پىنوشتها:
1. کلام حضرت در این مورد چنین است: ولاتکن عبد غیرک و قد جعلکالله حرا (نهجالبلاغه، صبحىالصالح، کتاب شماره31،قسمت87، ص401).
2.البته تعبیر صریح پیامبر چنین است که: «اختلاف امتى رحمة» اما متخصصان و مفسران دینى عقیده دارند، منظور از امت در کلام فوق،توده مردم نبوده، بلکه اندیشمندان و صاحب نظران جامعه است.
3. بر اساس این دیدگاه که انسان «جایزالخطا» است، اندیشهها و نظریات آن نیز مىتواند با درجاتى از اشتباه و خطا همراه باشد. لذا باید تلاش شود کم خطاترین برداشتها پیش بروند و این نیاز به تبادل نظر جدى دارد. ضمنا در تایید جایزالخطا بودن انسان روایت مشهورى نیز به این شکل وارد شده که: «الانسان خطا».
4. یک تفسیر از این روایت چنین است: «واضربوا بعضالراى ببعض لیتولد منهالصواب».(براى ملاحظه تفاسیر دیگر روایت مذکور به مجموعه الحیاة از برادران حکیمى مراجعه شود).
5. اصولا چپها مدافع دخالتبیشتر دولت (و کوتاهشدن دستبخش خصوصى)، طرفدار عدالت اجتماعى و ملى کردن صنایع مادر، منتقد وضع موجود و مدافع ایجاد تحول و حتى در مواردى مشوق راه اندازى تظاهرات علیه وضع موجود و مواضعى این چنین هستند. در مقابل، جناح راست طرفدار دخالتبیشتر بازار (آزادسازى مالکیتها و کوتاه شدن دست دولت)، طرفدار کارایى (حتى با وجود تضعیف عدالت اجتماعى)، مدافع خصوصى کردن صنایع ملى و طرفدار وضع موجود و مخالف هر نوع تحرک و اصلاح جدى هستند. اگر این امور را در مورد جناحهاى سیاسى ایران آزمون کنیم با یک سرى بىقاعدگى و سردرگمى مواجه خواهیم شد. به عنوان نمونه، اگر پایگاه ایدئولوژیک و کارکرد «کارگزاران» را از یک جناح، و گروههاى فشار را از جناح دیگر مورد مطالعه قرار دهید با مواردى از این بىقاعدگیها مواجه خواهید شد. کارگزاران که طرفدار جامعه مدنى و تحولات دوم خرداد هستند، در عین حال، طرفدار حاکمیتبخش خصوصى و عناصر دیگرى از مواضع راست گرایىاند. اما گروههاى فشار که از پایگاه اجتماعى جناح محافظه کار دفاع مىکنند، در عین حال دستبه حرکات خشونت طلبى مىزنند که با تفکر محافظهکارى ناسازگار است.
6. در پیشنهادهاى رئیس وقتسازمان برنامه و بودجه براى برنامه دوم توسعه در ایران، حتى تحویل تشکیلات آموزش عالى و آموزش و پرورش به بخش خصوصى طراحى شده بود، اما مخالفتهاى برخى صاحب نظران و بعضى از مسئولان باعث مسکوت ماندن آن گردید.
7. کامپیوترى شدن افراطى بسیارى از کشورهاى جهان سوم در اواخر دهه 1980 و اوایل دهه 1990 باعثخروج بخشى از سرمایه ملى، کاهش ذخیره ارزى دولتها و افزایش نرخ بیکارى در آنها گردید.
8. در صورتى که هزینه تشریفات سیاسى را در برخى از این کشورها نسبتبه تولید ناخالص ملى آنها با همان هزینه در یک کشور پیشرفته مقایسه کنیم،به نتایج معنىدارى خواهیم رسید. یا در صورتى که تجربه خصوصى سازى را در کشورهاى پیشرفتهاى چون انگلستان، فرانسه و آلمان با ایران مقایسه کنیم با نتایج ویژهاى مواجه مىشویم. براى اطلاع بیشتر از این نتایج مراجع شود به:
- Dennis swann, The retreat of the state harvester 1988.
- گروه پژوهشى سازمان ملل، خصوصى سازى و قوانین آن در ایران، ترجمه رضا پاکدامن، انتشارات مجمع علمى و فرهنگى مجد،1374 .
9. اصولا بر تفکر لائیک فلسفه نفى وجود خدا و نفى عقیده دینى حاکم است، اما در مورد تفکر سکولار لزوما چنین نیست، بلکه عمدتا امور غیر دینى مورد بررسى است و این فکر مىتواند به همراه ابعادى از دین نیزموجود باشد. به عبارت دیگر، سکولاریزه شدن نوعى روند استقلال یافتن واحدهاى «عقل بنیاد» از واحدهاى «دین بنیاد» است. البته وقتى که بحث از سکولاریسم مىشود، موضوع قدرى تفاوت پیدا مىکند. چون سکولاریسم نوعى ایدئولوژى است که صدق تجربیات دینى را زیر سؤال مىبرد.
10. پروفسور مکلاپ، صاحب نظر در روش شناسى علوم اجتماعى، در مورد علل عدم توافق اندیشمندان این علوم تحقیق جالب توجهى دارد. هر چند وى براختلاف نظر در میان اقتصاددانان تاکید دارد، اما موضوع را به دانشمندان سایر علوم اجتماعى و حتى علوم طبیعى نیز قابل گسترش مىداند. مقاله مذکور توسط نگارنده به فارسى برگردانده شده است (مراجعه شود به فصلنامه حوزه و دانشگاه، زمستان1376، شماره 13) .
11. در متن یکى از روایات آمده است که «لاترىالجاهل الا مفرطا او مفرطا». حضرت على(ع) در جایى مىگوید: دو دسته از انسانها که در حق من افراط و تفریط مىکنند هلاک خواهند شد ;عدهاى که بیش از حد مرا بزرگ مىکنند و عدهاى که بیش از حد در حق من بىانصافى مىکنند. (نهجالبلاغه، صبحىالصالح ص558).
12. مىتوان مراجعه کرد به «شهید اول، اللمعة الدمشقیه، مکتب الاعلام، کتابالودیعه، ص154 و خطیب شربینى، المغنى المحتاج، دار الاحیاء، بیروت،1958، ج3، ص87».
13. به عقیده ما از آیه شریفه «لانفرق بین احد من رسله» مىتوان دریافت که دعواى نامتناسب و ایدئولوژیک بین پیامبران نیست،ولى در عین حال، آنها عقاید و اندیشههاى متفاوتى داشتهاند (سوره بقره،آ یه 285).
14. مراجعه شود به صحیفه نور، ج20، صص70و103.
15. منظور از ایدئولوژیک بودن در اینجا، جهت گیریها و تحرکات عاشقانه و در عین حال غیر آگاهانه مىباشد. یعنى افرادى ممکن استخود را براى امرى فدا کنند که درک اصولى از آن ندارند. توجه باید کرد که فدا شدن آگاهانه براى اهداف و آرمانها خود نوعى ارزش است و ما آنرا ایدئولوژیک نمىنامیم. البته برخى از محققان تعریف خاصى از ایدئولوژى دارند و آنرا مجموعه عقاید و ارزشها و تصورات آرمانى افراد و گروهها مىدانند. تعریف مورد نظر ما این نمىباشد (براى توضیح بیشتر مىتوان مراجعه کرد به یدالله دادگر، ایدئولوژى و روش در علم اقتصاد، نشریه نامه مفید، شماره 1).
16. قرآن تصریح مىکند که: وکذلک جعلناکم امة وسطا لتکونوا شهداء علىالناس و یکونالرسول علیکم شهیدا (سوره بقره آیه 242).
17. سوره کهف، آیه 104.
18. علاوه بر اینها برخى پیش فرضهاى ضمنى در زیر ساخت این مقاله وجود دارد. از جمله اینکه مخاطبان اندیشمندان و صاحبان فکر دینى هستند و روحیه علمى دارند.پس در نظر آنها هر پدیدهاى که معارض با دین نباشد (هر چند غیر آن باشد) ولى داراى منافعى جهت پیشرفتبرخى پرتوهاى آن باشد، پذیرفته مىشود و آنها بطور کلى جزمى نگر نمىباشند. ثانیا، مقاله یک بحث واقعى درون جامعه را دنبال مىکند و وارد وادى مدینه فاضله نمىشود. و سرانجام (و بخصوص پس از حرکت دوم خرداد76)، باید همه جناحها توجه کنند که بسیارى از اندیشمندان و گروههاى دینى و روشنفکرى محافل عمده جهان، نظاره گر حرکات جامعه ایران هستند.
19. براى سهولت در مطالعه، سالهاى پس از انقلاب را به سه دوره تقسیم مىکنیم: دوره اول، دوره انقلاب و جنگ است، که ده ساله 1357 تا 1367 را در بر مىگیرد. دوره دوم، هشتساله پس از قبول قطعنامه را در بر مىگیرد که بحثهاى بازسازى و خصوصى سازى اقتصادى مطرح شد. و سرانجام دوره سوم از ابتداى انتخابات دوم خرداد76 آغاز مىگردد و هنوز ادامه دارد.
20. وزارت ارشاد، مجموعه مقالات سمینار جامعه مدنى را در زمستان76 چاپ کرده است که مىتواند جهت آگاهى از دیدگاههاى مختلف مورد استفاده واقع شود.
21. به عنوان نمونه به روزنامه رسالت 21/3/78 مراجعه شود.
22. مراجع شود به مقالهاى تحت عنوان «نمودهاى جامعه مدنى در سیره اسلامى، روزنامه همشهرى، 21/12/1376.
23. به روزنامه صبح امروز 29/3/78 مراجعه شود.
24. سخنرانى یکى از مسئولان نظامى (روزنامه سلام 12/4/1378).
25. به سخنان رئیس جمهور محترم جناب آقاى خاتمى در این مورد مراجعه شود. البته ایشان ضمن بیان عبارت ترکیبى «جامعه مدنى اسلامى»، تاکید مىکنند که «جامعه مدنى غرب» با جامعه مدنى اسلامى اختلاف ماهوى دارد. بدیهى است این بیان مجال تامل و دقتبیشترى دارد.
26. سخنان آقاى صادق لاریجانى در سمینار جامعه مدنى، به عنوان نمونهاى از این تفکر قابل رجوع است (مجموعه مقالات سمینار جامعه مدنى، منبع ذکر شده).
27. موارد افراط و تفریط یاد شده صرفا به عنوان نمونه ذکر شده است و موارد حاد بیش از این است. برخى از مواضع آنقدر افراطىاند که مرزهاى منطق عمومىو اخلاق را نیز مراعات نکردهاند، به طورى که در مقاله علمى قابل ذکر نمىباشند.
28. در نتیجه مىتوان ریشه جامعه مدنى ) (Civil Society) را به عبارت رومى Societas Civilis و یا عبارت یونانى Koinonia Politike مرتبط دانست.
29. در این زمینه، ر. ک: افلاطون، جمهور،ترجمه فواد روحانى، انتشارات علمى فرهنگى، 1376.
30. رجوع شود به: ارسطو، سیاست، ترجمه دکتر حمید عنایت، انتشارات جیبى، 1358.
31. مراجع شود به:
G. W. F Hegel, philosophy of rights trans lated by T, W knox oxford 1958
32. به عبارت دیگر، کارکرد مالکیتخصوصى و چارچوب روابط بازار،تصور و دیدگاه مارکس را از جامعه مدنى مىساخت.
33. آلکسى دو توکویل با طرح نوعى توزیع قدرت، خودگردانى جامعه و مشارکت مردم در حکومت مىتواند یکى از ترویج دهندگان جامعه مدنى تلقى شود (براى اطلاع بیشتر مىتوان رجوع کرد به: لرى سیدنتاپ،توکویل، ترجمه حسن کامشاد، نشر طرح نو، 1374.
34. آنها که هر دولتى را مشروع مىدانند، در واقع به انسان بدبین هستند و از این رو، خواهان وجود قطعى دولت و قانون براى کنترل وى هستند. در مقابل، آنها که هیچ دولتى را مشروع نمىدانند (آنارشیستها) دید خوش بینانهاى نسبتبه انسان دارند و آنقدر او را شریف مىدانند که نیازى به «آقابالاسر» ندارد (براى اطلاع بیشتر مراجعه شود به: یداله دادگر، مالیه عمومى و اقتصاد دولت، انتشارات بشیر علم وادب، 1378، ص32).
35. تکثرگرایى، گاهى تمام عیار است; به این صورت که در تمامى ابواب حیات بشر (اندیشه و عمل) جارى مى گردد. اما زمانى تکثرگرایى محدود است و در قالب و در اطراف یک سلسله اصول مطرح مىباشد.
36. هگل بر قانونمندى جامعه مدنى توجه دارد; مارکوزه انتقادپذیرى آنرا مفید مىداند و راسل بر وجدان و قانون تاکید دارد.
37. مبارزات مشروطیت از سال 1323 هجرى قمرى (1284شمسى) آغاز شد و در ذىالقعده 1324ق (1285ش)، قانون اساسى آن به امضاى مظفرالدین شاه و ولیعهد وى محمدعلى میرزا رسید. ده روز پس از امضاى یاد شده، مظفرالدین شاه از دنیا رفت. پس از آن عدهاى از علما خواهان مشروطه مشروعه شدند، اما عده دیگر تمایل داشتند مشروطه از مشروعه جدا شود. این امر اختلافات را بیشتر کرد. خلاصه در آستانه سال 1327 هجرى قمرى (1288هجرى شمسى) با سقوط محمدعلى شاه، قیام مردم به نتایجى دستیافت.
38. مراجعه شود به تطابق اندیشه امام خمینى و جامعه مدنى، مجموعه مقالات منتشر شده توسط وزارت ارشاد،1376.
39. نظریهسیاسى و اقتصادى مربوط به موفقیت موضع میانه را مىتوان در نوشتههاى «داونز» و «هاتلینگ» ملاحظه کنید (مراجعه شود به یداله دادگر، مالیه عمومى و اقتصاد دولت، انتشارات بشیر علم و ادب، 1378).
40. البته از افرادى چون رنه گنون فرانسوى (1951-1886) و فریتیوف شووان، به عنوان بنیانگذار و ادامه دهندگان اصلى این مکتب نام برده مىشود.
41. در اقتصاد و برخى از علوم اجتماعى معمولا از عقلانیت در قالب چند سطح استفاده مىشود. یکى از مهمترین آنها عقلانیت ابزارى نام دارد و منظور از آن انتخاب مناسبترین ابزار براى حصول به هدف است (پس تلاش براى کسب بیشترین سود، کمترین هزینه، بالاترین لذت و برخوردارى از کالاهاى مصرفى نمادهایى از عقلانیت ابزارى هستند).
42. براى اطلاع بیشتر از تفکر پست مدرنیسم، نقد اندیشههاى مربوط مراجعه کنید به:
a) J. Habermas, modernity versus postmodernity,new german, 1981.
b) F. Jameson, postmodernism, or the cultural logic of late capitalism, london, 1991.
c) C. Young, The rising tide of cultural pluralism, madison, 1993.
43. مراجعه شود به: مرتضى مطهرى، پیرامون انقلاب اسلامى، انتشارات صدرا، ص43.
44. مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، ج 16،ص 311.
45. چاپ عکسهاى خاص و یا پیام فرحدیبا توسط برخى مطبوعات براساس چه توجیه عقلى، عرفى و یا دینى صورت مىگیرد؟
46. تحلیلى از فهمى هویدى عنصر فعال مطبوعاتى منطقه مىباشد(مراجعه شود به نشریه «المجله»، 14مارس 1999، شماره996).
47. در برنامه دوم توسعه، خصوصى سازى یاد شده پیشنهاد گردیده بود. اما به خاطر مخالفتهاى شدید صاحبنظران و دلسوزان اسلام و انقلاب تصویب نگردید (به متن اولیه برنامه دوم توسعه مراجعه شود).
48. این افراط و تفریط، بویژه در ارتباط دین و سیاست غلیظتر است; گاهى عدم جدایى دین و سیاست را انحراف دینى مىدانیم و زمانى وحدت آن دو را پدیدهاى ساختهاى تلقى مىکنیم. به نظر ما مىتوان راه وسطى را در این مورد نیز توصیه نمود که در بحث پایانى اشاره مىشود.
49. به عنوان نمونه، روزنامه جمهورى اسلامى نرمش نشان دادن رئیس مجلس در برابر مصر را موضع لیبرالى مىداند. و دلیل خود را همکارى رژیم مصر با شاه و دشمنى شاه با مصدق مىداند. همان روزنامه در چند هفته قبل، مصدق را خائن به ملت معرفى مىکند.
50. برخى از نویسندگان پیامبر و امامان را حامیان تساهل و تسامح و مشوقان جامعه مدنى تلقى مىنمایند و نمونههایى از برخورد آنان را براى توجیه این عقیده ذکر مىکنند.
51. همان طور که اشاره شد در متافیزیک آقاى هابز، انسانها گرگ یکدیگر هستند و لذا براى رام کردن آنها قوانین مستحکم و دولت قوى ضرورى است.
52. مراجعه کنید به:
A. Arato andT. Cohen, civil society, anddemocratic theory, cambridge 1992.
53. فرانسیس فوکویاما، فیلسوف و اندیشمند سیاسى اقتصادى آمریکایى است که نظریه جنجالى پایان تاریخ را مطرح ساخته است. بر مبناى این نظریه وى عقیده دارد که آدمیان در قلمرو سیاست چیزى بهتر از دموکراسى لیبرال ابداع نخواهند کرد و همین طور در چارچوبهاى اقتصادى آلترناتیوى بهتر از سرمایهدارى به وجود نخواهند آورد.
54. فوکویاما تصریح مى کند که در دموکراسى، چون حوزه قدرت دولت محدود است، براى کارآمد بودن آن بایستى نوعى سازمان دهى اجتماعى [قوى] برقرار باشد. به عقیده ما این امر خود یکى از دشوارىهاى جامعه مدنى خواهد بود.
55. مراجعه شود به: آیزیا برلین، چهار مقاله درباره آزادى، ترجمه محمدعلى موحد، انتشارات خوارزمى، تهران،1368.
56.
57. وى سپس به مواردى از شکست کارکرد بازار در کشورهاى در حال توسعه و جهان سوم اشاره مىکند (این مطالب را وى در مصاحبه با یک خبرنگار لهستانى بیان کرده و در شماره ژانویه سال 1996 نشریه «گازتا و یبورجا» چاپ ورشو منتشر گردیده است).
58. متفکر مشهور، ابن ابىالحدید، در مورد موقعیت این دو نفر اشاره مىکند که «کان الاشعث من المنافقین فى خلافة على علیهالسلام کما کان عبدالله بن ابى فى اصحاب الرسول و کل واحد منهما راسالنفاق فى زمانه (مراجعه شود به: ابن ابىالحدید، شرح نهجالبلاغه، دارالاحیاء، قاهره 1959، ج1، ص297).
59. به مجموعه صحیفه نور، بویژه جلد18 به بعد مراجعه گردد. البته این که آیا به نظرات امام در جامعه اسلامى توجه شده و یا خیر، بحث دیگرى است و به کارکردها بر مىگردد.
60. متاسفانه جناحهاى کشور ما در موارد زیادى بحثهاى بسیار کلیدى وتخصصى را بدون بررسى قبلى وارد صحنههاى عمومى مىنمایند. این امر عملا جهتبهره برداریهاى سیاسى به نظر مىرسد.
61. به قول یکى ازمتفکران مسیحى، باید آزادى را از قید آزاد بودن آزاد ساخت. زیرا آزادى خود چارچوب و قاعده دارد.
62. ماکیاولى دین را ضرورىترین پایه تمدن مىداند و بدترین نشانه سقوط یک جامعه را حرمتشکنى نسبتبه دین و شعایر دینى تلقى مىکند و درجایى تصریح مىکند در جایى که دین باشد، مىتوان یک لشکر منظم فراهم آورد،اما حفظ یک ارتش بى دین بسیار سخت است.
