درآمدی بر جریان شناسی اندیشه اجتماعی دینی در ایران معاصر (بخش نخست)

18. عبدالکریم سروش, قبض و بسط تئوریک شریعت, تهران, انتشارات صراط, 1373; عبدالکریم سروش, صراطهای مستقیم, تهران, انتشارات صراط, 1377 و محمد مجتهد شبستری, هرمنوتیک, کتاب و سنّت, تهران, انتشارات طرح نو, 1375.
19. محمد اقبال لاهوری, احیای فکر دینی در اسلام, ترجمه احمد آرام, کتاب پایا, بی تا; مهدی بازرگان, راه طی شده, مجموعه آثار, ج1, انتشارات قلم, 1377; مهدی بازرگان, بعثت و تکامل, مجموعه آثار, ج2, انتشارات قلم, 1378; علی شریعتی, اسلام شناسی, مجموعه آثار, ج30 (در دو کتاب اخیر به طورخاص بحث خاتمیّت را بنگرید); عبدالکریم سروش, بسط تجربی نبوی, تهران, انتشارات صراط, 1378; عبدالکریم سروش, آیین در آیینه, فصل (بسط تاریخی دین), تهران, انتشارات صراط, 1384 و نیز مراجعه کنید به: مصاحبه های مجله زنان با چند تن از روشنفکران دینی در خصوص رویکرد روشنفکری دینی به مسایل و معضلات زنان (نشریه زنان, ش57, 61 و… ).
20. Progression ; این نظریه را پیشرفت گرایی (Progressivism) می گویند.
21. لوسین گلدمن, فلسفه روشنگری, ترجمه: نصوره کاویانی, انتشارات فکر روز, 1375, ص19 و ارنست کاسیرر, فلسفه روشنگری, ترجمه یداللّه مدقن, انتشارات نیلوفر, 1370.
22. برای شرح تفصیلی از این برداشت نک: محمدتقی سبحانی, درآمدی بر الگوی شخصیت زن در اسلام, دفتر مطالعات زنان; هم چنین مراجعه به آثار زیر مناسب است: محمدباقر صدر, اقتصادنا, بیروت, دارالفکر, 1389 ق; مهدی هادوی تهرانی, کلیت و نظام اقتصادی اسلام, قم, انتشارات خانه خرد, 1378; نمونه های دیگری از این دست آثار را در بخش دوم از همین مقاله ببینید.
23. سخن از اسلامی سازی علوم به طور مشخص از دهه 1960 توسط گروهی از اندیشمندان عرب مطرح شد که در نهایت به تأسیس (المعهد العالمی للفکر الاسلامی) و انتشار نشریه (الاسلامیة المعرفة) انجامید. برای آشنایی با دیدگاه های این گروه به کتاب های زیر مراجعه شود: قضایا المنهجیه فی العلوم الاسلامیه والاجتماعیه, نصر محمد عارف (تحریر), المعهدالعالمی للفکر الاسلامی, 1417; اسلامی سازی معرفت, ترجمه مجید مرادی, قم, پژوهشگاه حوزه و دانشگاه, 1385. البته, اندیشمندان ایرانی نیز تاکنون در این راه گام های مؤثری برداشته اند, برای آشنایی با گوشه ای از این آراء نک: علم دینی, دیدگاه ها و ملاحظات, به کوشش سیدحمیدرضا حسنی و دیگران, قم, پژوهشگاه حوزه و دانشگاه, 1385. و برای تفصیل دیدگاه های یاد شده نک: خسرو باقری, هویت علم دینی, تهران, سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی, 1382; مهدی گلشنی, علم دینی و علم سکولار, تهران, پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی; مبانی نظری نهضت نرم افزاری, سیدمهدی میرباقری, مؤسسه فرهنگی فجر ولایت, 1385; علیرضا پیروزمند, رابطه منطقی دین و علوم کاربردی, 1376; حسین بستان و دیگران, گامی به سوی علم دینی, قم, پژوهشگاه حوزه و دانشگاه, 1384; سیدحسین نصر, نیاز به علم مقدس, ترجمه حسن میانداری, مؤسسه فرهنگی طه, 1379.
24. محمد بن یعقوب الکلینی, الکافی, دارالکتب الاسلامیه, ج1, ص16. (ان ّ للّه علی النّاس حجّتین: حجةٌ ظاهرة و حجةٌ باطنه, فامّا الظاهرةُ فالرسل والانبیاء والائمه(ع) و امّا الباطنهُ فالعقول. )
25. برای تأیید این دیدگاه به شواهدی اشاره می شود که از جمله در روایت معروف هشام بن حکم از امام صادق(ع) آمده است: (العقلُ ما عُبد به الرحمنُ و اکْتُسِبَ به الجَنانُ: عقل وسیله بندگی و ابزار تحصیل سعادت بشری است.) هرچند این حدیث به عقل نظری و عقل عملی نیز اشاره دارد, اما مسلماً عقل ابزاری را نیز شامل می شود. شاهد این که عقل در این جا به همه جنبه های عقلانی یادشده اشاره دارد, این است که امام(ع) در پاسخ به هشام که پرسید: (وامّا ما فی المعاویه؟) پاسخ فرمودند: (تِلک الشَیْطنةُ, تِلک النُکراءُ. ) ظاهر سخن این است که عقلِ محاسبه گر و ابزاراندیش اگر با شناخت درست از اهداف و ارزش ها همراه نباشد, عقلانیّت حقیقی نیست (نک: محمد بن یعقوب کلینی, الکافی, ج1, ص11, ح3).
26. الیویه روآ, تجربه اسلام سیاسی, ص8.
27. همان.
28. سعید حجاریان, از شاهد قدسی تا شاهد بازاری, تهران, انتشارات طرح نو, 1380 و عبدالکریم سروش و دیگران, سنّت و سکولاریسم, تهران, انتشارات صراط, 1381.
29. مرتضی مطهری, گفتارهای معنوی, تهران, انتشارات صدرا, 1372 و محمدتقی مصباح یزدی, راه و راهنماشناسی, قم, مؤسسه امام خمینی(ره), 1376.
30. مرتضی مطهری, نظام حقوق زن در اسلام, تهران, انتشارات صدرا, 1374; همان, بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی, تهران, انتشارات حکمت, 1403 ق و محمدتقی مصباح یزدی, حقوق و سیاست در قرآن, قم, انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره), 1377.