بیمارى صرع
دکتر حسین برهانى
تشنجات مکرر عودکنندهاى که به علل مختلف ایجاد مىشوند را اصطلاحاً بیمارى صرع مىگویند. تشنج یک دیسریتمى الکتریکى مغز است که در سلولهاى عصبى مغز به طور غیر طبیعى و به صورت حملهاى اتفاق مىافتد. صرع، بیمارى شایعى است و در اغلب موارد علت آن با سن شروع مرتبط است. یکى از انواع صرع به نام صرع سرشتى یا «ایدیوپاتیک» معروف است که به طور معمول بین سنین 5 تا 20 سالگى شروع مىشود. در بعضى موارد نیز در سنین بالاتر اتفاق مىافتد. علت واضحى براى این نوع صرع پیدا نشده است.
نوعى دیگر، صرع علامتى است که علل متعددى دارد:
1- ناهنجارىهاى مادرزادى و صدمات موقع تولد ممکن است منجر به تشنج متعدد (صرع) شود. این حالت در دوران نوزادى و شیرخوارگى ظاهر مىشود.
2- تشنج ناشى از تب نیز در دوره شیرخوارگى یعنى از 6 ماهگى تا اواسط کودکى یعنى حدود 7 سالگى ممکن است اتفاق بیفتد.
3- اختلالات متابولیکى نیز مىتوانند باعث تشنج مکرر شوند. مثلاً کمبود کلسیم (هیپوکلسمى) و همچنین کاهش قند خون (هیپوگلیسمى) از سایر موارد بیشتر شناخته شدهاند. البته کمبود ویتامین 6B یا پیریدوکسین و اختلال فنیلکتونورى هم از علل مهم و قابل پیشگیرى و درمانى هستند که در صورت عدم تشخیص و درمان سریع، منجر به تشنجات مکرر خواهند شد.
گاهى دیسریتمى الکتریکى ممکن است از ناحیه دیانسفال به صورتى منتشر به سمت بالاى مغز حرکت کرده و تمام قسمتهاى قشر مغز را در یک لحظه فرا بگیرد که به این حالت صرع سنترآنسفالیک یا دیانسفالیک مىگویند. این صرع ممکن است به صورت صرع بزرگ (mal Grand) و بدون مقدمه تظاهر کند و گاهى نیز به صورت صرع کوچک یا (Petit mal) بروز پیدا مىکند.
در برخى موارد دیسریتمى الکتریکى ممکن است به علت وجود یک ضایعه و آسیبى در قشر مغز ایجاد شود که به صورت امواج نیزهاى (Spike) و یا امواج نوکتیز در همان قسمت قشر مغز در نوار مغز دیده مىشود. این حالت را صرع موضعى مىگویند که معمولاً بیماران دچار بیهوشى نمىشوند.
در بیشتر اوقات بیمارى که دچار صرع مىشود یک مقدمه و مرحلهاى را قبل از حمله صرع تجربه مىکند؛ به این حالت «اُورا» Auraمىگویند. مثلاً احساس بوى نامطبوع یا جرقهزدن جلوى چشم و یا چند انقباض در زبان و سایر عضلات پیدا مىکند.
این حالت همان «اُورا» است. یعنى مغز در این وضعیت دچار یک دیسریتمى الکتریکى در یک نقطه مىشود. پس شروع، از یک نقطه از مغز است که در نوار مغز به صورت امواج نیزهاى توأم با موج آهسته مىباشد. در این مرحله، «اُورا» اتفاق مىافتد اما با انتشار این دیسریتمى به سایر نواحى و دیانسفال مغز تمام رشتههاى عصبى مجدداً از دیانسفال به قشر مغز مىروند و همه قسمتهاى قشر مغز دچار دیسریتمى و تحریک مىشوند که منجر به یک تشنج عمومى و کامل توأم با بیهوشى خواهد شد و حرکات و انقباضات شدید در عضلات اندامها و تنه پیدا مىشود.
از نظر علتشناسى، صرع «سنترآنسفالیک» یا «دیانسفالیک» را صرع اولیه Primaryمىگویند که علت آن نامشخص است. معمولاً هیچ علت پاتولوژیکى براى آن پیدا نمىشود اما این نوع صرع اساساً داراى زمینه ژنتیک است و تا حدود 40% این بیماران معمولاً در فامیلشان سابقه صرع وجود دارد.
باز از نقطه نظر علتشناسى، صرع ثانویه Secondary و یا اکتسابى Aquiredهست که عامل ژنتیک کمتر دخالت دارد ولى عوامل دیگر نظیر بیمارىهاى مادرزادى، ضربه مغزى، بیمارىهاى مخرب بافت مغز،
مسمومیتها، تومورهاى مغزى، عفونتهاى مغز و اختلال و انسداد در مسیر جریان خون مىتوانند در ایجاد صرع ثانویه دخالت داشته باشند.
یکى از بیمارىهاى مادرزادى که منجر به صرع ثانویه مىشود، عفونتهاى مادرزادى نظیر آلودگى به توکسوپلاسموز و «سیتومگالو ویروس» است. همچنین بیمارى مادرزادى و متابولیک «فنیلکتونورى» هم مىتواند منجر به صرع شود.
در ضربههاى مغزى ممکن است بلافاصله بعد از ضربه و یا کمى بعد فرد دچار تشنج شود. گاهى اوقات ماهها و یا سالها بعد از ضربه مغزى ممکن است فرد دچار «صرع» شود. آنچه مهم است اینکه در اثر ضربه مغزى اگر فرد دچار شکستگى استخوان جمجمه و بخصوص فرورفتگى قطعه شکسته شده به داخل مغز و سختشامه شود بیشتر احتمال دارد که دچار حملات مکرر تشنج شود.
همان طور که گفتیم یکى از علل تشنج، مسمومیت است. یکى از موارد مسمومیت دوره حاملگى است که ممکن است منجر به تشنج شود. در این حالت بیمار دچار افزایش فشار خون نیز مىشود. همچنین بالا رفتن اوره خون هم ممکن است باعث تشنج شود. سایر موارد سموم یا توکسینهاى مختلف - سُرب - بخصوص در کودکان باعث تشنج و صرع مىشود.
و اما تومورهاى مغزى تا حدود 40% موارد ممکن است منجر به تشنج شوند که با توجه به محل تومور در مغز، فرد دچار تشنج موضعى یا «Focal» مىشود. از این بین، تومورهایى که در محل لوب پسِسرى یا «اکسیپتیال» هستند کمتر باعث تشنج مىشوند. ثابت شده است که هر چه رشد تومور کندتر باشد، احتمال بروز حملات صرعى بیشتر خواهد بود. عفونتهاى مغز مثل مننژیت و آنسفالیت ویروسى و آبسههاى مغزى هم ممکن است باعث حملات صرع شوند.
بیمارى که دچار صرع بزرگ است ممکن است به طور ناگهانى دچار تشنج شود. گاهى بیمار ناگهان فریاد مىکشد و به زمین مىافتد و عضلات بدن سفت مىشود و به مدت 30 تا 60 ثانیه طول مىکشد و توأم با بیهوشى است. در این مرحله، تنفس بیمار تند مىشود و فشار خون افزایش پیدا مىکند. مردمک چشم متّسع مىشود و سپس بیمار وارد مرحله کلونیک مىشود. در این مرحله نیز انقباضات فورکلونیک پیدا شده و تنفس کُند و نامنظم و صدادار مىشود. زبان ممکن است زخمى شود و بیمار دچار بىاختیارى ادرار شود. این مرحله نیز 40 ثانیه طول مىکشد. بعد از این دو مرحله، بیمار وارد مرحله اغما و یا نیمه اغما مىشود و تمام عضلات بدن سست مىشود که حدود 2 دقیقه طول مىکشد و متعاقباً بیمار به هوش مىآید که به دلیل فعالیت فیزیکى و تخلیه انرژى دچار خستگى شدید شده و بلافاصله به مدت 3 تا 2 ساعت به خواب مىرود. ولى این خستگى شدید گاه تا دو روز طول مىکشد.
صرع کوچک یا Petit malمنحصراً در کودکان دیده مىشود. معمولاً بعد از 3 سالگى شروع مىشود و بیشتر موارد در سنین بین 7 تا 9 سالگى است. سابقه صرع فامیلى در اینجا مثبت است. تشنج بسیار کوتاه بین 5 تا 10 ثانیه است و فقط ممکن است به صورت خیره شدن و یا برگشتن چشمها به طرف بالا یا پلکزدن توأم باشد. بسیارى از اینها بعد از اینکه به سن بلوغ مىرسند، خودبهخود بهبود مىیابند. در مورد صرع موضعى کمتر علت ژنتیک نقش دارد و بایستى به فکر علل مختلف از جمله تومور و سایر ضایعات بود. یک نوع صرع ژنرالیزه وجود دارد که به صورت علایم موضعى شروع مىشود اما بر خلاف صرع بزرگ، در این نوع صرع «اُورا» یا علایم مقدماتى تشنج وجود دارد. اما اغلب، صرع موضعى علایم موضوعى نیز ایجاد مىکند. بیمارى یا سندرم صرع باید به موقع تشخیص داده شود و سریعاً تحت درمان دارویى قرار گیرد.
