آثار و بهرههاى سازنده مکعببازى در رشد کودکان
محمدرضا مطهرى
مکعبها، آن دسته از وسایل چوبى هستند که در اشکال، اندازهها و رنگهاى گوناگون ساخته مىشوند و کودک مىتواند با آنها چیزهاى گوناگونى بسازد. کودکان بسیار علاقهمندند تا ضمن بازى چیزهایى بسازند. مکعبهاى کوچک و بزرگ چوبى و گاهى اوقات مکعبهاى هماندازه در مکعببازى به کار مىروند.
کودکان مىتوانند مکعبها را براى ساختن چیزهاى گوناگون که دوست دارند، به کار برند. براى مثال، کودک از مکعبها خانه، پل، صندوق پُست، مغازه، اتوبوس، برج و ... مىسازد. تمایل کودکان به ساختمانسازى در رشد و سلامت روانى کودک مؤثر است. چون با ساختن چیزى به لحاظ درونى ارضا شده و در ضمن بازى یک کار مفید، سازنده و مثمرثمرى کرده است.
مکعبهاى چوبى داراى ارزشهاى گوناگون است. آنها نیاز شدید کودک را به «حادثه و خطر» مرتفع ساخته و همچنین راه را براى انفجار بىقاعده خشم کودک باز مىگذارند. گاهى اوقات مکعبهاى چوبى جانشین موضوعات مورد کینه و دشمنى کودک واقع گردیده و بدین وسیله جلوى آسیبرسانى کودک را به غیر مىگیرند.
مکعببازى به کودک کمک مىکند تا با خود و دیگران رابطه برقرار ساخته و بتواند تخیلات خود را بهتر آشکار سازد و بیشتر به کشف عالم واقع نایل آید.(1)
مکعبها و دیگر اشکال چوبى در بازىدرمانى کاربرد فراوانى دارد. تحقیقات نشان داده است که کودک به هنگام بازى در باره ساختهاش صحبت مىکند. کودکى که اندیشه، احساسات، عواطف، آرزوها و تمایلات خویش را از طریق کلامى بیان نمىداشت از طریق ساختههایش براى درمانگر آشکار ساخته و بیان مىدارد.
آثار مثبت و سازنده مکعببازى
* حس سازندگى، ساختن و ایجاد کردن در کودک تقویت مىشود.
* هنگامى که کودک با مکعبها ساختمان، پل، مغازه و ... مىسازد در واقع اعتماد به نفس او رشد مىکند.
* به دلیل سهولت در جابهجایى و تسریع در جور کردن و چیدن، کودکان را به سوى ابداع و ابتکار مىکشاند.
* کودک در ضمن بازى مىآموزد که مىتواند مکعبها را بر حسب رنگ طبقهبندى کند. مثلاً مکعبهاى قرمز را کنار هم بگذارد حتى اگر اندازه و شکل آنها متفاوت باشد.
بازى با اسباببازىهایى در اندازهها و رنگهاى مختلف و مرتب کردن آنها ابتدا بر حسب اندازه و سپس بر حسب رنگها، مىتواند کودک را کمک کند تا ابتدا طبقهبندى کند و سپس در هر طبقه اشیا را مرتب کند.(2)
* کودکان با اشکال و احجام مختلف هندسى و همچنین رنگهاى مختلف آشنا مىشوند.
* در بازى با مکعبها کودک مفاهیم تساوى را نیز مىآموزد، با کشف اینکه دو مکعب کوچک مساوى یک مکعب بزرگ است.(3)
* از طریق مکعببازى، کودک با مفهوم شمارش و اعداد آشنا مىشود. شمردن براى کودک راحت است ولى درک آنها مشکل، یعنى کودک ممکن است بتواند از یک تا ده را به راحتى پشت سر هم بشمارد ولى نداند «دو» یعنى دو مکعب یا دو لیوان، یا «پنج» یعنى پنج مکعب یا پنج لیوان و ... وقتى کودک با مکعبها بازى مىکند مىتوانید فرصتى برایش ایجاد کنید که تجارب او در باره مفهوم اعداد بیشتر شود. مثلاً بگویید: لطفاً «سه مکعب را به من بده»، «من یکى از این مکعبها را به تو مىدهم، تو به جاى آن دو تا از آن مکعبها را به من بده». در این صورت کودک قادر است مفهوم اعداد یک، دو، سه و غیره را به صورت مجسم بفهمد.
به این ترتیب شما مىتوانید به درک کودک در مورد اعداد کمک کنید. ممکن است در حین بازى، کودک از شما بخواهد تا مکعب به او بدهید از او بپرسید «منظورت چند مکعب است؟»، «آیا دو مکعب مىخواهى؟»، «آیا سه مکعب مىخواهى؟» وقتى این سؤالها را از کودک مىکنید، دو مکعب یا سه مکعب را به او نشان دهید. با کمک مکعبها مىتوانید به کودکان مفاهیم نصف، دوبرابر و غیره را یاد بدهید. اگر چه ابتدا کودک معنى این لغات را ممکن است نداند ولى با نشاندادن مکعبهاى کوچک و بزرگ، این مفاهیم برایش قابل لمس خواهد شد.
* کودکان خیلى زود از طریق تجربه یاد مىگیرند که دو نصف از یک واحدى را وقتى کنار هم قرار دهند اندازه آن به اندازه یک مکعب واحدى مىباشد.(4)
* از طریق بازى با مکعبها کودکان مىتوانند به مفاهیم اندازههایى مثل بزرگتر، کوچکتر، متوسط، هماندازه، کوتاه، بلند، همچنین مفاهیم کیفى مثل بالا، پایین، زیر، رو و ... و مفاهیم ترتیبى اعداد مثل اول، دوم، سوم و ... پى مىبرند. مثلاً از کودک بپرسید «مریم، تو امروز ساختمان بلندى ساختهاى».
* کودک از طریق مکعببازى مىفهمد هر چه بیشتر مکعبها را روى هم قرار دهیم تعادل ستون کمتر خواهد شد. اگر مکعبها را دقیق و منظم روى هم قرار دهیم در مقایسه با مکعبهایى که نامنظم روى همدیگر قرار گرفتهاند استحکام بیشترى خواهند داشت.
* پرورش قدرت تشخیص بصرى کودک، از طریق مکعبها مىتواند شکلهاى مختلف را از یکدیگر تشخیص دهد و این تشخیص کمک مىکند به یادگیرى حروف الفبا.
* اشکال گوناگون مکعبها این امکان را براى کودکان فراهم مىسازد تا با قرار دادن آنها کنار یکدیگر طرحهاى مختلفى را درست کنند و تخیلات خود را رشد و توسعه داده و آنچه دیدهاند پیاده نمایند.
* هنگامى که کودک با چند نفر از دوستانش همکارى مىکند با هم بحث مىکنند و با تبادل تجربیات از یکدیگر مىآموزند و یکدیگر را قانع مىکنند و به این ترتیب یاد مىگیرد با دیگران همکارى کند چه در غیر این صورت ساختمانش نیمهتمام خواهد ماند.
* کودک ضمن بازى با مکعبها با مفاهیم ذهنى، فضایى و هندسى آشنا مىشود. مثلاً هنگام ساختن یک پل، ذهن را در باره تعادل اجسام، بلندى و کوتاهى، برقرارى تناسب بین پایهها به فعالیت وا مىدارد.
موارد استفاده از مکعبها با توجه به مراحل رشد کودک
کودک با مکعبها در طى چهار مرحله شروع به ساختن وسایل مىکند:
الف) فقط مکعبها را دستکارى مىکند و آنها را به طور نامنظم روى هم قرار مىدهد.
ب) کودک مکعبها را ردیف مىکند یا برج مىسازد.
ج) او الگو و تکنیکهایى براى ساختن طرحهاى پیچیده مطرح مىکند.
د) کودک ساختمان واقعى مىسازد که در این حالت وى سه ساله است و در این سن به مسئله تعادل و اندازه و روى هم قرار دادن قطعات علاقهمند مىشود.
در چهار سالگى او طرحهاى ساده مىسازد و طورى وسایل را روى هم قرار مىدهد که با ضربهاى ملایم در هم مىریزد.
در پنج سالگى او ساختمانهایى درست مىکند که با دقت و ظرافت روى هم قرار گرفتهاند و در شش سالگى این ساختمانها طورى روى هم قرار گرفتهاند که کودک مىتواند با آنها بازى کند.(5)
از نظر هوشى، کودک باید قادر باشد مراحل زیر را در سنین ذکرشده انجام دهد:(6)
1- کودک در 18 ماهگى 2 الى 3 مکعب را روى هم مىگذارد.
2- کودک در 2 سالگى 7 الى 8 مکعب را روى هم مىگذارد.
3- کودک در 5/2 سالگى با مکعب پل مىسازد.
4- کودک در 4 سالگى پله 6 مکعبى مىسازد.
5- کودک در 5 سالگى چهارضلعى (با مکعبى داخل آن) مىسازد.
6- کودک در 6 سالگى پله 10 مکعبى مىسازد.
رعایت نکات ایمنى و بهداشتى به هنگام تهیه و خرید مکعبها
* مکعبها باید صاف و بدون تراشه باشد تا سبب صدمه، آزار و آسیب کودک نگردد.
* جنس چوب به هنگام فرو ریختن به دلیل سبک بودن آن به کودکان صدمهاى نمىزند.
* مکعبهایى براى کودکان زیر سه سال خریدارى شود که بلعیده نشود چون کودکان زیر سه سال مىخواهند اشیا را از طریق دهان آزمایش و تجربه کنند.
* در رنگآمیزى مکعبها، از رنگهاى مرغوب و بادوام استفاده کنید و حتىالامکان از رنگهاى طبیعى استفاده نمایید.
* مکعبها بهتر است از جنس مرغوب و محکم باشد تا دیرتر شکسته شوند و دوام بیشترى داشته باشند.
پىنوشتها:
1) بازرسان سلطنتى انگلستان، آموزش و پرورش دبستانى و پیشدبستانى (ترجمه قاسم قاضى)، ص205 - 204.
2) سینگر دروتى.جى - رونسن تریسى.آ، مقدمهاى بر پیاژه، کودک چگونه فکر مىکند، ص125.
3) 3- Mayesky Mary Crative Activities For Young Children. P.P 243.
4) واثقى، مینو، آموزش ضمن بازى (سال سوم هنرستان)، ص75.
5) طباطبایىنیا، سیدمهدى، اسباببازى، آموزش و درمان، ص114 - 113.
6) این تحقیق از نظر تجربى روى کودکان ایرانى توسط روانپزشک برجسته دکتر هادى سلیمى اشکورى انجام شده است.
