نقش زنان در بهداشت و درمان کشور

لیلا احمدآبادى‏پور

[شواهد موجود بیانگر آن است که زنان در بیشتر موارد بیش از شهروندان مرد، دولت را در اجراى برنامه‏هاى بهداشتى یارى داده نقش مؤثرترى در بهداشت و درمان کشور دارند. این مقاله به نقش‏هاى متفاوتى که زنان در جهت رشد سطح بهداشت جامعه ایفا مى‏کنند اشاره مى‏کند و در سه بخش تنظیم شده است. نخست به نقش عموم زنان در بهداشت جامعه اشاره و پس از آن وضعیت آمارى زنان در رشته‏هاى پزشکى و در آخر به مباحثى در خصوص زنان، بهداشت و اطلاع‏رسانى پرداخته مى‏شود.
نیز طرح‏هاى بهداشتى در موضوع خانواده، حضور زنان در رشته‏هاى مختلف پزشکى و بهداشت زنان در اسناد بین‏المللى بررسى و در پایان سازمان‏هاى غیر دولتى زنان و سایت‏ها در موضوع بهداشت زنان فهرست شده است.]

مقدمه

براى ارزیابى توسعه‏یافتگى یک کشور مباحث مختلفى بررسى مى‏شود که یکى از این موضوعات، پرداختن به مقوله بهداشت است؛ بنابراین یکى از برنامه‏هاى اصلى دولت‏ها و سازمان‏هاى مدنى، برنامه‏ریزى جهت رشد بهداشت جامعه است. همکارى مردم شرط اصلى اجراى این برنامه‏هاست. در قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران تأمین سلامت نیروى انسانى به عنوان یکى از حقوق اساسى ملت شناخته شده و دولت موظف است تسهیلات لازم، جهت بالا بردن سطح بهداشت شهروندان را به وجود آورد.
با توجه به اهمیت بحث بهداشت، ضرورت آموزش خانواده‏ها به عنوان سلول‏هاى سازنده جامعه، امرى اجتناب‏ناپذیر است. از طرفى زنان به دلیل نقش محورمدارى‏شان در خانواده و همچنین تربیت‏کنندگان نسل بعد، ضرورت توجه ویژه دولت به این قشر را دوچندان مى‏طلبد. زنان مروجان اصلى بهداشت در خانواده و جامعه هستند و در صورت فراگیرى آموزش‏هاى لازم در موضوعات بهداشتى، سطح بهداشت جامعه رشد خواهد یافت.
شواهد موجود بیانگر آن است که زنان در بیشتر موارد بیش از شهروندان مرد، دولت را در اجراى برنامه‏هاى بهداشتى یارى مى‏دهند. از جمله مشارکت‏هاى فعال مى‏توان به رعایت موازین بهداشتى توسط زنان در بحث تنظیم خانواده اشاره کرد که سبب شد رشد جمعیت از 2/3 به 56/1 در سال 1375 کاهش یابد.
از سویى زنان در نقش مادرى و در بحث رشد سطح بهداشت خانواده و همچنین کاهش مرگ و میر کودکان زیر 5 سال با مشارکت در واکسیناسیون به موقع کودکان سبب شدند بیمارى‏هاى هولناکى مانند دیفترى و فلج اطفال و بسیارى از بیمارى‏هاى دیگر در کشور ریشه‏کن شود. تمام این موفقیت‏ها مرهون زنانى است که با آموزش‏هایى که توسط رسانه‏هاى جمعى و یا در شبکه‏هاى بهداشتى در محله‏هاى خود دیده‏اند، به چنین دستاورد مبارکى دست یافتند.
همکارى‏هاى صمیمانه زنان سبب شد یکى از مهم‏ترین مؤلفه‏هاى شاخص توسعه انسانى که امید به زندگى است، از رشد چشمگیرى برخوردار شود، به طورى که از 4/57 در سال 1355 به 4/70 در سال 1380 برسد. این آمار براى مردان از 6/57 در سال 1355 به 6/69 در سال 1380 رسیده است.
در صورتى که دولت با اطلاع‏رسانى و آموزش‏هاى دقیق به رشد سطح علمى و زمینه‏سازى جهت رعایت موازین بهداشتى براى زنان اقدام کند، از آنان به عنوان مروجان بهداشتى در انتقال آموخته‏هاى خود به افراد خانواده کمک گرفته است.
در سال‏هاى اخیر به دلیل افزایش حضور زنان در عرصه‏هاى علمى و درصد قابل توجه قبولى آنها در دانشگاهها و در رشته‏هاى پزشکى و افزایش اشتغال زنان در حرفه‏هاى پزشکى شاهد بودیم زنان متخصص شاغل در این رشته‏ها با وجود مشکلات عمده فرهنگى - اجتماعى چیره در جامعه، با حضور در عرصه فعالیت‏هاى اجتماعى، دولت را در اجراى موفق طرح‏هاى بهداشتى، یارى مى‏رسانند. این مقاله در سه بخش به نقش‏هاى متفاوتى که زنان در رشد سطح بهداشت جامعه دارند مى‏پردازد.

بخش اوّل‏
نقش زنان در بهداشت جامعه

نقش بانوان در طرح‏هاى بهداشتى - درمانى کشور

در بسیارى از کشورهاى دنیا براى اجراى برنامه‏هاى کلان، بسیج همگانى اعلام و اجرا مى‏شود. در کشور ما نیز عملکرد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى در جهت رشد سطح بهداشت با موفقیت‏هاى چشمگیرى همراه بوده که با همکارى و مشارکت عموم مردم صورت گرفته است. پس از بررسى جنسیت افرادى که در اجراى طرح‏ها سهیم بوده‏اند درمى‏یابیم زنان یا به صورت انفرادى و یا در قالب سازمان‏هاى غیر دولتى، بیش از مردان در پیشبرد برنامه‏هاى ملى در زمینه بهداشت سهیم بوده‏اند.
نقش محورى زن در خانواده و بخصوص نقش مادرى که بر عهده آنهاست، سبب شد وزارت بهداشت بزرگ‏ترین طرح خود را با نام نظام شبکه با همکارى زنان کشورمان، با موفقیت به اجرا درآورد.
در سطح کلان، شبکه‏هاى بهداشتى و درمانى، زیرساخت اصلى نظام بهداشتى جمهورى اسلامى ایران را تشکیل مى‏دهد که فلسفه اصلى تشکیل آن، از بین بردن تبعیض‏هاى موجود و کاهش اختلاف در سطح سلامتى مردم در مناطق محروم به ویژه روستاها و گروههاى آسیب‏پذیر از جمله زنان و کودکان بوده است.
با اجراى این طرح سیستم مراقبت‏هاى بهداشتى اولیه (PHC) بهداشت مادر و کودک، تنظیم خانواده و تغذیه از اجزاى مهم ارائه خدمات بهداشتى - درمانى کشور قرار گرفت.(1)
بسیارى از زنان با همکارى سازمان‏هاى غیر دولتى همچون جمعیت مامایى ایران، انجمن زن و خانواده، انجمن اسلامى جامعه پزشکى ایران، گروه بانوان نیکوکار کهریزک، در زمینه تجهیز و راه‏اندازى مراکز بهدشتى - درمانى، ارتقاى سطح آگاهى‏هاى بهداشتى و ارائه پیشنهادها براى بهبود امور بهداشتى کشور و بخصوص زنان فعالیت مى‏کنند.(2)
به ذکر چند نمونه از طرح‏هاى کلان کشورى که بانوان مجریان و آموزش‏دهندگان و یا آموزش‏گیرندگان آن بوده‏اند، مى‏پردازیم:

طرح‏هاى بهداشتى در موضوع خانواده

خانواده اولین و اساسى‏ترین نهاد جامعه است. خانواده سالم و با ثبات مى‏تواند عامل اصلى بهداشت جسمى و روانى اعضاى خود بوده و افرادى سالم، متعادل و مفید را به جامعه تحویل دهد. زن به عنوان محور اصلى خانواده و به دلیل مادر بودن و دیگر ویژگى‏هایى که دارد، در ثبات و سلامت خانواده نقش اساسى دارد. به همین منظور سعى شده است که برنامه‏هاى بهداشتى خانواده، تمامى افراد خانواده را پوشش دهد تا بتواند خدمات کافى ارائه نماید.
از جمله فعالیت‏هاى عمده دولت در بحث رشد بهداشت و یا دیدگاه علمى خانواده در زمینه بهداشت که براى اجراى موفق آن به رابطین زن، مادران و زنان دلسوز در سطح جامعه نیاز بوده است، مى‏توان به موارد ذیل اشاره کرد:
- برنامه کاهش مرگ و میر کودکان زیر یک سال؛
- ارائه خدمات بهداشتى مناسب به کودکان زیر 5 سال جهت جلوگیرى از بیمارى‏هاى حاد تنفسى؛
- برنامه‏هاى مربوط به آموزش نوجوانان و جوانان در زمینه بهداشت جنسى؛
- رشد آگاهى زن و شوهر در زمینه تنظیم خانواده؛
- با ارائه آموزش‏هاى مستمر، رشد جمعیت کشور از 2/3 در سال 1365 به 56/1 در سال 1375 کاهش یافته است؛
- اجراى طرح شفا در مورد شیر مادر، فلج اطفال و پیشگیرى از بیمارى‏هاى اسهالى؛
- اجراى طرح رحمت در موضوعات رشد و نمو کودکان، پیشگیرى از بیمارى‏هاى حاد تنفسى، مراقبت از مادر باردار، شیرده و تغذیه؛
- اجراى طرح فتح که موضوعات بهداشت فردى، تنظیم خانواده و بیمارى حاد تنفسى مى‏باشد؛(3)
- جلب مشارکت زنان براى آزمایش خودآزمایى پستان (جهت شناسایى و درمان بیمارى پیش از گسترش آن)(4)؛
- اتخاذ راهکارهاى دسترسى کامل و مساوى زنان به خدمات و مراقبت‏هاى بهداشتى؛
- ریشه‏کن کردن فلج اطفال، دیفترى، کزار و کنترل سرخک؛
- اجراى موفق طرح ایمن‏سازى؛
طرح بهداشت بارورى از سال 1363 به صورت یکپارچه و پس از اتخاذ سیاست‏هاى نوزایش از سال 1369 به صورت شبکه‏هاى بهداشتى، خدمات بهداشت بارورى را به روستاییان و شهرنشینان ارائه مى‏کند. به منظور گسترش دسترسى جمعیت روستایى به خدمات «زایمان ایمن و انجام زایمان توسط کارکنان دوره‏دیده»، تعداد 394 واحد تسهیلات زایمانى راه‏اندازى شد و تعداد 6300 ماماى روستایى تربیت و مشغول ارائه خدمات زایمان و تنظیم خانواده و مراقبت‏هاى دوران باردارى شدند.(5)
در بحث کنترل جمعیت و تنظیم خانواده موفقیت‏هاى چشمگیرى که کشورمان در عرصه‏هاى بین‏المللى به دست آورد، مرهون زنانى است که بیش از مردان در کسب این موفقیت کوشیدند.
با توجه به اطلاعات مندرج در جدول شماره 1 مشاهده مى‏شود نوع وسایلى که براى جلوگیرى از باردارى توسط زنان استفاده مى‏شود، بیش از وسایل جلوگیرى مردانه است.

جدول شماره 1 - درصد استفاده‏کنندگان از وسایل پیشگیرى از باردارى در سال‏هاى 1372، 1368 و 1374(6)

عنوان وسایل جلوگیری	1368	1373	1374
قرص	7/18	5/24	8/22
کاندوم	2/5	7/6	7/5
آ. یو.دی	8/3	2/7	1/7
وازکتومی	--	0/1	3/1
توبکتومی	--	2/9	7/13
نورپلانت و آمپول	--	--	3/1
جمع	7/27	6/48	52

طرح رابطین

این طرح ابتدا در سال 1369 به طور آزمایشى در جنوب شهر تهران آغاز شد. اکنون این برنامه در تمام شهرهاى کشور در حال اجراست که بیش از 35000 رابط بهداشتى در آن فعالیت دارند. در حال حاضر نزدیک به 70% مادران در سطح کشور تحت پوشش مراقبت‏هاى دوران باردارى و 35% تحت پوشش مراقبت‏هاى دوران پس از زایمان قرار دارند.(7)
داوطلبان بهداشتى از بین زنان واجد شرایط هر محله یا منطقه انتخاب مى‏شوند. این افراد از مراجعه‏کنندگان به مراکز بهداشتى - درمانى و یا از افراد شرکت‏کننده در گروههاى اجتماعى مثل بسیج خواهران، انجمن اولیا و مربیان و ... با یکسرى ضوابط انتخاب مى‏شوند و پس از گزینش، در کلاس‏هاى آموزشى شرکت مى‏کنند. اخیراً مدل‏هاى آموزش استاندارد براى یادگیرى داوطلبان تهیه شده است.
هر رابط به طور متوسط 50 خانوار را تحت پوشش قرار مى‏دهد. داوطلبان به منظور انتقال مطالب آموزشى و پیگیرى موارد عدم مراجعه براى دریافت خدمات، به منازل خانوارهاى تحت پوشش مراجعه مى‏کنند، بدین‏سان ارتباط آنان با خانوارها برقرار مى‏شود.
یکى از اهداف اجراى این طرح، افزایش دانش و آگاهى جامعه تحت پوشش به ویژه مادران است. از نتایج به دست آمده از اجراى آن مى‏توان به این موارد اشاره کرد:
فراهم آوردن امکانات لازم براى اجراى طرح‏هاى درآمدزا و تشکیل تعاونى‏ها به منظور توانمندسازى زنان جامعه؛
افزایش آگاهى مادران نسبت به مسائل عمده بهداشتى؛
ایمن‏سازى، تنظیم خانواده و ارائه خدمات مستمر به مادران؛
فعال کردن خدمات بهداشتى در مناطق شهرى، روستایى و تشکیل پرونده خانوار براى تمامى خانواده‏هاى تحت پوشش مراکز بهداشتى - درمانى؛(8)

بخش دوم‏

زنان در رشته‏هاى پزشکى
حضور بانوان در دانشگاه

آموزش زنان در ایران و حضور این قشر از جامعه در آموزش عالى را مى‏توان به چهار مرحله تقسیم کرد:
أ) مرحله محرومیت، حدود 5/1 قرن پیش، یعنى در دوران قاجار؛ نگاه چیره در این مرحله به صورت مردانه و تک‏جنسیتى بود. همه دانشجویان اعزامى به خارج از کشور، مرد بودند و دارالفنون در انحصار مردان قرار داشت.
ب) مرحله نابرابرى؛ هر چند حقوق زنان در دوره رژیم پهلوى به ظاهر مورد توجه و در دستور کار قرار گرفت، ولى محرومیت انباشته شده تاریخى و موانع ساختارى فرهنگى - اجتماعى موجب مى‏شد زنان همچنان دسترسى نابرابر به آموزش عالى داشته باشند. در این مرحله زنان 31% و مردان 69% از دانشجویان کل کشور را تشکیل مى‏دادند و در رشته‏هاى پزشکى، زنان 8/53% و مردان 2/46% از کل دانشجویان گروه پزشکى را شامل مى‏شدند. البته ذکر این نکته بااهمیت است که دلیل افزایش تعداد دانشجویان زن در رشته پزشکى نسبت به دانشجویان مرد، سهم بالاى بانوان در رشته‏هاى مامایى و پرستارى بوده و زنان پزشک متخصص در دوره رژیم پهلوى بسیار کمتر از مردان در دانشگاهها حضور داشتند.
ج) در دهه اوّل انقلاب اسلامى، تصمیماتى در جهت ممنوعیت ورود زنان به برخى از رشته‏هاى دانشگاهى گرفته شد و سهم زنان در پذیرش دانشگاهى کاهش یافت. در سال 1368 زنان 6/28% و مردان 4/71% از دانشجویان کشور را تشکیل دادند و در رشته پزشکى حضور زنان با 3/11% کاهش نسبت به پیش از انقلاب به 5/42% و حضور دانشجویان مرد به 5/57% رسید.
د) مرحله جبران که از اواخر دهه 70 شروع شد. زنان دست به حرکتى آرام زده و عواملى همچون پایان جنگ و نیاز به نیروى کارشناسى، سبب شد برخى تفاوت‏گذارى‏هاى جنسیتى در آموزش عالى نسبت به زنان، مورد بازنگرى قرار گیرد و بخشى از حقوق از دست رفته آنان بازگردانده شود. به طورى که در سال 1381، 7/62% از دانشجویان دانشگاههاى کشور را زنان و 3/37% را مردان تشکیل مى‏دادند.(9)

زنان دانشجو در رشته‏هاى پزشکى

حضور دختران در آموزش عالى در سال‏هاى اخیر رشد چشمگیرى داشته که علاقه‏مندى دختران به رشد سطح علمى و کسب مدارج عالى به ویژه در رشته پزشکى گواه این مدعا است. در دنباله به بررسى کمّى دانشجویان دختر در دانشگاههاى علوم پزشکى مى‏پردازیم.

جدول شماره 2 - توزیع فراوانى دانشجویان شاغل به تحصیل به تفکیک جنسیت در دانشگاههاى علوم پزشکى کشور (به جز دانشگاه آزاد اسلامى) 1378 - 1377(10)

جنسیت	دانشگاههاى تحت پوشش		دانشگاههاى غیر تحت پوشش
	جمع	درصد	جمع	درصد
مرد	47146	45	1635	44
زن	56898	55	2090	56
نامشخص	77	07/0	0	0
جمع	104121	100	2725	100

حدوداً 55% زنان و 45% مردان، در دانشگاههاى تحت پوشش و غیر تحت پوشش وزارت بهداشت، به تحصیل مشغولند.
در نگاه اوّل و مشاهده حضور 55 درصدى زنان در دانشگاهها برداشت‏هاى مختلفى به ذهن مى‏رسد که شاخص‏ترین آن زنانه شدن رشته پزشکى در کشور است، ولى باید در نظر داشت بیشتر جوانان امکان انتخاب رشته مورد علاقه خود را در دانشگاه ندارند. از طرفى شرایط سخت اقتصادى به آنها اجازه تحصیل در برخى رشته‏ها را نمى‏دهد. بعضى از جوانان نیز فقط براى پیدا کردن موقعیت اجتماعى مناسب وارد دانشگاه مى‏شوند و ممکن است هیچ علاقه‏ایى به رشته‏اى که سازمان سنجش و سیستم برگزارى کنکور در کشور براى آنها انتخاب کرده، نداشته باشند.
بنابراین در صورتى که افراد حق انتخاب در رشته مورد علاقه خود را داشته باشند و شرایط اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى کمتر تأثیرگذار باشد، از طرف دیگر در سطوح تخصص و فوق تخصص حضور زنان بیش از مردان باشد، آن وقت با دیدن چنین آمارى مى‏توان اظهار کرد که پزشکى در کشور یک رشته زنانه شده است.

جدول شماره 3 - توزیع فراوانى دانشجویان شاغل به تحصیل به تفکیک مقطع و جنسیت در دانشگاههاى علوم پزشکى کشور (به جز دانشگاه آزاد) در سال تحصیلى 1378 - 1377(11)

مقطع تحصیلى	دانشگاههاى تحت پوشش
	مرد		زن		نامشخص		جمع
	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
کاردانى	7379	47/31	16056	50/68	6	03/0	23441	100
کارشناسى	10826	61/32	22371	37/67	6	03/0	33303	100
کارشناسى ارشد	1058	57/50	990	32/47	44	11/2	2092	100
دکترى حرفه اى	33955	36/62	14454	62/37	9	02/0	38418	100
دکترى تخصصى	2039	03/56	1596	86/43	4	11/0	3639	100
فوق تخصصى	34	82/61	21	18/38	0	0	55	100
دکترى	730	95/64	388	52/34	6	53/0	1124	100
نامشخص	1135	35/52	1022	55/47	2	10/0	2149	100
جمع کل	47147	28/45	56898	65/54	77	07/0	104121	100

در نگاهى دقیق‏تر نسبت به زنان شاغل به تحصیل و بررسى سطوح تحصیلى ایشان درمى‏یابیم که در سال‏هاى 1378 - 1377 در مقاطع کاردانى و کارشناسى به ترتیب 50/68% و 37/67% از دانشجویان دانشگاههاى علوم پزشکى، یعنى حدود23 از کل دانشجویان در این مقاطع تحصیلى را زنان تشکیل مى‏دادند. از طرفى هر چه مقطع تحصیلى بالاتر مى‏رود، درصد حضور زنان کمرنگ‏تر به چشم مى‏خورد، به طورى که عکس مورد بالا را مى‏توان در مقاطع دکتراى حرفه‏اى، فوق تخصص و دکتراى مشاهده کرد، چرا که مردان بیش از 60% از کرسى‏هاى تحصیلى را اشغال کرده‏اند.
ذکر دو نکته مهم است: اوّل اینکه، آمار مربوط به سال 1378 - 1377 مى‏باشد و به احتمال زیاد با توجه به رشد روزافزون حضور دختران در دانشگاهها، در حال حاضر در این رشته بیش از 55% از کل دانشجویان را دختران تشکیل مى‏دهند. دوم اینکه نرخ دانشجویان زن کمتر از تعداد دواطلبان زن براى حضور در رشته‏هاى پزشکى است. بنابراین به شرط قبولى تمامى داوطلبان شرکت در رشته‏هاى پزشکى، تعداد دختران دانشجو در این رشته بسیار بیشتر از تعداد پسران دانشجوى پزشکى خواهد بود.
برخى از دلایل فراوانى حضور زنان نسبت به مردان در مقاطع کاردانى و کارشناسى به شرح ذیل است:
- عدم احساس نیاز به تأمین معیشت خانواده و درآمد اقتصادى براى زنان؛
- بالا رفتن سن ازدواج دختران؛
- در دست داشتن یک مدرک دانشگاهى بدون احساس نیاز به ادامه تحصیل در آینده؛
- عدم وجود برخى از رشته‏هاى پزشکى در مقاطع فوق لیسانس و دکترا در کشور؛
برخى از مشکلات زنان و سبب توقف آنها در ادامه تحصیل در مدارج عالى‏تر
- ازدواج و عدم موافقت همسر براى ادامه تحصیل در این رشته؛
- مادر شدن و مشکلات ادامه تحصیل با داشتن فرزند؛
- عدم امکان رقابت با پزشکان مرد در بازار کار به دلیل دیدگاه سنتى مردسالار حاکم در جامعه؛
- مراجعه و گذراندن دوران طرح در روستاها و دور بودن از خانواده و مشکلات و تعصبات احتمالى خانواده در مورد زن؛
از آنجا که اطلاعات مربوط به سال‏هاى 1378 - 1377 مى‏باشد، ممکن است در سال‏هاى آتى، اختلاف فاحش در حضور زنان در مقاطع دکتراى حرفه‏اى و تخصص به تعادل برسد و زمینه‏هاى مناسب براى انتخاب رشته و یا ادامه تحصیل زنان در رشته‏هاى پزشکى فراهم شود. همچنین مسائل فرهنگى و خانوادگى چون سدى در مقابل زنان در رسیدن به خواسته‏هایشان نباشد.

جدول شماره 4 - توزیع فراوانى دانشجویان شاغل به تحصیل به تفکیک مقطع و جنسیت در دانشگاههاى علوم پزشکى کشور (به جز دانشگاه آزاد) در سال تحصیلى 1378 - 1377(12)

مقطع تحصیلی	دانشگاههای غیر تحت پوشش
	مرد		زن		جمع
	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
کاردانی	516	39/62	311	61/37	827	100
کاشناسی	307	49/29	734	51/70	1041	100
کارشناسی ارشد	195	32/61	122	68/38	318	100
دکتری حرفه ای	487	82/36	834	18/63	1320	100
دکتری تخصصی	18	00/85	3	00/15	20	100
فوق تخصصی	0	0	0	0	0	100
دکتری	85	43/71	34	57/28	119	100
نا مشخص	29	25/36	51	75/63	80	100
جمع	1635	89/43	2090	11/56	3725	100

همان طور که از اطلاعات مندرج در جدول شماره 4 ملاحظه مى‏شود، از 20 نفر دانشجوى رشته‏هاى مختلف در مقطع دکتراى تخصصى 15% زنان و 85% مردان در حال تحصیل‏اند. در مقطع دکترا، زنان 57/28% و مردان 43/71% از کرسى‏هاى تحصیلى را به خود اختصاص داده‏اند.
در تمامى رشته‏هاى تحصیلى 11/56% را زنان و 89/43% را مردان اشغال کرده‏اند.
از 1320 نفر دانشجوى مقطع دکتراى حرفه‏اى 18/63% را زنان و 82/36% از دانشجویان را مردان تشکیل مى‏دهند. در پایان باید اذعان کرد به جز رشته دکتراى حرفه‏اى، زنان در مقاطع بالاى تحصیلى در تمام رشته‏هاى پزشکى حضور کمترى دارند.
وضعیت حضور زنان در دانشگاههاى خارج از پوشش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى تقریباً مانند وضعیت زنان در دانشگاههاى زیر پوشش وزارتخانه است.

زنان در تاریخ پزشکى جهان‏

حدود 100 سال پیش هنگامى که اولین زن تحصیل براى کسب مدرک پزشکى را آغاز کرد، مناظره اجتماعى درگرفت. لیبرال‏ها که اشتغال به کار را یک حق همگانى مى‏دانند، از جنبش تقاضاى حق رأى و پذیرش حرفه‏اى پزشکى براى زنان پشتیبانى کرد. تقریباً در تمام کشورهایى که تجربه سابقه طولانى از تحصیل مردان در رشته پزشکى داشتند، عدم پذیرش زنان در این رشته با شدت بسیار همراه بود. در کشورهایى همچون ایالات متحده، دانشکده پزشکى زنان فیلادلفیا در سال 1229ش - 1850 میلادى تأسیس شد و دانشگاهها و انجمن‏هاى زنان به دنبال آن شکل گرفتند. این حرکت در نیمه دوم قرن نوزدهم به گشایش دانشگاه پزشکى جان هاپکینز در سال 1272ش - 1893م که به عنوان یک مؤسسه، پذیراى هر دو جنس بود، انجامید. در همان دهه اشتغال پزشکان زن در بلژیک و روسیه به شکل قانونى درآمد و در سال 1289ش - 1910م در آلمان، ایتالیا و اسپانیا ورود زنان به دانشگاه، آزاد اعلام شد. این در حالى بود که قرن‏هاى متمادى زنان نقش پرستاران را چه در کنار طبیبان یا در صومعه‏ها و یا در جبهه‏هاى جنگ ایفا مى‏کردند، نیز مى‏توان از زنانى که به صورت سنتى در تمام سده‏ها به حرفه مامایى اشتغال داشتند، نام برد. این پیشرفت تا جایى ادامه پیدا کرد که در قرن حاضر زنان حتى موفق به دریافت جایزه نوبل در حرفه پزشکى شده‏اند.
در تمام کشورها دلایل مخالفت مردان با اندکى تفاوت داراى ریشه‏هاى ذهنى مشترک است. از جمله دلایل که در کشورما نیز با آن روبه‏رو بوده یا هستیم عبارت است از:
أ) دلایل زیست‏شناختى و فیزیولوژیک؛
ب) دلایل قانونى؛
ج) دلایل اجتماعى و فرهنگى؛(13)

در جوامع کنونى، ساختارهاى اجتماعى، بازار کار، تغییر نگرش نسبت به جنسیت و نسبت زاد و ولد چنان تغییر یافته که بحث‏هاى صد سال پیش در کشورهاى مختلف در مورد دستیابى زنان به تخصص شغلى، موجب تعجب پژوهشگران امروزى مى‏گردد. واقعیت آن است که تلاش زنان براى دستیابى به حق انتخاب در ادامه تحصیل و یا دسترسى به حقوق طبیعى خود همچنان ادامه دارد. شاید تلاش کسانى که اکنون در راه رسیدن زنان به حقوق انسانى خود ایستادگى مى‏کنند، براى جامعه بشرى در 100 سال دیگر مضحک به نظر برسد.
مشکلاتى از این دست که زنان براى اثبات توانمندى‏هاى خود مجبور به تلاش چند برابر هستند، در تمام جوامع بشرى و از جمله کشورمان دیده مى‏شود.
در این قسمت درصد رشد حضور زنان در رشته‏هاى پزشکى را بررسى کرده و خواهیم دید زنان متخصص ایرانى مانند همتایان خود در دیگر کشورها على‏رغم موانع اجتماعى، با تلاشى دوچندان، با مشکلات دست و پنجه نرم مى‏کنند تا توانمندى‏هاى خود را به عرصه حضور رسانند.

اشتغال زنان در رشته‏هاى پزشکى

پس از بررسى دانشجویان و مشاهده افزایش حضور دختران دانشجو نسبت به دانشجویان پسر، به بررسى وضعیت شاغلان در رشته پزشکى در دانشگاههاى علوم پزشکى مى‏پردازیم.
در خصوص اطلاعات مربوط به این قسمت بیان نکات زیر بااهمیت است:
با عنایت به عدم وجود آمارهایى در رشته‏هاى پزشکى با تفکیک جنسیت در سرشمارى سال 1375 و سال‏هاى پیش از آن، در این مقاله فقط شاغلان در رشته‏هاى پزشکى در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى مورد بررسى قرار گرفته‏اند.
برخى از پزشکان یا فارغ‏التحصیلان رشته‏هاى پزشکى چون در دانشگاهها یا وزارت بهداشت و درمان به کار اشتغال ندارند، در آمارهاى موجود ذکرى از آنان به میان نیامده است، به عنوان مثال افرادى که در خارج از کشور مدرک‏هایى در رشته پزشکى گرفته‏اند و در کلینیک یا مطب‏هاى خصوصى فعالیت مى‏کنند.

زنان شاغل در حرفه پزشکى‏

جدول 5 - توزیع فراوانى شاغلان در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و سازمان‏هاى وابسته به تفکیک جنسیت 1382 - 1381(14)

		هیات علمی		پزشک در مقاطع دکترای غیر هیات علمی		پیرا پزشک		سایر کارکنان		کل
		تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
شاغلین در وزارت بهداشت ، درمان وآموزش پزشکی	زن	3005	31	5308	33	88954	59	26581	27	123848	45
	مرد	6557	69	10912	67	62332	41	71699	73	154500	55
جمع*		9562	100	16221	100	151286	100	98280	100	275349	100
شاغلین در سازمانهای وابسته وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی	زن	84	37	312	36	3662	56	8260	42	12318	45
	مرد	146	63	556	64	2895	44	11613	58	15210	55
جمع		230	100	868	100	6557	100	19873	100	27538	100
جمع کل		9792	3	17089	6	157849	53	118153	39	302877	100

* اختلاف آمارى که بین جمع کل و تعداد زن و مرد در جدول مشاهده مى‏شود، به دلیل وجود گزینه نامشخص است که در این قسمت از بیان آن صرف نظر شده است.

پس از مرور جدول شماره 5 مشاهده مى‏شود 45% شاغلان در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى، زن و 55% مرد مى‏باشد و سهمیه اشتغال زنان در این وزارتخانه به ترتیب عبارت است از 31% اعضاى هیئت علمى، 33% پزشکان و مقاطع دکترا، 59% پیراپزشکان و 27% سایر کارکنان.
پس از مقایسه کارکنان این وزارتخانه نسبت به سال گذشته درمى‏یابیم نرخ حضور زنان در گروه هیئت علمى و پیراپزشکى تغییر نکرده و در گروه پزشکى و مقاطع دکترا از 32% به 33% و گروه سایر کارکنان از 26% به 27% نسبت به سال گذشته افزایش 1% را نشان مى‏دهد.
در گروه پیراپزشکان زنان 59% و مردان 41% از کارکنان این قسمت را تشکیل مى‏دهند و فقط در این گروه است که تعداد زنان شاغل بیش از مردان است و در نهایت زنان 27% و مردان 73% سایر کارکنان این وزارتخانه را شامل مى‏شوند.
2267 زن عضو هیئت علمى(15) در سال 1373 در این وزارتخانه مشغول به کار بودند که در مقایسه با سال 1383 از رشد 5/32% برخوردار بوده و این درصد افزایش در مردان عضو هیئت علمى 6/16% است. در مقطع دکتراى غیر هیئت علمى در سال 1373 نسبت به سال 1383 رشد 48% زنان را نشان مى‏دهد و نسبت به مردان در همین سال‏ها در مقطع تحصیلى مشابه از رشد 24% خبر مى‏دهد. در رشته پیراپزشکى در 10 سال گذشته نیروى انسانى زن 32% افزایش پیدا کرده و اشتغال مردان 11% افزایش داشته است. در دهه اخیر آمار وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکى از رشد 38% زنان و 11% مردان خبر مى‏دهد.

زنان هیئت علمى در رشته‏هاى پزشکى‏

جدول شماره 6 - توزیع فراوانى اعضاى هیئت علمى دانشگاههاى علوم پزشکى کشور بر حسب رشته تحصیلى و به تفکیک جنسیت در سال 1382 - 1381(16)

مقطع تحصیلی	زن		مرد		جمع کل
	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
پزشک فوق تخصص	139	20	570	80	709	100
پزشک متخصص	1205	26	3514	74	4719	100
فوق دکتری	2	29	5	71	7	100
دکتری	276	39	1049	148	1325	100
فلوشیپ	-	-	26	100	26	100
کارشناسی ارشد	1564	47	1794	53	3358	100
کارشناسی*	104	85	19	15	123	100
داندانپزشک متخصص	273	37	473	63	746	100
دکترای حرفه ای	68	23	327	77	295	100
تحصیلات حوزوی	-		6	100	6	100
نا مشخص	3	21	11	79	14	100
جمع کل	3634	32	7694	68	11328	100
درصد به کل	33%		68%		100%

* کارشناس در رشته پزشکى شامل رشته‏هاى پرستارى و تکنسین مى‏باشد.

با مطالعه اطلاعات جدول شماره 6 درمى‏یابیم که از 1328 عضو هیئت علمى شاغل در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى 32% زن و 68% مرد مى‏باشند. همچنین 20% از پزشکان فوق تخصص هیئت علمى، زن هستند و این در حالى است که 80% تصدى این پست‏ها بر عهده مردان است.
از 295 نفر دکتراى حرفه‏اى 23% را زنان و 77% را مردان تشکیل مى‏دهند. همچنین 26% زنان و 74% از مردان به عنوان پزشک متخصص در این وزارتخانه مشغول به کارند.
همان طور که آمار نشان مى‏دهد زنان به جز در مقاطع کارشناسى و کارشناسى ارشد که به ترتیب 85% و 47% از اعضاى هیئت علمى را تشکیل مى‏دهند، در تمام مقاطع تحصیلى سهم زنان کمتر از 40% شاغلان در قسمت هیئت علمى دانشگاههاى علوم پزشکى است.
على‏رغم آنکه در رشته‏هاى پزشکى حضور دانشجویان دختر بیش از پسران به چشم مى‏خورد، ولى به طور متوسط زنان کمتر از 13 کرسى‏هاى هیئت علمى در این رشته را به خود اختصاص داده‏اند. از طرفى در مقاطع دکتراى حرفه‏اى و فوق تخصص، این نسبت حتى به حدود 14 مى‏رسد. این آمار نشان‏دهنده آن است که هر چه مقاطع تحصیلى بالاتر مى‏رود. حضور زنان هیئت علمى در عرصه‏هاى فوق تخصص و دکتراى حرفه‏اى کمرنگ‏تر مى‏شود.

زنان متخصص غیر هیئت علمى شاغل در رشته‏هاى پزشکى

جدول شماره 7 - توزیع فراوانى پزشک، دندانپزشک، داروساز، دامپزشک و دکترا (غیر هیئت علمى) شاغل در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و سازمان‏هاى وابسته بر حسب مقطع تحصیلى و جنسیت در سال 1381(17)

مقطع تحصیلی	زن		مرد		جمع کل
	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
پزشک فوق متخصص	4	13	26	87	30	100
پزشک متخصص	1629	35	2977	65	4607	100
دکتری	110	33	220	67	330	100
داندانپزشک متخصص	8	15	47	85	55	100
دکترای حرفه ای	3854	32	8175	68	12030	100
نام0خص	16	53	23	77	39	100
جمع کل	5621	33	11468	67	17091	100
درصد به کل	33%		67%		100%

اطلاعات مندرج در جدول شماره 7 نشان‏دهنده آن است که از 5621 زن غیر هیئت علمى شاغل در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى فقط 4 زن در قسمت فوق تخصص، 8 زن دندانپزشک متخصص و 110 زن در قسمت دکترا مشغول فعالیت هستند. بیشترین حضور زنان در قسمت پزشکان متخصص با مشارکت 1629 زن مشاهده مى‏شود.
زنان فوق تخصص 13% یعنى حدود 17 نیروى انسانى در قسمت پزشکان فوق تخصص را به خود اختصاص داده‏اند. زنان دندانپزشک متخصص حدود 16 از نیروى انسانى غیر هیئت علمى را بر عهده داشته‏اند.
در کل 33% از زنان و 67% از مردان به عنوان شاغلان غیر هیئت علمى در این وزارتخانه مشغول به کار هستند.
زنان متخصص غیر هیئت علمى از نظر نرخ اشتغال وضعیتى مشابه زنان هیئت علمى دارند. بدین ترتیب که هر دو گروه فقط 13 از کل کارکنان این وزارتخانه را تشکیل مى‏دهند.
پس از بررسى شاغلین در رشته‏هاى پزشکى در وزارت بهداشت که به ترتیب شامل: اعضاى هیئت علمى، دکتراى غیر هیئت علمى، پیراپزشکان و سایر کارکنان مى‏شود، فقط در گروه پیراپزشکى حضور زنان بیشتر از مردان مى‏باشد.

زنان پیراپزشک‏

حال به بررسى وضعیت استخدامى پیراپزشکان زن که بیشترین حضور در این قسمت را دارا هستند، مى‏پردازیم.

جدول شماره 8 - توزیع پیراپزشکان شاغل در وزارت بهداشت و سازمان‏هاى وابسته بر حسب نوع استخدام، جنسیت و محل خدمت - 1381(18)

جنسیت		شهری		روستا		جمع کل
		رسمی*	غیر رسمی**	رسمی	غیر رسمی
مرد	تعداد	44187	4527	15353	1160	65227
	درصد	44	21	46	44	41
زن	تعداد	55923	17359	17871	1463	92616
	درصد	56	79	54	56	59
جمع		100110	21886	33224	2623	157843
جمع کل		121969		35847

* رسمى: شامل رسمى آزمایشى، رسمى پیمانى و قطعى مى‏باشد.
** غیر رسمى: شامل طرحى، پیام‏آور، قراردادى و مشمول وظیفه مى‏باشد.

از جدول شماره 8 درمى‏یابیم که زنان در رشته‏هاى پیراپزشکى بیش از مردان حضور دارند بدین ترتیب که زنان 59% و مردان 41% از پیراپزشکان شاغل در وزارت متبوع و سازمان‏هاى وابسته را تشکیل مى‏دهند. از طرفى مشاهده مى‏شود از کل 21886 نفر نیرویى که در قالب قراردادهاى مختلف و به صورت غیر رسمى در نقاط شهرى در این وزارتخانه مشغول به کارند، 79% سهم زنان و 21% سهم مردان است. یعنى با وجود کثرت حضور زنان در این رشته، از امنیت شغلى کمترى نسبت به مردان برخوردارند.
همچنین 79% از زنان پیراپزشک در شهر و 21% در روستا مشغول به کارند، این نسبت در مورد مردان ،75% در شهر و 25% در روستا مى‏باشد.

زنان شاغل در داروخانه‏ها

جدول شماره 9 - توزیع فراوانى داروخانه‏هاى مستقل کشور به تفکیک مقطع تحصیلى و جنسیت در سال 1381 - 1377(19)

سال		دکتر داروساز		لیسانس و فوق لیسانس		تکنیسین و کمک تکنیسین		سایر
		تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد	تعداد	درصد
1377	زن	1264	24	72	16	570	11	717	15
	مرد	4050	76	371	84	4664	89	4225	85
	جمع	5314	100	443	100	5234	100	4942	100
1381	زن	2180	29	151	19	1654	16	850	20
	مرد	5249	71	657	81	8419	84	3357	80
	جمع	7429	100	808	100	10073	100	4307	100

از مطالعه جدول شماره 9 برمى‏آید که تعداد زنان شاغل در داروخانه‏هاى مستقل کشور با مدرک تحصیلى دکتراى تخصصى و دکترا در سال 1377 از 1264 نفر به 2180 نفر در سال 1381 رسیده که رشدى بالغ بر 4/72% را نشان مى‏دهد و تعداد دکتراى مرد شاغل در سال 1377 از 4050 نفر به 5249 نفر در سال 1381 رسیده که رشدى معادل 6/29% را نشان مى‏دهد. در این قسمت علاوه بر آنکه باز تعداد مردان در مقطع دکترا بیش از دو برابر زنان در سال 1381 است، ولى با حضور زنان در مقاطع بالاى تحصیلى، مى‏توان حدس زد اختلاف سطح در مقاطع تخصصى این رشته در آینده‏اى نه چندان دور از بین برود.
در مقطع فوق لیسانس و لیسانس نیز در سال 1381 حضور زنان نسبت به سال 1377، 7/109% افزایش را نشان مى‏دهد، که در همین سال‏ها حضور مردان از افزایش 77% برخوردار بوده است. این درصد افزایش، شتاب زنان در گذراندن پله‏هاى ترقى نسبت به مردان را نشان مى‏دهد. در مقطع تکنیسین و کمک تکنیسین زنان شاغل، افزایش 190 درصدى در سال 1381 نسبت به سال 1377 را نشان مى‏دهند و حضور مردان در مقطع تحصیلى مشابه از 85% افزایش خبر مى‏دهد.
با مطالعه جدول بالا در سال 1381 مشاهده مى‏گردد، از تعداد 7429 دکتر داروساز 29% زن و 71% مرد مى‏باشند. در مقطع فوق لیسانس و لیسانس، زنان 19% و مردان 81% از کارکنان این واحدها را تشکیل مى‏دهند، همچنین 16% از شاغلان داروخانه‏ها با مدرک تکنیسین و کمک تکنیسین را زنان و 84% از تصدى این پست را مردان اشغال کرده‏اند. از 4207 نفر سایر کارکنان داروخانه‏ها 20% زنان و 80% را مردان تشکیل مى‏دهند.

زنان پزشک و دندانپزشک

جدول شماره 10 - نسبت زنان پزشک و دندانپزشک به کل پزشکان شاغل در نیروى انسانى درمان و دارو(20)

	1355	1358	1375
زنان پزشک	3/8%	5/9%	4/35%
زنان دندانپزشک	8/17%	6/20%	6/33%

جدول شماره 10 نشان‏دهنده رشد بیش از300 درصدى زنان پزشک در سال 75 نسبت به سال 1355 مى‏باشد. همچنین حضور زنان دندانپزشک در همین سال‏ها از رشد حدود 200 درصدى برخوردار بوده است.
افزایش حضور علاوه بر آنکه نشان‏دهنده رشد سطح علمى زنان در رشته‏هاى پزشکى است، بیانگر افزایش حضور زنان در فعالیت‏هاى اجتماعى، ارتقاى حضور در مدارج بالاى دانشگاهى و رشد اشتغال زنان نیز مى‏باشد.

جدول شماره 11 - تعداد پزشکان به تفکیک تخصص و جنسیت - 1375(21)

نوع تخصص	زن		مرد		جمع
	تعداد	درصد	تعداد	درصد
اطفال	801	5/36	1395	5/63	2196
جراحی عمومی	21	1	2171	99	2192
زنان و زایمان	978	51	941	49	1919
داخلی	202	3/11	1580	7/88	1782
بیهوشی	202	20	804	80	1006
سایر تخصصها	1203	7/15	6435	3/84	7636

پس از مطالعه جدول شماره 11 درمى‏یابیم که از 2192 نفر جراح عمومى، سهم حضور زنان فقط 1% و نرخ حضور مردان در این رشته 99% است. همچنین زنان 18 مردان متخصص داخلى هستند، یعنى 3/11% از پزشکان داخلى را زنان و 7/88% را مردان تشکیل مى‏دهند.
زنان به عنوان متخصص بیهوشى فقط 20% و مردان 80% از این تصدى را اشغال کرده‏اند و از 7636 نفر پزشک که در تخصص‏هاى مختلف (به جز موارد نام برده شده در جدول) مشغول به کارند، زنان 7/15% از سایر تخصص‏ها را به خود اختصاص داده‏اند و بیشترین حضور زنان با 51% از کل شاغلان در تخصص زنان و زایمان مى‏باشد.
در مجموع مى‏توان اذعان کرد اختلاف بسیارى در نرخ حضور پزشکان متخصص مرد و زن مشاهده مى‏شود.

زنان پرستار

حال به بررسى وضعیت پرستاران زن که جزء بیشترین کادر درمانى در رشته‏هاى پزشکى مى‏باشند، مى‏پردازیم.

جدول شماره 12 - توزیع فراوانى کادر پرستارى شاغل در بیمارستان‏هاى وابسته به وزارت بهداشت به تفکیک جنسیت در سال 1376(22)

عنوان رشته تحصیلی	زن		مرد		جمع
	تعداد	درصد	تعداد	درصد
کارشناس ارشد پرستاری	140	67	68	33	208
کارشناس پرستاری	8955	73	3377	27	12332
کاردان پرستاری	595	50	593	50	1188
کاردان (تکنیسین) اتاق عمل	865	44	1106	56	1971
کاردان(تکنیسین) هوشبری	527	35	979	65	1506
بهیار	10379	73	3879	27	14258
کمک بهیار	4863	57	3638	43	8501
جمع	26324	66	13640	34	39964

کارشناسان ارشد پرستارى، پرستاران و بهیاران حدود 70% از کادر بیمارستان‏هاى وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى را تشکیل مى‏دهند. همچنین پرستاران در مقطع کاردانى و کمک بهیارهاى زن نیز به ترتیب‏50% و 57% از کل کارکنان این حرفه را از آنِ خود ساخته‏اند.
در کل زنان 66% از کادر پرستارى شاغل در بیمارستان‏هاى وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى را تشکیل مى‏دهند.
با توجه به توضیحات بالا، بیشتر کادر پرستارى و بهیارى مراکز بیمارستانى و درمانى را زنان تشکیل مى‏دهند؛ بنابراین احتمال، ابتلا به بیمارى‏هایى که از طریق بیمارستان به آنها منتقل شود، بیش از مردان است. با توجه به نقش دوسویه زنان شاغل در محل کار و منزل، احتمال انتقال بیمارى‏ها به همسر و فرزندان دوچندان مى‏شود. همین امر ضرورت رعایت مسائل بهداشتى براى زنان شاغل در این مراکز را دوچندان مى‏سازد.

نظام پرستارى در ایران

جامعه پرستارى از دیرباز خلأ ناشى از نبود نظام پرستارى را احساس مى‏کرد. با گسترش روزافزون این رشته در سال‏هاى اخیر این خلأ، به یک نیاز اساسى تبدیل شده و جمعى از پرستاران که بیشتر آنها را دانشجویان این رشته تشکیل مى‏دادند، در قالب کمیته پى‏گیرى نظام پرستارى، تلاش‏هاى شبانه‏روزى خود را با تحقق بخشیدن این مهم، نثار جامعه پرستارى کردند و سرانجام قانون ایجاد سازمان نظام پرستارى کشور (که کلیات آن در تاریخ 14/12/1379 توسط مجلس شوراى اسلامى تصویب شده بود) در 21 مرداد 1380 به تصویب نهایى رسید. اولین دوره انتخابات هیئت مدیره سازمان نظام پرستارى در 29 شهریور 1381 و انتخابات شوراى عالى آن در 17 آذر 1381 برگزار گردید.
مهم‏ترین هدف از تشکیل نظام پرستارى را مى‏توان تعیین جایگاهى جهت دفاع از حقوق پرستاران نام برد که امید است با حضور فعال پرستاران در مراکز تصمیم‏گیرى، به برطرف شدن مشکلات این قشر فداکار امیدوار بود.

زنان در حرفه مامایى‏

جدول شماره 13 - توزیع فراوانى کادر مامایى بین سال‏هاى 1383 - 1355(23)

	1355	1365	1375	1382
ماما*	2027	1979	6590	8547

* منظور از ماما شامل: پرستار ماماى، لیسانسه، ماماى فوق دیپلم، ماما، کمک ماما و ماماهاى روستایى است.

2027 ماما در سال 1357 در کشور فعالیت مى‏کردند که این رقم با اندکى تفاوت به 1979 نفر در سال 1365 کاهش یافت، ولى با افزایش 225 درصدى در سال 1375 به 6590 نفر نیروى انسانى رسید. جدول شماره 13 نشان‏دهنده رشد بیش از 300 درصدى ماماها در سال 1382 نسبت به سال 1355 مى‏باشد.
یادآور مى‏شود آمار ماماها پیش از انقلاب شامل آمار کارشناسان مامایى و افرادى است که با مدرک دیپلم و یا کمتر از دیپلم با گذراندن دوره‏هاى آموزشى زیر نظر وزارت بهدارى، اجازه کار به آنها داده مى‏شد، ولى بیشترین آمار مربوط به ماماها پس از انقلاب و بخصوص در سال‏هاى اخیر، آمار زنانى است که داراى تحصیلات دانشگاهى در این رشته مى‏باشند. این امر نشان‏دهنده علاقه زنان به حضور در رشته‏هاى پزشکى مى‏باشد.
از جمله خدمات بارز ماماها به جز وظایف اصلى شغلى، مى‏توان به بحث آموزش زنان جهت رشد سطح علمى این افراد در مسائل مختلفى همچون بهداشت زنان، بهداشت بارورى، تنظیم خانواده، شیوه‏هاى کودکیارى و ... که در سراسر کشور بخصوص در مناطق روستایى و محروم برگزار گردیده است، اشاره کرد.
در سال‏هاى اخیر این قشر با مشکلات زیادى روبه‏رو بوده‏اند که به ذکر برخى از این مشکلات اشاره مى‏شود.
با افزایش متخصصان زنان و زایمان در کشور بخصوص در سال‏هاى بعد از انقلاب، مشکلات بسیارى براى ماماها، بخصوص در شهرهاى بزرگ به وجود آمد، از جمله به عدم امکان تأسیس مطب براى ماماها، عدم امکان رقابت در بازار کار در جامعه پزشکى و جذب نشدن ماماهاى فارغ‏التحصیل در محیطهاى کارى مى‏توان اشاره کرد.
از دیگر مسائلى که این قشر زحمتکش با آن روبه‏رو بوده است، مى‏توان به عدم امکان تحصیل در دوره‏هاى تکمیلى در مقطع دکترا در این حرفه اشاره کرد. حتى امکان ادامه تحصیل در مقطع کارشناسى ارشد فقط در چند شهر بزرگ ممکن است.

زنان در واحدهاى پرتونگارى‏

جدول شماره 14 - توزیع فراوانى نیروى انسانى شاغل در واحدهاى پرتونگارى کشور اعم از مستقل و غیر مستقل به تفکیک مقطع تحصیلى و جنسیت در سال 1380(24)

نام دانشگاه	متخصص رادیولوژی			کارشناس رادیولوژی			کاردان رادیولوژی			کارشناس ارشد و بالاتر			کارشناس
	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع
درصد	72	28	100	64	36	100	56	44	100	74	26	100	46	54	100
تعداد	1509	573	2082	1479	848	2327	1983	1528	3395	56	20	76	81	94	175

نام دانشگاه	کاردان			تجربی			سایر کارکنان			جمع کل
	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع	مرد	زن	جمع
درصد	62	38	100	65	35	100	39	61	100	58	42	100
تعداد	166	100	266	887	457	1344	1097	1713	2810	7258	5333	12591

از مجموع 12591 نفر متخصصان واحدهاى پرتونگارى در کشور، 58% مردان و 42% را زنان تشکیل مى‏دهند.
حضور مردان در بازار کار پرتونگارى‏ها با تخصص‏هاى رادیولوژى، کارشناس ارشد و بالاتر بش از 23 حضور زنان است. از مجموع آمار به نتایج به دست آمده در قسمت‏هاى پیشین مبنى بر حضور پررنگ مردان در مقاطع بالاى تحصیلى مى‏رسیم، این در حالى است که زنان در قسمت کارشناسى و سایر کارکنان بیش از 50% از نیروى انسانى شاغل در این حرفه را به خود اختصاص داده‏اند.
از جمله مشکلات زنانى که در واحدهاى پرتونگارى به کار اشتغال دارند، آن است که بیش از مردان شاغل در همان واحدها در معرض ابتلا به برخى بیمارى‏ها مى‏باشند. این مشکلات براى زنان باردار دوبرابر است که این امر ضرورت توجه ویژه مسئولان به مسائل زنان در این حرفه را دوچندان مى‏کند. (توضیحات بیشتر در قسمت زنان و ایمنى شغلى).

زنان در واحدهاى اورژانس

جدول شماره 15 - توزیع فراوانى نیروى انسانى شاغل در مراکز اورژانس کشور بر حسب تخصص و جنسیت در سال 1382(25)

نام دانشگاه	پزشک		پرستار		بهیار		تکنسین فوریتهای پزشکی		سایر پیراپزشکان		اپراتور		سایر کارکنان		جمع
	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد		زن
جمع	166	11	343	22	320	19	2584	5	250	2	326	22	875	10	4863	98	91	2

کمترین حضور زنان در تمام گروههاى رشته‏هاى پزشکى که در مقاله بررسى شده، در بخش اورژانس مى‏باشد. همان طور که آمار نشان مى‏دهد، حضور مردان در تمامى تخصص‏ها بسیار بیش از زنان است، به طورى که در مجموع از 4954 نفر نیروى انسانى شاغل در اورژانس کشور 98% را مردان و فقط 2% را زنان تشکیل مى‏دهند.

زنان شاغل در آزمایشگاهها

جدول شماره 16 - توزیع فراوانى نیروى انسانى شاغل در آزمایشگاههاى کشور بر حسب تخصص و جنسیت در سال 1382(26)

نام دانشگاه

رشته علوم آزمایشگاهی

پزشک متخصص

دکتری حرفه ای

کارشناس

کاردان

مرد

زن

جمع

مرد

زن

جمع

مرد

زن

جمع

مرد

زن

جمع

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

جمع کل کشور

804

71

330

29

1134

925

76

307

24

1259

1779

62

1094

38

2872

2660

62

2222

28

5882

از مجموع 11148 نفر نیروى شاغل در آزمایشگاههاى کشور که داراى تحصیلاتى در مقاطع مختلف در رشته‏هاى علوم آزمایشگاهى مى‏باشند، 65% مردان و 35% زنان به کار اشتغال دارند. یعنى زنان حدود13 از نیروى انسانى شاغل در آزمایشگاهها را به خود اختصاص داده‏اند. از 1134 نفر پزشک متخصص 71% را مردان و 29% را زنان تشکیل مى‏دهند. در مقطع دکتراى حرفه‏اى 76% مردان و 24% زنان مشغول به کارند.
از 2873 نفر کارشناس علوم آزمایشگاهى، 62% مرد و 38% زن و در مقطع کاردانى 62% مردان و 38% زنان به کار اشتغال دارند.

زنان شاغل در واحدهاى توانبخشى

جدول شماره 17 - توزیع فراوانى نیروى انسانى شاغل در واحدهاى توانبخشى کشور بر حسب تخصص به تفکیک جنسیت در سال 1381(27)

	پزشک عمومی		پزشک متخصص		کارشناس ارشد فیزیوتراپی		کارشناس ارشد و کارشناس کار درمانی		کارشناس ارشد و کارشناس گفتار درمانی
	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن
درصد	76	24	58	42	88	12	53	47	45	55
تعداد	102	33	1353	975	454	61	200	178	160	196

	کارشناسی ارشد و کارشناس شنوایی سنجی		کارشناس ارشد و کارشناس بینایی سنجی		کارشناس ارشد و کارشناس ارتوپدی فنی		تکنسین و کمک تکنیسین تجربی		سایر کارکنان
	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن
درصد	61	39	61	39	72	28	44	56	44	56
	272	179	279	178	102	40	483	620	1956	2532

پس از مطالعه جدول شماره 17 مشاهده مى‏شود که در سال 1380، 3151 مرد و 2160 زن در واحدهاى توانبخشى وزارت بهداشت مشغول به کار بوده‏اند. این تعداد در سال 1381 به 3409 مرد و 2460 زن افزایش پیدا کرده است. افزایش 8% پرسنل مرد و 14% زنان، نشان‏دهنده حضور فعال زنان در اشتغال توانبخشى نسبت به مردان است.

از کل کارکنان واحدهاى توانبخشى در وزارتخانه متبوع، 48% زن و 52% مرد مى‏باشند. با بررسى آمارها به تفکیک کارشناس ارشد و کارشناسى به نتیجه‏اى که در بیشتر قسمت‏ها با آن روبه‏رو شدیم، مى‏رسیم و آن اینکه سهم حضور زنان در مقاطع بالاى تحصیلى کمتر از مردان است. تساوى نسبى در کل کارکنان در این واحد، از اشتغال بیشتر زنان در مقاطع کارشناسى و کاردانى خبر مى‏دهد. در مقطع کارشناسى ارشد و پزشک عمومى و متخصص، تعداد مردان بیشتر از تعداد زنان است.
در این قسمت اشاره کوتاهى به بحث ایمنى شغلى زنان در رشته‏هاى پزشکى مى‏کنیم.

ایمنى شغلى زنان در رشته‏هاى پزشکى‏

بخش‏هاى مختلفى در بیمارستان‏ها و مراکز درمانى وجود دارد که در این واحدها احتمال ابتلا به بیمارى‏هاى آلرژى‏زا، مسرى و دیگر بیمارى‏ها براى پرسنل بسیار شایع است.
به عنوان مثال نتایج حاصل از یک پژوهش در سال 1372ش - 1993م نشان مى‏دهد مهم‏ترین راه آلودگى با داروهاى شیمى‏درمانى، انتقال آن از راه تماس پوستى است. از عوارض آن مى‏توان به اختلالات تناسلى در بانوان، ناهنجارى‏هاى جنینى، باردارى خارج از رحم و سقط خود به خود در کادر این مراکز درمانى اشاره کرد. نتایج حاصل از تحقیق دیگرى نشان مى‏دهد جنین زنان باردار شاغل در این واحدها و پرتونگارى‏ها که با اشعه سر و کار دارند، داراى کاستى‏هایى چون نارسایى قلبى، لب‏شکرى و کام شکرى در سه ماهه اوّل باردارى و سقط جنین، آسیب به سیستم عصبى مرکزى و پال سیتوپنى در سه ماهه دوم و سوم اشاره کرد. همچنین امکان انتقال بیمارى‏هاى مختلف به جنین، در زنان باردار بسیار است.
متأسفانه در برخى مراکز به دلیل کم‏توجهى به این امر پیش از تولد نوزاد، تدابیر لازم براى جلوگیرى از بروز چنین مشکلاتى اندیشیده نمى‏شود.
براى جلوگیرى از ابتلا به بیمارى زنان شاغل در این مراکز کافى است مسئولان بیمارستان‏ها و مراکز درمانى، مجرى قوانین و مقررات کشور باشند که در آن عنوان شده است:
- لزوم تغییر کار زنان باردار بدون کاهش دستمزد، در صورتى که کار آنان سخت و زیان‏آور باشد.
- ممنوعیت کار در شب براى زنان و نیز کارگران کمتر از 18 سال.
- ممنوعیت واگذارى انجام کارهاى سنگین به زنان در دوران باردارى.
- ممنوعیت حمل بار و جابجایى آن براى زنان در طول مدت باردارى و ده هفته بعد از زایمان،
- استفاده زنان بیمه شده از کمک‏هاى مربوط به بارداى(28)

نقش زنان پزشک و پرستار در جنگ تحمیلى

نقش زنان در طول جنگ تحمیلى بر هیچ کس پوشیده نیست. برخى از ایشان با راهى کردن همسر، پدر، برادر و فرزند خود و نگهدارى از کیان خانواده در نبود عزیزان، دین خود را به کشور ادا کردند. برخى با تهیه آذوقه و پوشاک و ... در پشت جبهه به پشتیبانى دلاورمردان مشغول بودند. از جمله زنانى که از کمک‏هاى شایسته ایشان در دوران جنگ باید تقدیر به عمل آورد، زنان پزشک و پرستار است که با از خود گذشتگى در بیمارستان‏هاى صحرایى در جبهه‏ها و یا در زیر موشکباران و بمباران‏هاى پیاپى شهرها در شرایط بحرانى، دست از امدادرسانى برنداشتند. بسیارى از این عزیزان با زخمى شدن و یا شهادت خود جان دوباره‏اى به رزمندگان عزیز بخشیدند.
برخى از زنان با ازدواج با جانبازان و یا با مراقبت از همسران خود که در جبهه جانباز شده بودند، نقش یک پرستار را در رابطه با همسر خود ایفا کردند. یاد و نام تمامى همه این بزرگواران گرامى باد.

بخش سوم‏
زنان، بهداشت و اطلاع‏رسانى

أ) بهداشت زنان در اسناد بین‏المللى

اهمیت بهداشت زنان و مشارکت ایشان در رشد سطح بهداشت جامعه بدان حد است که در تمام نشست‏هاى بین‏المللى در موضوع زنان، بخشى از اسناد تنظیم شده به بهداشت زنان اختصاص یابد. به صورت گذرا به قسمت‏هایى از این اسناد اشاره مى‏شود:

سند جاکارتا (اندونزى)

- تنظیم سیاست‏هاى بهداشتى ملى که در آن مفهوم «بهداشت زنان» گسترش داده شود و در برگیرنده تمامى جنبه‏هاى بهداشتى از جمله بهداشت مادران، بهداشت بارورى، بیمارى‏هاى جنسى و شرایط یائسگى باشد.
- در دسترس قرار دادن خدمات بهداشتى ارزان و مناسب براى مادران.
- توجه خاص به بهداشت و تغذیه کودکان دختر و مادران باردار و شیرده.
- رعایت اصل تساوى جنسى در کار نگهدارى نوزاد و کودک.
- از بین بردن فرهنگ سکوت که زنان را از بیان نیازهاى بهداشتى خود منع کند.
- وضع قوانین حمایتى، جهت کاهش خطرات بهداشتى شغلى زنان.
- کم‏خونى ناشى از کمبود آهن در زنان باید به میزان 13 از 1999 تا 2000 کاهش یابد.
- اتخاذ راهکارهایى توسط دولت‏ها در حمایت، پیشگیرى و مداواى بیماران ایدزى که زنان به واسطه جنسیت‏شان حساس‏ترند.

سند نایروبى(کنیا 1985)

- مشارکت زنان در سطوح مدیریتى بهداشت؛
- تغییر ارزش‏ها براى حذف موانع در دسترسى زنان به بهداشت و رفع اقدامات تبعیض‏آمیز در این خصوص؛
- واکسیناسیون کودکان و زنان باردار؛
- دسترسى زنان به محصولات دارویى؛
- تغذیه صحیح زنان براى کاهش و جلوگیرى از بیمارى‏هاى ناشى از سوء تغذیه؛
- ارائه اطلاعات مربوط به تنظیم خانواده و عرضه امکانات ایمنى براى کنترل باردارى؛
- آموزش زنان براى دوران بچه‏دارى؛
- توسعه سیاست‏هاى تشویق براى جلوگیرى از ازدواج در سنین پایین و فرزندآورى زودهنگام؛
- تشویق سازمان‏هاى محلى زنان براى مشارکت در فعالیت‏هاى بهداشتى؛

سند قاهره (مصوب کنفرانس بین‏المللى جمعیت و توسعه مصر، 1994)

- اتخاذ تدابیرى جهت جلوگیرى از ختنه دختران و زنان؛
- جلوگیرى از خرید و فروش دختربچه‏ها؛
- جلوگیرى از سوء استفاده از دختران در روسپیگرى و هرزه‏نگارى؛
- از بین بردن هر نوع سقط جنین با آگاهى دادن پیش از باردارى و رشد سطح بهداشت زنان؛

کنفرانس پکن (چین 1995)

- تاکید بر سلامت جسمانى، روانى و اجتماعى زنان؛
- دسترسى زنان به امکانات و منابع بهداشتى براى پیشگیرى از سوء تغذیه در دوران کودکى؛
- عدم تبعیض بر ضد دختران در دسترسى به خدمات تغذیه و مراقبت‏هاى بهداشتى؛
- لزوم مراقبت دختران نوجوان در برابر خشونت و سوء استفاده جنسى؛
- تضمین سلامت زنان و تضمین قدرت تصمیم‏گیرى در خصوص فرزندآورى؛
- توجه به سلامت زنان در مناطق روستایى و مناطق فقیر شهرى؛
- امکان دسترسى زنان به نظام‏هاى تأمین اجتماعى؛
- رسیدگى به سقط جنین ناایمن به عنوان یکى از مشکلات عمده بهداشت عمومى؛
- تأمین دسترسى زنان معتاد (به مواد مخدر) به خدمات درمانى و بازتوانى؛
- تقویت سازمان‏هاى غیر دولتى فعال، در حوزه بهداشت و تنظیم خانواده؛

سند پکن + 5 (مصوب اجلاس ویژه مجمع عمومى سازمان ملل در نیویورک سال 2000)

- توجه فزاینده به میزان بالاى مرگ و میر زنان و دختران به سبب مالاریا و سل؛
- ناکافى بودن میزان سرمایه‏گذارى در بخش‏هاى مراقبت‏هاى ضرورى مامایى؛
- فقدان یک رویکرد جامع نسبت به حقوق زنان براى بهداشت جسمانى و روانى در طول چرخه حیات؛
- فقدان تحقیقات در زمینه بهداشت با رویکرد جنسیتى؛
- عدم گسترش کافى روش‏هاى جلوگیرى از باردارى توسط مردان؛
- جلوگیرى از مصرف روزافزون مصرف دخانیات در میان زنان که باعث افزایش بیمارى‏هاى جدى از جمله سرطان است؛(29)
در کلیه اسناد بین‏المللى که گذرا به برخى مفاد آن اشاره شد، زنان بیشترین تصویب‏کنندگان، مجریان و مخاطبان استفاده از نتایج حاصل از اجراى آن هستند که در نهایت، اجراى این اسناد، عاملى جهت ارتقاى سطح بهداشت جوامع مى‏شود.

ب) فهرست سازمان‏هاى غیر دولتى زنان در موضوع بهداشت‏

1 - جمعیت مامایى ایران‏

تعدادى از ماماهاى کشور در شهریور 1323 «کانون مامایى» را پایه‏گذارى کردند. این کانون پس از تغییر نام‏هاى مختلف مانند «سندیکاى مامایى» و «جمعیت ماماها» در سال 1342 به «کانون همکارى ماماها» که اعضاى آن را پرستار ماماها تشکیل مى‏دادند، پیوست و بدین ترتیب انجمن تازه‏اى به نام «انجمن ماماهاى ایران» تشکیل یافت، ولى به نظر مى‏آید انجمن نامبرده، توانایى لازم را براى برطرف کردن نارسایى‏ها نداشته و طى دو سال فعالیت و پیگیرى در سال 1369 جمعیت موفق به کسب پروانه فعالیت از وزارت کشور شد و به ثبت رسید.
این جمعیت با اهداف ذیل فعالیت مى‏کند:
- تلاش در جهت تأمین نیازهاى بهداشتى، درمانى و آموزشى جامعه؛
- تلاش در راه بالا بردن آموزش، تخصص و علم مامایى؛
- تلاش در جهت ارتباط و انسجام هر چه بیشتر ماماهاى کشور؛
- شرکت در برنامه‏ریزى و تحقیق در امور مامایى در زمینه‏هاى آموزشى، درمانى، بهداشتى، تنظیم خانواده؛
- بهبود نسل و حفظ سلامتى مادر، جنین، نوزاد و کودک؛
- فراهم آوردن زمینه‏هاى لازم جهت رفع نیازهاى صنفى و ارائه خدمات به اعضا؛
- کمک به آموزش هر چه بیشتر ماماها و ایجاد زمینه‏هاى تخصصى‏تر لازم در قسمت‏هاى مختلف مامایى؛
- کوشش در راه همگانى کردن خدمات بهداشتى، درمانى، مامایى و ایجاد زمینه‏هاى همکارى و ایفاى نقش مشورتى، علمى و جمعیت با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى، دانشگاهها، سازمان نظام پزشکى، وزارتخانه‏ها و مؤسسه‏هایى که به گونه‏اى در پیشبرد و به ثمر رسانیدن جمعیت مؤثرند؛
- ایجاد و حفظ نظام صحیح مامایى؛
- تلاش در جهت برقرارى ارتباط لازم و کافى با ماماها و متخصصان مامایى کشورهاى دیگر جهان به ویژه کشورهاى اسلامى به منظور دستیابى به علوم و فنون جدید در مامایى و شناساندن مامایى ایران به آنها و فراهم آوردن زمینه همکارى‏هاى دوسویه تحت ضوابط دولت جمهورى اسلامى ایران.
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
- پیگیرى در خصوص ایجاد مراکز تصمیم‏گیرى در امور مامایى در معاونت‏هاى مختلف ستادى وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى؛
- پیگیرى عضویت رسمى ماماها در سازمان نظام پزشکى کشور؛
- همکارى و مشارکت در تدوین شرح وظایف ماماها در ابعاد مختلف خدمتى؛
- همکارى برنامه‏ریزى و سیاستگذارى امور مامایى در سطوح مختلف تصمیم‏گیرى در کشور؛
- همکارى و مشارکت در تدوین ضوابط، مقررات و دستور عمل‏هاى مرتبط با امور مالى کشور؛
- حفظ و حمایت از حقوق صنفى و پیگیرى امور رفاهى شاغلان حرفه مامایى؛
- تلاش در جهت بالا بردن سطح دانش و مهارت‏هاى حرفه‏اى ماماها؛
- بررسى مشکلات و مسائل موجود مامایى کشور و تلاش در جهت اصلاح آنها؛
- ایجاد ارتباط و هماهنگى جمعیت با سازمان‏هاى دولتى و غیر دولتى ذیربط؛
- همکارى و مشارکت در تدوین تعرفه‏هاى خدمات مامایى در کشور؛
- برگزارى کارگاهها و همایش‏هاى آموزشى براى ماماها؛

2 - جمعیت طلایه‏داران جوان‏

موضوعات اصلى فعالیت: فرهنگى، اجتماعى، بهداشتى، علمى و زیست محیطى
این جمعیت در استان اردبیل در سال 1378 به منظور نهادینه کردن مشارکت اجتماعى بین زنان استان اردبیل از طریق ارتقاى سطح فرهنگى و اجتماعى فعالیت مى‏نماید تا همه با هم ایران فردا را بهتر بسازیم. این مؤسسه با اهداف ذیل به فعالیت مى‏پردازد.
- بررسى و شناسایى مشکلات دختران جوان و تلاش جهت حل مشکلات فرهنگى و اجتماعى آنان؛
- تلاش جهت حضور مؤثر و فعال دختران جوان در عرصه‏هاى مختلف اجتماعى و فرهنگى و ... جذب دختران جوان و ایجاد انگیزه‏هاى لازم در آنها به منظور افزایش حضور مؤثر آنان در صحنه‏هاى اجتماعى جهت ارائه افکار و نظریات و اندیشه‏ها و نیازها و خواسته‏هاى خود؛
- شناسایى و معرفى دختران فعال و چهره‏هاى علمى، فرهنگى به منظور ارتقاى سطح فرهنگى آنان جهت تبادل اطلاعات با شخصیت‏هاى علمى و فرهنگى و مؤسسات و سازمان‏ها و تشکل‏هاى دولتى و غیر دولتى؛
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
برگزارى دوره‏هاى آموزشى بهداشت ایدز و بیمارى‏هاى مقاربتى براى سازمان‏هاى غیر دولتى زنان و جوانان استان.
تشکیل کمیته مشترک مقابله با گسترش ایدز.

3 - مؤسسه دختران جوان آفتاب

موضوعات اصلى فعالیت: علمى، فرهنگى، بهداشتى، اجتماعى و هنرى.
این مؤسسه در استان اردبیل در سال 1380 با مشارکت دختران جوان شهرستان جهت انجام فعالیت‏هاى اجتماعى تشکیل یافته است. این مؤسسه با اخذ اعتبارنامه و مجوز از سازمان ملى جوانان در خرداد 1381 شروع به فعالیت کرد. این مؤسسه با اهداف زیر به فعالیت ادامه مى‏دهد:
- بالا بردن سطح آگاهى‏هاى عمومى بانوان؛
- هدایت معنوى دختران جوان بر پایه اعتقادهاى اسلامى؛
- تقویت فرهنگ خودباورى دختران جوان؛
- هدایت بانوان به کارهاى علمى تحقیقاتى در زمینه‏هاى اجتماعى، فرهنگى و هنرى؛
- آشنا کردن بانوان با فرهنگ و سنن بومى خلخال؛

4 - مؤسسه هم‏اندیشان جوان‏

موضوعات اصلى فعالیت: اقتصادى، درمانى
مؤسسه بهداشت روانى هم‏اندیشان جوان با اهداف زیر تأسیس شد:
- ارائه خدمات اقتصادى و درمانى و معرفى بیماران روانى به متخصصان؛
- برقرارى سیستم مشارکت مردمى در گسترش فعالیت‏هاى پیشگیرانه مبتنى بر جامعه از طریق مؤسسه؛
- آموزش توانایى حل بحران‏هاى مختلف در راستاى کاهش آسیب‏هاى اجتماعى از جمله خودکشى و اعتیاد؛
- توسعه و زمینه‏سازى فکرى جوانان و نوجوانان در زمینه‏هاى فداکارى و گذشت؛
- همکارى با کارشناسان بهداشت روانى جهت حل اختلافات خانوادگى و زناشویى؛
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
اجراى طرح مرکز مشاوره و صداى مشاور؛ اجراى طرح اجتماع‏محور (مبارزه با مواد مخدر).

5 - مؤسسه خیریه کوثر

موضوعات اصلى فعالیت: اقتصادى، آموزشى؛ مشاوره‏اى؛ درمانى و فرهنگى‏
این مؤسسه در استان مازندران در سال 1374 با اهداف ذیل تشکیل شده است:
- ارائه خدمات به زنان منطقه در جهت رشد و ارتقاى سطح آگاهى آنان نسبت به مسائل زنان در سطح ملى و بین‏المللى؛
- کمک و ارائه خدمات فردى و گروهى در جهت حل مشکلات خانوادگى، اجتماعى، حقوقى، درمانى، اقتصادى، فعالیت شفاف، پاسخگو، غیر سیاسى و غیر انتفاعى؛
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
برگزارى همایش «زن و سلامت» با دعوت از کارشناسان ماهر؛
برگزارى کارگاه آموزشى و توانمندسازى زنان با عنوان (زن سالم - جامعه سالم)؛
کاریابى و اشتغال‏زایى و برگزارى کلاس‏هاى مهارت زندگى در روستاها به فراخور نیاز توسط کارشناسان کشاورزى و بهداشت؛
6 - مؤسسه خیریه ریحانةالنبى(س)
موضوعات اصلى فعالیت: اجتماعى، فرهنگى، آموزشى، هنرى و بهداشتى
این مؤسسه در استان خراسان از سال 1376 با اهداف زیر به فعالیت پرداخته:
- رسیدگى به امور خانواده‏هاى بى‏سرپرست و نیازمند از طریق اعطاى کمک‏هاى نقدى و غیر نقدى؛
- اعطاى کمک‏هزینه‏هاى تحصیلى، دارو و درمان بیماران کلیوى و سرطانى؛
- کمک به اقشار آسیب‏پذیر به ویژه زنان سرپرست خانوار از طریق حرفه‏آموزى و ایجاد فرصت‏هاى شغلى با تأکید بر بهبود کیفیت زندگى و تحکیم بنیان خانواده؛
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
پذیرش هزینه‏هاى خدمات درمانى (هزینه پیوند، بیمه و ...)
امدادرسانى به آسیب‏دیدگان حوادث غیر منتظره؛
تهیه مسکن جهت بیماران سرطانى و کلیوى و از کار افتاده؛
اولین مجرى طرح اشتغال‏زایى در مورد بیماران کلیوى و خانواده‏هاى آنان.

7 - مؤسسه خیریه کوثر مشیر

موضوعات اصلى فعالیت: اجتماعى، فرهنگى، آموزشى و درمانى
این مؤسسه در استان کرمان در سال 1373 با هدف مشارکت در توسعه استان درمانى جهت یارى رساندن به آن گروه از شهروندانى که نیاز به حمایت داشته‏اند بنیان نهاده شده است.
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
تأسیس سه درمانگاه شبانه‏روزى مجهز که تاکنون به یک میلیون و دویست هزار نفر از مردم استان خدمات درمانى با 50% تخفیف ارائه کرده است.
حمایت مالى از انجمن نابینایان استان کرمان.

8 - مؤسسه بانوان خانه‏دار و توانمند یزد.

موضوعات اصلى فعالیت: اجتماعى، فرهنگى، آموزشى، ورزشى، اقتصادى و بهداشتى
این مؤسسه در استان یزد در سال 1382 با اهداف ذیل تأسیس گشت:
- حمایت از زنان سرپرست خانوار؛
- همکارى و هماهنگى در جهت ایجاد ورزشگاه، کانون، کتابخانه و فرهنگسرا؛
- انجام فعالیت‏هاى بشردوستانه؛
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
تلاش در جهت بهبود وضعیت بهداشتى درمانى با برگزارى کارگاههاى آموزشى با حضور کارشناس مربوطه.
9 - انجمن بین‏المللى راه به زیستن
این انجمن در استان خراسان در سال 1375 با هدف زیر تأسیس گردید:
- ارائه نظریات مشورتى به دولت در برنامه‏ریزى‏هاى کشور درامور خانواده؛
- تلاش در جهت بالا بردن مشارکت بانوان در اجتماع؛
- بالا بردن سطح آگاهى افراد جامعه در زمینه‏هاى مختلف علمى، فرهنگى، اجتماعى، بهداشتى و ...؛
- بازنگرى و تعمق در باورهاى رایج فرهنگى در جامعه و جایگزینى باورهاى درست همخوان با ارزش‏هاى الهى؛

10 - مؤسسه تحقیقات، بازتوانى و بهبود زندگى زنان

این مؤسسه در تهران در سال 1379 از سوى جمعى از متخصصان و صاحب‏نظران با هدف ارائه خدمات روانى - اجتماعى و توانبخشى براى دختران و زنان که به علت نامطلوب بودن شرایط خانوادگى و زندگى یا نامطلوب بودن روابط والدین یا همسر از مشکلات فردى یا روانى و خانوادگى رنج مى‏برند، تشکیل شده است.
مهم‏ترین برنامه‏هاى اجرا شده:
کمک به زنان آسیب‏دیده اجتماعى از طریق ارائه خدمات درمانى و روانپزشکى؛
بازتوانى زنان آسیب‏دیده از طریق ارائه خدمات مشاوره فردى، خانوادگى، گروهى و حرفه‏اى؛
دایر کردن تسهیلات اقامت کوتاه‏مدت جهت کمک به زنان و دختران در شرایط بحرانى؛

11 - مؤسسه مادران امروز

این مؤسسه در سال 1377 با هدف بالا بردن سطح آگاهى‏هاى مادران براى ارتباط بهتر در خانواده از سوى جمعى از زنان متخصص، تحصیل‏کرده و علاقه‏مند تأسیس شد.
در این مؤسسه 12 گروه مشغول فعالیت‏هاى پژوهشى و تجربى داوطلبانه هستند که معمولاً این گروهها به تقاضاى مادران آموزش‏دیده در مؤسسه و بنا به نیازى مشخص اقدام به برگزارى جلسه مى‏کنند.

12 - انجمن تنظیم خانواده جمهورى اسلامى ایران و فدراسیون بین‏المللى تنظیم خانواده

این انجمن فعالیت خود را از سال 1374 با هدف مشارکت در رسیدن به اهداف بهداشت و حقوق بارورى آحاد جامعه، به ویژه جوانان و گروههاى محروم، با توجه به ارزش‏هاى فرهنگى و اعتقادى آغاز کرده است.
این انجمن عضو فدراسیون بین‏المللى تنظیم خانواده است. فدراسیون بین‏المللى تنظیم خانواده بزرگ‏ترین سازمان داوطلبانه دنیا است که در جهت بهداشت و حقوق بارورى و جنسى در سراسر دنیا فعالیت مى‏کند. اهداف اصلى این انجمن شامل:
- افزایش سطح آگاهى جامعه در باره اجزاى بهداشت و حقوق بارورى از طریق مشارکت در اطلاع‏رسانى؛
- رشد سطح بهداشت و حقوق بارورى در مناطق عملیاتى انجمن با تأکید ویژه بر افزایش آگاهى عمومى و کاهش خشونت بر ضد زنان، برترى جنسى، حاملگى‏هاى ناخواسته، سقط غیر ایمن و افزایش مشارکت مردان؛
- افزایش شناخت مردم، نهادها و گروههاى جمعیتى خاص نسبت به انجمن و اهداف و فعالیت‏هاى آن؛

13 - انجمن پرستارى ایران

این انجمن در سال 1369 با هدف زیر تشکیل شده: ایجاد و تحکیم وحدت و هماهنگى بین تمامى کادر پرستارى براى رسیدن به اهداف والاى نظام جمهورى اسلامى ایران؛ بالا بردن سطح علمى آنان و شناساندن موقعیت حرفه پرستارى در سطوح بین‏المللى و جهانى و آگاهى عموم مردم به این حرفه در سطح کشور؛ ایجاد زمینه همکارى و ایفاى نقش مشورتى، علمى و ... با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى، دانشگاهها و سایر ادارات و وزارتخانه‏ها و مؤسساتى که به گونه‏اى در پیشبرد و به ثمر رساندن اهداف انجمن مؤثرند؛ حمایت اصولى و منطقى از کادر پرستارى و معرفى متخلفان به مراجع قانونى؛ سوق دادن نظام آموزش پرستارى در جهت نیازهاى جامعه؛ تلاش به منظور ارتقاى سطح علمى، خودکفایى و قطع وابستگى علمى به اجانب در جهت اهداف نظام جمهورى اسلامى ایران؛ ایجاد شرکت‏هاى تعاونى به منظور تأمین نیازهاى اعضا با رعایت قوانین و مقررات فراهم آوردن زمینه‏هاى لازم جهت رفع نیازهاى علمى و خدماتى اعضا. این انجمن شامل تمامى کادر پرستارى اعم از پرستار، بهیار و تکنیسین اتاق عمل مى‏باشد.

ج) فهرست سایت‏ها در موضوع بهداشت زنان‏

1 - بهداشت بارورى

www.amar.hbi.or.ir/fertility
این پایگاه داراى قسمت‏هاى مختلفى از جمله: انجمن‏هاى جستجوى پیشرفته در منابع اطلاعاتى، مشاوران، در باره ما و تماس با ما است. البته برخى از این موارد غیر فعال مى‏باشد؛ ولى به نظر مى‏رسد در صورت فعالیت پیوسته این سایت و اطلاع‏رسانى مناسب به مخاطبان، بسیارى از آموزش‏هاى مورد نیاز زنان بخصوص براى نسل جدید که به اینترنت دسترسى دارند، برطرف خواهد شد. به علاوه قسمت مشاوران که در حال حاضر غیر فعال است نیز در صورت ارائه خدمات براى جامعه جوان کشور بسیار مفید است.
2 - قسمت آمار سایت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى‏
www.amar.hbi.or.ir
در این پایگاه بخشى به نام نشریات آمارى وجود دارد که اقلام آمارى در سه سال پیاپى از سال 1380 - 1382 در آن قابل دسترسى است. چنانچه به دنبال آمارهایى در موضوعات بهداشتى با تفکیک جنسیت هستید، از این سایت مى‏توانید بهره‏بردارى کنید.

3 - جامعه ایرانیان براى طب‏بارورى

www.isrminfo.net
این سایت اولین پایگاهى است که به ارائه اطلاعات جامعى در خصوص بارورى و نابارورى پرداخته و آخرین اطلاعات مربوط به علوم تناسلى را براى علاقه‏مندانه ارائه مى‏نماید.

4 - مؤسسه تحقیقات و بهبود زندگى زنان

www.womenlifeimprove.com
این سایت توسط مؤسسه تحقیقات و بهبود زندگى زنان تهیه شده است و اطلاعات ارائه شده در آن شامل معرفى، فعالیت‏ها، مقالات، سخنرانى‏ها، آرشیو، فرم عضویت و ارتباط با ما مى‏باشد.

5 - زنان و ایدز

www.womenandaids.org
در این سایت اطلاع‏رسانى به مخاطبان در موضوعات مربوط به ایدز طراحى شده است که داراى قسمت‏هاى مختلفى همچون «چرا زنان آسیب‏پذیرترند»، «حمایت از زنان»، «خودمان را باور کنیم»، «هدایت و رهبرى» مى‏باشد. در این پایگاه توضیحات جامعى در خصوص زنان و ایدز ارائه شده است.

6 - پرستارى

www.nurse4ir.com
براى دسترسى به اطلاعاتى در مورد مسائل حرفه پرستارى مى‏توان به این سایت مراجعه نمود.

د) فهرست نشریات در موضوع بهداشت زنان‏

1 - فصلنامه سلامت خانواده

فصلنامه پزشکى و پیراپزشکى؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: صدیقه سالمى؛ سردبیر: مرتضى زینعلى

2 - فصلنامه شیر مادر

فصلنامه آموزشى در زمینه سلامت مادر و کودک؛ صاحب امتیاز: انجمن ترویج تغذیه با شیر مادر، مدیرمسئول: دکتر سیدعلیرضا مرندى؛ سردبیر: دکتر منصور بهرامى.

3 - فصلنامه طب ورزشى

فصلنامه پزشکى، پیراپزشکى؛ صاحب امتیاز: معاونت امور ورزشى بانوان سازمان تربیت بدنى؛ مدیرمسئول، سردبیر: دکتر فرزانه ترکان.

4 - فصلنامه آموزش بهداشت و ارتقاى سلامت‏

فصلنامه پزشکى و پیراپزشکى؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: دکتر علیرضا حیدرنیا؛ سردبیر: دکتر فضل ا.. غفرانى‏پور.

5 - فصلنامه پزشکى بارورى و نابارورى فارسى، انگلیسى

این فصلنامه به موضوعات مرتبط با مسائل بارورى و نابارورى مى‏پردازد. داراى رتبه علمى - پژوهشى؛ صاحب امتیاز: پژوهشکده ابن‏سینا - مرکز پژوهشى بیولوژى و بیوتکنولوژى تولید مثل و نازایى جهاد دانشگاهى؛ مدیرمسئول: دکتر محمدمهدى آخوندى؛ سردبیر: دکتر محمدرضا صادقى.

6 - فصلنامه تحقیقات پرستارى و مامایى

فصلنامه پزشکى و پیراپزشکى؛ صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکى اصفهان؛ مدیرمسئول: محمدحسن محمدى.

7 - فصلنامه دانشکده‏هاى پرستارى و مامایى استان گیلان

فصلنامه علمى، پزشکى؛ صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکى گیلان؛ مدیرمسئول: زهرا یزدان‏دوست؛ سردبیر: صدیقه پاک‏سرشت.

8 - فصلنامه علمى پژوهشى دانشکده پرستارى و مامایى همدان‏

صاحب امتیاز: دانشکده پرستارى و مامایى همدان؛ مدیرمسئول: على‏اصغر حیدرى؛ سردبیر: رفعت‏بخت‏

9 - ماهنامه بهداشت بارورى

فصلنامه پزشکى و پیراپزشکى‏
صاحب امتیاز: پژوهشکده ابن‏سینا جهاد دانشگاهى؛ مدیرمسئول: دکتر محمدمهدى آخوندى؛ سردبیر: دکتر هومن صدرى‏اردکانى.

10 - فصلنامه بهداشت خانواده

صاحب امتیاز: انجمن تنظیم خانواده جمهورى اسلامى ایران؛ مدیرمسئول: دکتر حسین ملک‏افضلى‏اردکانى؛ سردبیر: دکتر خسرو رفایى‏شیرپاک.

11 - فصلنامه پرستارى مامایى

صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکى و خدمات بهداشتى - درمانى شهید بهشتى؛ مدیرمسئول: دکتر ژیلا عابدسعدى؛ سردبیر: دکتر فریده یغمایى.

12 - پرستارى و مامایى ایران فارسى، انگلیسى‏

فصلنامه علمى، پزشکى؛ ناشر: دانشگاه علوم پزشکى و خدمات بهداشتى درمانى ایران؛ مدیرمسئول: دکتر سادات سیدباقر مداح؛ سردبیر: دکتر سیده فاطمه حق‏دوست‏اسکویى.

13 - مجله پزشکى امروز زنان‏

ماهنامه پزشکى و پیراپزشکى؛ صاحب امتیاز و مدیرمسئول: روشنک قطبى؛ سردبیر: ملک منصوراقصى.

14 - فصلنامه شکیبا

فصلنامه آموزشى، پژوهشى؛ صاحب امتیاز: دانشکده پرستارى و مامایى نسیبه سارى؛ مدیرمسئول: هدایت جعفرى؛ سردبیر: دکتر محمد آزادبخت.

15 - فصلنامه علمى - پژوهشى دانشکده پرستارى و مامایى مشهد

ناشر: دانشگاه علوم پزشکى مشهد؛ مدیرمسئول: علیرضا دانش؛ سردبیر: رباب لطیف‏نژاد.

16 - مجله زنان و مامایى و نازایى ایران‏

فصلنامه علمى، پزشکى؛ صاحب امتیاز: دانشگاه علوم پزشکى مشهد؛ مدیرمسئول: دکتر قدسیه سیدى علوى، سردبیر: دکتر منیره پورجواد.

پیشنهادها

براى کمک به ارتقاى زنان در رشته‏هاى پزشکى و بالا بردن سطح بهداشت بانوان و خانواده‏ها در جامعه پیشنهاد مى‏شود، با به کارگیرى موارد زیر توسط سازمان‏هاى ذیربط، بستر مناسبى براى رسیدن به وضعیت مطلوبى براى زنان فراهم شود:

- استفاده از زنان متخصص در سطوح تصمیم‏گیرى.
- فراهم کردن زمینه‏هاى فرهنگى مناسب و بازنگرى در سنت‏هاى اشتباه فرهنگى - اجتماعى که مانع از گسترش حرفه پزشکى براى زنان به عنوان ادامه تحصیل و یا براى عامه مردم در مراجعه به پزشکان زن مى‏شود.
- گسترش رویکرد جنسیتى در تنظیم برنامه‏هاى ملى توسعه.
- بازنگرى در قوانین و مقررات موجود و اصلاح آن در جهت جذب نیروى انسانى متخصص در رشته‏هاى پزشکى با توجه به تخصص، نه جنسیت.
- تقویت مهارت‏هاى علمى زنان و برگزارى آموزش‏هاى دوره‏اى براى روزآمد کردن سطح علمى افراد.
- اصلاح قوانینى که موجب از بین رفتن خطرات بهداشتى کار براى زنان و ارتقاى سطح بهداشت زنان و خانواده در جامعه مى‏شود.
- رعایت قانون کار در واگذارى مشاغل مناسب براى زنان باردار شاغل در مراکز درمانى.
- افزایش بودجه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و ارائه امکانات و تسهیلات بیشتر به زنان شاغل در این وزارتخانه.
- حمایت از زنان سرپرست خانوار در این حرفه به ویژه کارکنان در روستاها جهت جلوگیرى از اشتغال در دو یا سه نوبت براى گذران زندگى.
- کمک به سازمان‏هاى غیر دولتى زنان براى انجام طرح‏هاى ملى بهداشتى براى زنان و خانواده.
- سرمایه‏گذارى دولت در بخش ورزش براى زنان جهت بالا بردن سطح بهداشت و سلامت روانى آنان(30)
- اجراى طرح بیمه خدمات درمانى براى تمام زنان کشور به ویژه زنان سرپرست خانوار.

پى‏نوشتها: -

1) اولین گزارش ملى توسعه انسانى جمهورى اسلامى ایران، تهران، سازمان برنامه و بودجه، 1378، ص‏125.
2) همان، ص‏159.
3) علیرضا مرندى، علیرضا، سلامت در جمهورى اسلامى ایران، تهران: بهداشت، درمان و دارو، آموزش، پژوهش و امور فرهنگى، 1377، ص‏119.
4) اولین گزارش ملى توسعه انسانى جمهورى اسلامى ایران، ص‏129.
5) همان.
6) سلامت در جمهورى اسلامى ایران، ص‏119.
7) همان، ص‏123.
8) همان، ص‏78 - 77.
9) خلاصه گزارش بررسى و تحلیل میزان دسترسى زنان به آموزش عالى و پیامدهاى آن،
تهران، مرکز امور مشارکت زنان، معاونت آموزش و پژوهش، پاییز 1383، ص‏12 - 8.
10) آمار دانشجویان شاغل به تحصیل رشته‏هاى علوم پزشکى در کل کشور در سال 1378 - 1377، تهران، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى، معاونت پژوهشى، اداره کل آمار و خدمات ماشینى، 1378، ص‏5.
11) همان، ص‏8.
12) همان.
13) زنان و پزشکان در تاریخ پزشکى، نوین پزشکى، دوره 4، ش 6.
14) کتاب سالنامه آمارى دفتر توسعه و هماهنگى نظام آمارى، عنوان نشریه: آمار نیروى انسانى وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکى، تهران، معاونت تحقیقات و فن‏آورى، 1381 - 1382، ص‏6.
15) نشریه آمار مقایسه اهم فعالیت‏هاى وزارت بهداشت، تهران، اداره کل آمار ایران، معاونت پژوهشى، 1377.
16) همان، ص‏25.
17) همان، 77 - 76.
18) همان، ص‏79.
19) نشریه: آمار داروخانه‏هاى مستقل کشور، تهران، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى، 1377، ص‏10.
20) علیرضا مرندى، سلامت در جمهورى اسلامى ایران، ص‏370.
21) همان، ص‏371.
22) همان، ص‏391.
23) http://www.sci.org.ir
24) http://www.amar.hbi.or.ir
25) همان.
26) همان.
27) همان.
28) اولین گزارش ملى توسعه انسانى جمهورى اسلامى ایران، ص‏160.
29) شیده شادلو، زنان در اسناد بین‏المللى: بخش اوّل: زنان در بهداشت، حقوق زنان، سال 6، شماره 24، صفحه 36 - 39.
30) گزارش ملى جمهورى اسلامى ایران در خصوص بهداشت زنان از سپتامبر 1995 تا سپتامبر 1998، تهیه و تنظیم: مرکز امور مشارکت زنان - واحد بین‏المللى، سپتامبر 1998، ص‏7.