میزان تشخیص بین مسلمان و کافر

تفسیر سوره لقمان

قسمت بیست و چهارم

میزان تشخیص بین مسلمان و کافر

آیة الله مشکینی

«و من کافر فلایحزنک کفره الینا مرجعهم فننبّئهم بما عملوا انّ الله علیم بذات الصدور»[1]

(ای رسول گرامی!) و کسی که کافر گردد کفرش ترا محزون نسازد، بازگشت همه آنان به سوی ما است و ما آنها را از اعمالی که انجام داده­اند آگاه خواهیم ساخت و خداوند به آنچه در درون سینه­ها است دانا و آگاه می­باشد.

پیش از آیه 22 از افرادی سخن به میان آمده بود که علی رغم استفاده از نعمت­های آشکار و نهان الهی به انکار ذات مقدس ولی نعمت خویش پرداخته و پیروی از راه و روش اعتقادی پدرانشان را بهانه شرک خود قرار داده بودند و در آیه 22 از کسانی که صراط مستقیم دین را انتخاب نموده و جزء گروه نیکوکارند یاد شده و سپس در آیه بعد که آیه مورد بحث است به گروه نخست اشاره نموده و به پیامبر می­فرماید: از کافر شدن افراد، اندوه و نگرانی به خویش راه نده.

معانی کفر

کفر به معنای پوشیدن و پنهان ساختن چیزی است و بهمین مناسبت در کلمات عرب آمده است «اللیل کافر» شب کافر است، زیرا شب با پرده تاریک خود پدیده­های عالم را از انظار عمومی پنهان می­سازد و به کسی هم که پاس نعمت­های الهی را نگاه نمی­دارد بهمین جهت کفران کننده نعمت می­گویند که نعمت­های خداوند را نادیده گرفته و شکر آن را که اظهار نعمت است بجای نمی­آورد و گویا نعمت­های خداوندی را در زیر پوشش نارضائی و عدم اظهار آنها، مستور و پنهان ساخته و دیگران را در جریان آن قرار نمی­دهد.

و در سوره مبارکه «حدید» به کشاروزان به این مناسبت کفّار اطلاق گردیده که دانه و بذر نباتات را در دل خاک پنهان می­سازند «... کمثل غیث اعجب الکفّار نباته»[2] همانند بارانی که کشاورزان از گیاهی که در پی آن می­روید خوشحال و شگفت زده می­شوند.

معنی دیگر کفر، انکار وجود ذات حق تعالی می­باشد و نیز به کسی هم که بعضی از ضروریات دین را منکر گردد کافر گفته می­شود. بعضی از دوستان گاهی از ما می­پرسند که میزان تشخیص بین مسلمان و کافر چیست؟ من از این فرصت مناسبی که در مورد تفسیر این آیه پیش آمده است استفاده نموده و به این سؤال پاسخ می­گویم.

فرق مسلمان و کافر

معنای کافر شرعی این است که انسان همه اصول عقاید اسلامی و یا یکی از آنها را منکر شود، مثلاً توحید یا یکی از صفات الهی مانند علم و یا قدرت خداوند و یا عدل او را انکار نماید و یا به انکار معاد بپردازد، البته اگر انکار امامت نماید به او کافر گفته نمی­شود مانند برادران اهل سنت ما که مسلمان­اند و در عین حال به امامت که شیعه به آن معتقد است قائل نمی­باشند.

فقها به منکر یکی از فروع دین نیز کافر می­گویند چرا که فروع دین از جمله پیام و رسالت پیامبر است،‌ چنانچه نماز و یا روز را پیامبر آورده و انکار آن به انکار رسالت و نبوّت پیامبر باز می­گردد که یکی از اصول اعتقادی می­باشد و بنابراین موجب کفر است.

و گاهی انجام یک عملی انسان را از اسلام خارج و در زمره کفّار داخل می­سازد،‌ مانند اینکه شخصی- نعوذ بالله- قرآن را در آتش افکنده و بسوزاند و یا به ساحت مقدس رسول گرامی اسلامی«ص» اهانتی روا دارد و یا نسبت به یکی از ائمه معصومین علیهم السلام ناسزا بگوید.

بنابراین آنچه انسان را از اسلام خارج می­سازد سه چیز است.

1-     انکار مسائل اعتقادی.

2-     انکار فروع دینی که منجر به تکذیب نبوّت گردد.

3-     عملی که اهانت به خدا و یا به پیامبر«ص» و ائمه«ع» باشد.

 کافران عصر پیامبر همانهائی بودند که رسالت وی را انکار می­نمودند و یا به انکار معاد می­پرداختند، اکنون می­پردازیم به آیه­ای که در آغاز این بحث مطرح نمودیم: خداوند به پیامبر می­فرماید: اگر کسی کافر شد یعنی منکر توحید و یا نبوت و یا معاد شد، از کفر او اندوهگین مباش.

نگرانی پیامبر«ص» از کافر شدن مردم

ممکن است کسی این سؤال به ذهنش راه یابد که چرا پیامبر از گمراه شدن کسی ناراحت می­شود، در صورتی که اگر انسان بشنود یک نفر از میان یک میلیارد مسلمان، کافر شده است بطور طبیعی ناراحت می­شود، و ما نیز قبلاً بیان نمودیم که یکی از مراتب نهی از منکر این است که مسلمان قلباً از انحراف دیگران ناراحت گردد.

ولی ناراحتی پیامبر یک ناراحتی عادی نبود، گاهی آنچنان از کافر شدن بعضی ناراحت می­شد که نسبت به سلامتی و یا به جان پیامبر احساس خطر می­شد. در سوره مبارکه «کهف» که از سوره­هائی است که در مکه نازل گردیده است می­فرماید: «فلعلّک باخع نفسک علی آثارهم ان لم یؤمنوا بهذا الحدیث اسفاً»[3] نزدیک است که خویش را از تأسف و اندوه در آستانه هلاکت و نابودی قرار دهی که به این قرآن ایمان نمی­آورند. و در سوره فاطر می­فرماید: «فلا تذهب نفسک علیهم حسرات» بخاطر کفر و گناه مردم خودت را به حسرت و اندوه مینداز.

بنابراین، حزن و اندوه پیامبر«ص» بر کفر مردم، اندوهی طاقت فرسا و خطرناک برای وی بوده و از اینرو در آیه فرموده است «فلایحزنک کفره» ای پیامبر اگر کسی کافر شود، کفر او ترا آنچنان محزون سازد که در معرض خطر قرار گیری، پس محزون شدن معمولی بر کفر و انحراف افراد از آثار ایمان است و اگر کسی آنچنان بی­تفاوت باشد که از گمراه شدن برادران هم کیشش، اندوهی بدل راه ندهد، بدون تردید در ایمان او کمبود و نقصان وجود دارد که باید در صدد اصلاح خویش برآید و نسبت به سرنوشت اعتقادی مسلمین از خود بی­تفاوتی نشان ندهد.

راوی به امام صادق (ع) عرض می­نماید: آیا دوستی و دشمنی از ایمان است؟ امام می­فرماید: آیا ایمن جز حبّ و بغض چیز دیگری هست؟ انسانی که به هدایت دیگران علاقمند است و از انحرافشان اندوهناک می­گردد، آن علاقه و دوستی و این نگرانی از ایمان او است.

سپس در دنباله آیه می­فرماید: «الینا مرجعهم فننبّئهم بماعملوا» بازگشت آنان بسوی ما است و آنها را از نتیجه اعمالشان آگاه خواهیم ساخت.

در آیات قبل نیز مسأله بازگشت بسوی خداوند با عبارات مختلفی مطرح شده است: در آیه (15) می­فرماید: «ثم الیّ مرجعکم فانبئکم بما کنتم تعلمون»‌ در آیه (22) فرموده: «والی الله عاقبة الأمور» چنانچه در دیگر سوره­های قرآن کریم مسأله معاد و بازگشت انسانها نیز مکرّر مطرح گردیده است.

گرچه این مسأله به تعبیرات مختلفی بیان شده ولی تمام آنها بیانگر این حقیقت و واقعیت می­باشند که کاروان بزرگ بشریت از آغاز پیدایش انسان در کره خاک به سوی عالم برزخ و از آنجا به جانب قیامت در حرکت است و نخستین مهمان جهان برزخ هابیل بود که بدست برادرش قابیل کشته شد. عالم برزخ بمنزله سالن انتظاری است که برای ورود به صحنه قیامت باید نخست به آنجا وارد شده و تا روز رستاخیز همچنان به انتظار بمانند، و هر روز تعدادی فراوان از این قافله بزرگ بشری به آنجا راه می­یابند و به جمع منتظرین می­پیوندند، تا آنگاه که تمام انسانها بمیرند. سپس جمیع آن افراد محشور گردیده و برای رسیدگی به اعمال و کردارشان بسوی صحنه قیامت حرکت می­نمایند «فننبّئهم بما عملوا» و آنجا آنان را از نتیجه و بازده کارهایشان آگاه خواهیم ساخت. البته این جمله بیش از جملات دیگر آیه درخور توجه است.

آگاهی از اعمال

اعمالی که از انسان صادر می­گردد گاه اعمال بدنی و عضوی است و گاه کارهای فکری و تصورات و تصدیقات قلبی می­باشد که شامل اعتقادات انسان نیز می­شود، و شک و گمان و یقین نیز از این جمله است، در سوره غافر می­فرماید: «یعلم خائنة الأعین و ما تخفی الصدور»[4] خداوند به نگاه خیانت آمیز چشم­ها و آنچه در دلها پنهان است دانا است. خداوند در قیامت انسان را از آنچه عمل نموده آگاه و مطلع می­سازد و سپس مرحله کیفر و مجازات اعمال فرا می­رسد مطلع ساختن بر اعمال غیر از مجازات اعمال است.

خداوند در یکی از مواقف پنجاه گانه محشر انسانها را بر اعمالشان واقف و آگاه می­سازد. در این رابطه در سوره مبارکه «زلزال» می­خوانیم «فمن یعمل مثقال ذرّة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرّة شراً یره» هر کس به اندازه مثقالی کار خیر و یا شرّ از او سر زده باشد آنرا خواهد دید «یَرَه» یعنی در نامه اعمالش می­خواند و می­بیند که چه اعمالی را انجام داده است، پس از آن، در موقف مجازات چه بسا ممکن است اعتقاد درست باشد و مسأله شرک و کفر و نفاق در کار نباشد و به وسیله شفاعت بخشیده شود و ممکن است مستحق کیفر بوده و مجازات گردد.

البته مسأله شفاعت هم حساب و معیاری دارد و چنین نیست که هر کس مشمول آن گردد، لذا در قرآن کریم چنین بیان شده است: «و لا یشفعون الّا لمن ارتضی»[5] امام صادق (ع) می­فرماید: این جمله «لمن ارتضی» امیدوار کننده است. آنهائی که اصول اعتقادیشان درست نباشد از جمله افرادی که شفاعت شامل حالشان شود نمی­باشند، لذا در سوره (توبه) می­فرماید: «ان تستغفر لهم سبعین مرة فلن یغفرالله لهم»[6] ای پیامبر! اگر هفتاد مرتبه برای آنان طلب آمرزش و استغفار نمائی خدا آنها را نخواهد بخشید.

معنای صدر

در پایان آیه می­فرماید: «ان الله علیم بذات الصدور» خداوند به آنچه در دلها است آگاهی دارد.«صدور» در واژه عربی به معنی سینه­ها است ولی در قرآن در بیشتر موارد به معنای روح آمده است،‌ روح عبارت از حقیقت انسان است ولی همان چیزی است که انسان از آن به «من» تعبیر می­نماید و می­گوید: من گفتم، من نوشتم... و همان «من» است که فکر می­نماید، اعتقاد پیدا می­کند و به برزخ وارد می­شود و بدن مرکب او به حساب می­آید، وقتی که انسان می­میرد روح از این مرکب پیاده می­شود و آنرا رها می­سازد و در عالم برزخ در قالب و بدن مثالی قرار می­گیرد که از بدن دنیائی او لطیف­تر است،‌ بنابراین «صدر» در اینجا روان و روح آدمی است و روح است که صدرنشین وجود انسانی است، گاهی هم به آن عقل و قلب و نفس نیز اطلاق می­شود.