آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,599 |
| تعداد مقالات | 36,985 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,448,550 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,919,746 |
رویکرد قرآنی به کارکرد وجدان اخلاقی با تأکید بر آیات الهام و فطرت | ||
| آیین حکمت | ||
| دوره 17، شماره 3، مهر 1404، صفحه 133-109 اصل مقاله (2.53 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/pwq.2025.72774.1246 | ||
| نویسنده | ||
| مجید ابوالقاسم زاده* | ||
| استادیار، گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 12 شهریور 1404، تاریخ بازنگری: 06 دی 1404، تاریخ پذیرش: 07 دی 1404 | ||
| چکیده | ||
| وجدان اخلاقی یکی از مسائل مهم و بحثبرانگیز میان اندیشهورزان در برخی حوزههای دانشی بهویژه تفسیر و اخلاق است. اینکه آیا اساساً انسان از وجدان و بهتبع آن، وجدان اخلاقی برخوردار است؟ در این صورت، ماهیت و کارکردهای آن چیست؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد قرآنی، با استفاده از برخی آیات بهویژه آیه الهام و آیه فطرت و با استناد به تفاسیر معتبر ذیل آنها، نشان داد که نهتنها میتوان به وجدان به عنوان خود نفس یا یکی از قوای آن باور داشت، بلکه مطابق برخی آیات، وجدان از کارکرد بینشی و گرایشی برخوردار است. درباره آیه الهام هرچند بیشتر مفسران آن را به آگاهی فطری و وجدانی انسان از خوب و بد تفسیر نمودهاند، اما از نوع این بینش و آگاهی که از قبیل علم حصولی است یا حضوری، بحث نکردهاند؛ یا آنکه مباحث آنان اغلب بر علم حصولی دلالت دارد. ادعای پژوهش حاضر این است که دستکم آیه الهام بر بینش و علم حضوری انسان به برخی خوبیها و بدیها دلالت دارد. آیه فطرت علاوهبر بینش فطری، از گرایش فطری نیز برخوردار است؛ یعنی هدایت فطری علاوهبر بینشها و آگاهیهای فطری به خوب و بد، گرایشهای فطری به انجام کار خوب و ترک کار بد را نیز شامل میشود. حاصل آنکه، انسان نهتنها بهطور فطری و وجدانی به انجام کار خوب و ترک کار بد گرایش دارد، بلکه از معرفت و بینش وجدانی نیز اعم از علم حضوری و حصولی به خوب و بد برخوردار است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| وجدان اخلاقی؛ بینش اخلاقی وجدان؛ گرایش اخلاقی وجدان؛ آیه الهام؛ آیه فطرت | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Quranic Approach to the Function of Moral Conscience (Wijdān Akhlāqī) with Emphasis on the Verses of Inspiration (Āyāt Al Ilhām) and Nature (Fitrah) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Majid Abolghasemzadeh | ||
| Assistant Professor, Department of Islamic Ethics, Islamic Education University, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Moral conscience (Wijdān Akhlāqī) is one of the significant and controversial issues among thinkers in some fields of knowledge, especially exegesis (Tafsīr) and ethics (Akhlāq). The question arises whether humans fundamentally possess a conscience (Wijdān) and, consequently, a moral conscience; and if so, what are its nature and functions? The present research, utilizing a descriptive-analytical method and a Quranic approach, by employing certain verses, especially the Verse of Inspiration (Āyah Al Ilhām) and the Verse of Nature (Āyah Fitrah), and by citing valid commentaries regarding them, demonstrated that not only can one believe in conscience as the self (Nafs) itself or one of its faculties, but according to some verses, conscience possesses insight-related and inclination-related functions. Regarding the Verse of Inspiration (Āyah lhām), although most commentators have interpreted it as the innate and conscientious awareness of humans regarding good and bad, they have not discussed the type of this insight and awareness, whether it is of the category of acquired knowledge (‘Ilm Husūlī) or presential knowledge (‘Ilm Hudūrī), or their discussions often indicate acquired knowledge. The claim of the present research is that at least the Verse of Inspiration (Āyah Ilhām) indicates human insight and presential knowledge regarding some goods and evils. The Verse of Nature (Āyah Fitrah), in addition to innate insight, also possesses innate inclination; meaning that innate guidance, in addition to innate insights and awarenesses regarding good and bad, also includes innate inclinations to perform good deeds and abandon bad deeds. Consequently, humans not only are innately and conscientiously inclined to perform good deeds and abandon bad deeds, but also possess conscientious knowledge and insight, whether presential or acquired, regarding good and bad. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Moral conscience (Wijdān Akhlāqī), Moral insight of conscience, Moral inclination of conscience, Verse of Inspiration (Āyah Ilhām), Verse of Nature (Āyah Fitrah) | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ابنبابویه، محمدبنعلى (1398ق). التوحید. قم: دفتر نشر اسلامی.
ابندرید، محمدبنحسن (1988م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین، ج2.
ابنسینا، حسینبنعبدالله (1381). الإشارات و التنبیهات. قم: بوستان کتاب.
ابنسینا، حسینبنعبدالله (1404ق). الشفاء: الطبیعیات: کتاب النفس. قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ج2.
ابنعاشور، محمدطاهر (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ج30.
ابنفارس، احمدبن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج4ـ5.
ابنمنظور، محمدبنمکرم (1416ق). لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج3ـ4، 12.
ابننوبخت، ابواسحاق ابراهیم (1363). الیاقوت. در: حسنبنیوسف حلّی، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت. قم: الشریف الرضی.
ابوالقاسمزاده، مجید (1396). معرفتشناسی اخلاق در اندیشه اسلامی. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
ابوالقاسمزاده، مجید (1398). اخلاق کانتی از منظر استاد شهید مطهری. پژوهشهای اخلاقی، شماره 38، ص5ـ26.
ابوالقاسمزاده، مجید (1402). تحلیل دیدگاه علامه مصباح یزدی درباره فقدان گزاره بدیهی در اخلاق. معرفت اخلاقی، شماره 33، ص95ـ108.
ابوالقاسمزاده، مجید (1403). بینش و گرایش فطری انسان به حُسن و قبح از دیدگاه علامه جوادی آملی. اخلاق وحیانی، شماره 32.
ابوعلی مسکویه، احمدبنمحمد (بیتا). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. مصر: مکتبة الثقافة الدینیة.
استرآبادی، محمدجعفر (1382). البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائد الساطعة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ج2.
اشکورى، محمدبنعلى (1373). تفسیر شریف لاهیجى. تهران: نشر داد، ج3.
بحرانی، کمالالدین میثم (1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام. قم: مکتبة آیتالله المرعشی النجفی.
تهانوى، محمدعلىبنعلى (1996م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، ج1ـ2.
ثعالبى، عبدالرحمنبنمحمد (1418ق). تفسیر الثعالبى المسمى بالجواهر الحسان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج5.
جرجانی، علیبنمحمد (1370). التعریفات. تهران: ناصرخسرو.
جعفری، محمدتقی (1395). وجدان. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفرى.
جوادی آملی، عبدالله (1383). توحید در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1384/ ب). فطرت در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1384/الف). معرفتشناسی در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1384/ج). وحی و نبوت در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1385). هدایت در قرآن. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386/الف). شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386/ب). سرچشمه اندیشه. قم: اسراء، ج4.
جوادی آملی، عبدالله (1386/ج). ادب فنای مقربان. قم: اسراء، ج10.
جوادی آملی، عبدالله (1388/الف). ادب فنای مقربان. قم: اسراء، ج 2-3.
جوادی آملی، عبدالله (1388/ب). تسنیم. قم: اسراء، ج7.
جوادی آملی، عبدالله (1389/الف). فلسفه حقوق بشر. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1389/ب). تسنیم. قم: اسراء، ج2.
جوادی آملی، عبدالله (1389/ج). تسنیم. قم: اسراء، ج6.
جوادی آملی، عبدالله (1389/د). تسنیم. قم: اسراء، ج14.
جوادی آملی، عبدالله (1389/هـ). تسنیم. قم: اسراء، ج22.
جوادی آملی، عبدالله (1390). تسنیم. قم: اسراء، ج25.
جوادی آملی، عبدالله (1391). ادب توحیدی انبیاء در قرآن کریم. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1392). تسنیم. قم: اسراء، ج28ـ29، 31.
جوادی آملی، عبدالله (1393). تسنیم. قم: اسراء، ج33.
جوادی آملی، عبدالله (1394). تسنیم. قم: اسراء، ج26.
جوهرى، اسماعیلبنحماد (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین، ج2، 5.
جهامی، جیرار (2006م). الموسوعة الجامعة لمصطلحات الفکر العربی و الإسلامی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، ج2.
حسینی دولتآبادی، فاطمه (1402). وجدان اخلاقی و شیوههای تربیتی آن. تهران: انتشارات دانشپذیر.
حسینزاده، محمد (1390). پژوهشى تطبیقى در معرفتشناسى معاصر. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
حفنی، عبدالمنعم (1420ق). المعجم الشامل لمصطلحات الفلسفة. قاهره: مکتبة مدبولی.
حقانی زنجانی، حسین (1376). وجدان اخلاقی. مکتب اسلام، شماره 9.
حقى برسوى، اسماعیلبن مصطفى (بیتا). تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر، ج10.
حلّی، حسنبن یوسف (1982م). نهج الحق و کشف الصدق. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.
حلّی، حسنبنیوسف (1387). الأسرار الخفیة فی العلوم العقلیة. قم: بوستان کتاب.
حویزى، عبدعلىبن جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان، ج5.
خادمی، عینالله؛ قنواتی، علی(1393). آثار و کارکردهای وجدان اخلاقی با نگاهی بر بحارالأنوار علامه مجلسی، چهارمین همایش ملی اخلاق و آداب زندگی. زنجان: دانشگاه زنجان.
خمینى، سید روحالله (1387). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خمینى، سید روحالله (1388/ب). چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خمینى، سید روحالله (1388/الف). آداب الصلاۀ. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
خوانسارى، محمد (1376). فرهنگ اصطلاحات منطقى. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى.
دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران، ج2.
راغب اصفهانى، حسینبنمحمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
زمخشرى، محمودبنعمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی، ج3-4.
سبزواری، هادیبنمحمد (1372). شرح الأسماء الحسنی. تهران: دانشگاه تهران.
سبزواری، هادیبنمحمد (1383). اسرار الحکم. قم: مطبوعات دینی.
سید مرتضی، علیبنحسین (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمالالدین (1405ق). ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین. قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
سیوطى، عبدالرحمنبنابىبکر (1404ق). الدر المنثور فى التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه آیتالله العظمى مرعشى نجفى، ج6.
شبّر، سید عبدالله (1424ق). حق الیقین فی معرفة اصول الدین. قم: انوار الهدی.
صادقى تهرانى، محمد (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی، ج16، 18، 26.
صدرالدین شیرازى، محمدبنابراهیم (1361). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار، ج5.
صدرالدین شیرازى، محمدبنابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الاربعة. تعلیقه علامه طباطبایی. بیروت: دار إحیاء التراث، ج1ـ3، 6و8.
صلیبا، جمیل (1414ق). المعجم الفلسفى. بیروت: الشرکة العالمیة للکتاب، ج2.
طباطبایى، سید محمدحسین (1387). تعالیم اسلام، قم: بوستان کتاب.
طباطبایى، سید محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج12، 14، 16، 18، 20.
طباطبایى، سید محمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسى، فضلبنحسن (1379). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج6، 9ـ10.
طبری، محمدبنحریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة، ج3، 14، 30.
طریحى، فخرالدینبنمحمد (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی، ج3، 6.
طوسى، محمدبنحسن (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج6، 9ـ10.
عجم، رفیق (1999ق). موسوعة مصطلحات التصوف الإسلامى. بیروت: مکتبة لبنان الناشرون.
عسکرى، حسنبنعبدالله (1400ق). الفروق فى اللغة. بیروت: دار الافاق الجدیدة.
علمایی، نسیبه (1400). جایگاه وجدان اخلاقی در آیات و روایات. مطالعات قرآنی، شماره 45.
غزالی، ابوحامد محمد (1406ق). إحیاء علوم الدین. دار الکتب العلمیة، ج3.
فاضل تونی، محمدحسین (1386). مجموعه رسائل عرفانی و فلسفی. قم: مطبوعات دینی.
فخر رازى، محمدبنعمر (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربى، ج22، 31.
فراهیدى، خلیلبناحمد (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت، ج4، 6.
فیاض لاهیجی، ملاعبدالرزاق (1364). سرمایه ایمان. تهران: الزهرا.
فیاض لاهیجی، ملاعبدالرزاق (1383). گوهر مراد. تهران: سایه.
فیاضی، غلامرضا (1386). درآمدی بر معرفتشناسی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
فیض کاشانى، ملامحسن (1376). المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج5.
قرطبى، محمدبناحمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو، ج20.
قطبالدین شیرازی، محمودبنمسعود (1369). درة التاج. تهران: حکمت، ج2.
قمى، علىبنابراهیم (1363). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب، ج2.
قیصری، داود (1375). شرح فصوص الحکم. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.
کاشانی، عبدالرزاق (1370). شرح فصوص الحکم. قم: بیدار.
کلینى، محمدبنیعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج1.
ماوردى، علىبنمحمد (بیتا). النکت و العیون تفسیر الماوردى. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج6.
محلى، محمدبناحمد (1416ق). تفسیر الجلالین. بیروت: مؤسسة النور للمطبوعات.
محمدزاده، علیاصغر؛ ابوالقاسمزاده، مجید (1399). بررسی دلالت الهام فجور و تقوا در آیه هشتم سوره شمس بر معرفت حضوری. ذهن، شماره 83.
مرتضى زبیدى، محمدبنمحمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر، ج5-7، 17.
مصباح یزدى، محمدتقی (1373). دروس فلسفه اخلاق. تهران: اطلاعات.
مصباح یزدى، محمدتقی (1381). فلسفه اخلاق. تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل.
مصباح یزدى، محمدتقی (1391/الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ج3.
مصباح یزدى، محمدتقی (1391/ب). رساترین دادخواهی و روشنگری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
مصباح یزدى، محمدتقی (1397/الف). رابطه علم و دین. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقی (1397/ب). راه و راهنماشناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدى، محمدتقی (1398/الف). آموزش فلسفه. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ج1-2.
مصباح یزدى، محمدتقی (1398/ب). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصطفوى، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج10، 13.
مطهری، مرتضی (1378). مجموعه آثار. تهران: صدرا، ج3-4، 6، 13، 15، 22، 26، 29.
مظفر، محمدرضا (1387). عقائد الإمامیة. قم: انصاریان.
مفید، محمدبن محمد (1413ق). الإختصاص. قم: الموتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، ج25، 27.
منتظر، فاطمه؛ محمدی منفرد، بهروز (1395). مفهومشناسی وجدان اخلاقی و گستره تأثیرگذاری آن در نظم عمومی. پژوهشنامه اخلاق، شماره 31.
میبدى، احمدبنمحمد (1371). کشف الاسرار و عدة الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصارى). تهران: امیرکبیر، ج6.
نراقی، احمد (1378). معراج السعادة. قم: هجرت.
نراقی، محمدمهدی (بیتا). جامع السعادات. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، ج1.
نصیرالدین طوسی، محمدبنمحمد (1356). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات خوارزمی.
یزیدى، عبداللهبنیحیى (1405ق). غریب القرآن و تفسیره. بیروت: عالم الکتب. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 113 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 46 |
||