آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,627 |
| تعداد مقالات | 37,187 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,809,172 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,057,082 |
قاعده حرمة و بطلان ما یستلزم المفسدة | ||
| فقه | ||
| دوره 32، شماره 124، بهمن 1404، صفحه 163-190 اصل مقاله (1.36 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jf.2026.72428.2948 | ||
| نویسنده | ||
| علیرضا فرحناک* | ||
| هیئت علمی پژوهشکده فقه و حقوق، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی | ||
| تاریخ دریافت: 31 تیر 1404، تاریخ بازنگری: 19 مهر 1404، تاریخ پذیرش: 05 بهمن 1404 | ||
| چکیده | ||
| یکی از قواعد فقهی که در جای جای فقه حضور دارد و با آن حکم نخست قابل تغییر است، قاعده «حرمة و بطلان ما یستلزم المفسدة» است. این قاعده همچون برخی قواعد دیگر، علیرغم بهکارگیری در فرایند استنباط در ابواب گوناگون فقه، از بررسی مستقل بلکه از داشتن عنوان قاعده فقهی محروم مانده است. نوشته حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهرهگیری از اسناد کتابخانهای در صدد است بهعنوان تلاشی هرچند آغازین اولا، پیشینه قاعده را در فقه امامیه و معنای لغوی و فقهی مفسده را بیان کند ثانیا، با ادله مختلف اعم از لفظی و لبّی، قاعده فقهی بودن آن را ثابت کند ثالثا، قلمرو آن را ـ با بیان شرایط و ضوابط اجرای قاعده ـ روشن سازد رابعا، برخی تطبیقات آن ـ اعم از حکومتی و غیر آن ـ را که کمابیش نتیجه بررسی متون فقهی امامیه است، بیان کند. براساس این قاعده، جواز خواه تکلیفی(جواز بالمعنی الاعم)، خواه وضعی(صحت و نفوذ) در شرایطی که مستلزم مفسده ملزمه باشد به حرمت تکلیفی و حرمت وضعی(بطلان) تبدیل میگردد. عنصر مهم در این تلاش تبیین معنای مفسده با جنبههای مختلف آن است از جمله: اعتبار یا عدم اعتبار بالفعل بودن مفسده، اعتبار یا عدم اعتبار یقین در مفسده، نوعی یا شخصی بودن مفسده، شمول قاعده نسبت به ترک فعل، شمول مفسده در عامل و غیر او یا هر دو، تعیین مرجع تشخیص مفسده، چاره در تزاحم مصلحت موجود با مفسده مورد انتظار و رابطه مفسده با ضرر و معصیت. این قاعده بویژه در شؤون مختلف کشورداری اعم از قانونگذاری و تصمیمات اجرایی به کار میآید و در پرتو رعایت آن از بروز بسیاری نابسامانیها جلوگیری به عمل میآید. با این قاعده در مقایسه با عناوین و قواعدی مانند «مقدمه موصله»، «مقدمه حرام»، «سد ذرائع» و «سبب الحرام حرام» قولا و عملا متفاوت برخورد شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| استلزام مفسده؛ تزاحم مفسده؛ مقدمه حرام؛ مقدمه موصله؛ سد ذرائع؛ سبب الحرام | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Jurisprudential Rule of “The Prohibition and Invalidity of What Necessarily Entails Corruption (Mafsada)” | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Alireza Farahnak | ||
| Assistant Professor, Research Center for Jurisprudence and Law, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| One of the jurisprudential rules that permeates various areas of Islamic jurisprudence and by means of which an initial ruling may be altered is the rule of “the prohibition and invalidity of what necessarily entails corruption (mafsada).” Despite its application in the process of legal inference across different chapters of jurisprudence, this rule—like some others—has been deprived of independent examination and even of being formally recognized as a distinct jurisprudential rule. The present study, employing a descriptive–analytical method and drawing on library sources, seeks, as an albeit preliminary effort, first to present the historical background of this rule in Imamiya jurisprudence and to explain the lexical and jurisprudential meanings of mafsada; second, to establish its status as a jurisprudential rule through various forms of evidence, both textual (lafzi) and rational (labbi); third, to clarify its scope by outlining the conditions and criteria for its application; and fourth, to present some of its applications—both governmental and non-governmental—which are largely derived from an examination of Imamiya jurisprudential texts. According to this rule, permissibility—whether in a prescriptive sense (permissibility in the broad sense) or in a declaratory sense (validity and enforceability)—is transformed into prescriptive prohibition and declaratory prohibition (invalidity) whenever it entails a binding or decisive corruption (mafsada mulzima). A key element of this study is the clarification of the concept of mafsada and its various dimensions, including: whether actual occurrence of corruption is required or not; whether certainty regarding corruption is necessary; whether corruption is general or individual in nature; the applicability of the rule to omissions as well as actions; the inclusion of corruption affecting the agent, others, or both; the authority responsible for determining corruption; the resolution of conflicts between an existing benefit and an anticipated corruption; and the relationship between corruption, harm, and sin. This rule is particularly applicable in various domains of governance, including legislation and executive decision-making, and its observance can prevent the emergence of numerous forms of disorder. In comparison with related concepts and rules such as “the effective prerequisite (muqaddima mawṣila),” “the forbidden prerequisite (muqaddima ḥarām),” “blocking the means (sadd al-dharā’i‘),” and “the cause of the forbidden is itself forbidden (sabab al-ḥarām ḥarām),” this rule has been treated differently both theoretically and practically. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Entailment of corruption, conflict of corruption, forbidden prerequisite, blocking the means, cause of the forbidden | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1409ق). کفایة الاصول. قم: موسسه آل البیت^.
ابن جمهور احسائی، محمد بن على. (1410ق). الأقطاب الفقهیة على مذهب الإمامیة- درر اللآلئ العمادیة فی الأحادیث الفقهیة (محقق و مصحح: محمد حسون). قم: انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشى نجفى.
ابن حمزه طوسی، محمد بن علی . (1408ق). الوسیلة إلى نیل الفضیلة (محقق و مصحح: محمد حسون). قم: انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشى نجفى.
ابن سعید حلی، یحیی. (1405ق). الجامع للشرائع (محقق و مصحح: جمعى از محققین تحت إشراف شیخ جعفر سبحانى). قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیة.
ابن فهد حلى، احمد بن محمد. (1406ق). التحصین فی صفات العارفین (محقق و مصحح: مدرسه امام مهدى#، چاپ دوم). قم: مدرسة الإمام المهدی#.
امام خمینی، سیدروحالله موسوی. (1386). تحریر الوسیلة (ج1). قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
امام خمینى، سید روحاللّه موسوى. (1424ق). توضیح المسائل (محشّى)، (محقق و مصحح: سیدمحمدحسین بنى هاشمى خمینى، ج2، چاپ هشتم). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
امام خمینی، سیدروح الله. (1421ق). کتاب الطهارة (ط- الحدیثة). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى&.
پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی. https://www.makarem.ir
جوهری، اسماعیل. (1410ق). الصحاح- تاج اللغة و صحاح العربیة (محقق و مصحح: احمد عبد الغفور عطار، ج2). بیروت: دارالعلم للملایین.
حر عاملی، محمدبنحسن. (1403ق). الفوائد الطوسیة. قم: چاپخانه علمیه.
حر عاملى، محمد بن حسن. (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة (محقق و مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت^، ج25). قم: مؤسسه آل البیت^.
حکیم، محمدسعید. (1433ق). الفتاوی. قم: دار الهلال.
خامنهاى، سیدعلى بن جواد حسینى. (1420ق). أجوبة الاستفتاءات (بالعربیة) (ج1، چاپ سوم). بیروت: الدار الإسلامیة.
خوانسارى، رضى الدین بن آقا حسین بن محمد. (1311ق). تکمیل مشارق الشموس فی شرح الدروس. قم: مؤسسه آل البیت^.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالقلم.
زبیدی، سیدمحمدمرتضى حسینى. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس (ج5). بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
سبحانی، جعفر. (1383). اصول الفقه المقارن فیما لا نص فیه. قم: مؤسسة الامام الصادق×.
سبحانی، جعفر. (4/12/1393). درس خارج فقه اشتراط التکلیف فی الآمر و المأمور.
سبحانی، جعفر. (1388ق). الوسیط فی اصول الفقه (چاپ4). قم: مؤسسه امام صادق×.
سبزوارى، سید عبدالأعلى. (1413ق). مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام (محقق و مصحح: مؤسسه المنار، ج1، چاپ چهارم). قم: مؤسسه المنار.
شبیری زنجانى، سیدموسی. (1419ق). کتاب نکاح (محقق و مصحح: مؤسسه پژوهشى راىپرداز، ج23). قم: مؤسسه پژوهشى راىپرداز.
شهید اول، محمدبن مکی. (1400ق). القواعد و الفوائد (ج1). قم: کتابفروشى مفید.
شیخ بهایی، محمد بن حسین؛ ساوجى، نظام بن حسین. (1429ق). جامع عباسى و تکمیل آن (محشّى، ط- جدید) (محقق و مصحح: محققان دفتر انتشارات اسلامى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
شیخ طوسى، محمد بن حسن. (1375ق). الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد. تهران: انتشارات کتابخانه جامع چهلستون.
شیخ طوسی، محمدبن حسن. (1407ق). تهذیب الأحکام (ج1، چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
صدوق، محمّد بن على بن بابویه. (1413ق). من لا یحضره الفقیه (ج3، چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبسی، نجم الدین. (بیتا). موارد السجن فی النصوص و الفتاوى. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
علوى عاملى، میر سید احمد . (بیتا). مناهج الأخیار فی شرح الاستبصار (ج3). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1401ق). أجوبة المسائل المُهَنّائیة. قم: چاپخانه خیام.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین (محقق و مصحح: دکتر مهدى مخزومى و دکتر ابراهیم سامرائى، ج7، چاپ دوم). قم: نشر هجرت.
فرحناک، علیرضا. (1390). موضوع شناسی در فقه، گفت و گو با: جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
فشارکى، سیدمحمد. (1413ق). الرسائل الفشارکیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فضل الله، محمدحسین. (1419ق). فقه الحیاة (چاپ سوم). بیروت: مؤسسة العارف للمطبوعات.
فضلالله، محمدحسین. (1432ق). فقه الشریعة (ج۲). بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
فیض کاشانى، محمدمحسن ابن شاه مرتضى. (1406ق). الوافی (محقق و مصحح: ضیاء الدین حسینى اصفهانى، ج6). اصفهان: کتابخانه امام امیر المؤمنین علی×.
کاشف الغطاء، محمدحسین. (1359ق). تحریر المجلة (ج2، قسم 2). نجف اشرف: المکتبة المرتضویة (افست در کتاب فروشى نجاح در تهران و کتابفروشى فیروزآبادى در قم).
کاشف الغطاء، محمدحسین. (1366ق). وجیزة الأحکام (ج2، چاپ دوم). نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
گنجی، مهدی. (28 / 11 / 1397). درس خارج فقه ـ حکم معامله در هنگام نماز جمعه. مدرسه فقهی امام محمدباقر×.
مازندرانی، ملامحمدصالح. (1382ق). شرح الکافی (ج10). تهران: المکتبة الإسلامیة.
مجاهد طباطبایی، سیدمحمد. (بیتا). کتاب المناهل. قم: مؤسسه آل البیت^.
محقق اردبیلى، احمد بن محمد. (بیتا). زبدة البیان فی أحکام القرآن (محقق و مصحح: محمدباقربهبودى) . تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.
محقق حلی، جعفربن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (ج1، چاپ دوم). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مرعشی، شهابالدین. (1406ق). منهاج المؤمنین (گردآورنده: عادل علوی، ج۲). قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی&.
مغنیه، محمدجواد. (1421ق). فقه الإمام الصادق× (چاپ دوم) قم: مؤسسه انصاریان.
مظفر، محمدرضا. (1370). اصول الفقه (چاپ چهارم). قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
مکارم شیرازی، ناصر. (6/ 5/ 1378). درس خارج فقه-حیل شرعی، جلسه 6، مدرسه فقاهت.
موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا. (1413ق). إرشاد السائل (گردآوری: موسی مفیدالدین عاصی عاملی). بیروت: دارالصفوة.
نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (ج3، 14، چاپ هفتم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (1388). مفتاح الاحکام. قم: بوستان کتاب قم.
نورى (محدث)، میرزا حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل (محقق و مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت^، ج11). بیروت: مؤسسه آل البیت^.
سایتهاسایت خبری تابناک. tabnak.ir
سایت خبری جوان آنلاین. javaan-online.ir | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 117 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 63 |
||