ملکی, محمود. (1403). نقش فتوای شیخ مفید در تغییر نگرش به مشاهد اهل‌بیت (علیهم السلام). اسلام و مطالعات اجتماعی, 2(4), 107-126. doi: 10.22081/jtc.2025.70992.1046
محمود ملکی. "نقش فتوای شیخ مفید در تغییر نگرش به مشاهد اهل‌بیت (علیهم السلام)". اسلام و مطالعات اجتماعی, 2, 4, 1403, 107-126. doi: 10.22081/jtc.2025.70992.1046
ملکی, محمود. (1403). 'نقش فتوای شیخ مفید در تغییر نگرش به مشاهد اهل‌بیت (علیهم السلام)', اسلام و مطالعات اجتماعی, 2(4), pp. 107-126. doi: 10.22081/jtc.2025.70992.1046
ملکی, محمود. نقش فتوای شیخ مفید در تغییر نگرش به مشاهد اهل‌بیت (علیهم السلام). اسلام و مطالعات اجتماعی, 1403; 2(4): 107-126. doi: 10.22081/jtc.2025.70992.1046
استادیار پژوهشکده علوم اسلامی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ایران
تاریخ دریافت: 15 بهمن 1403،
تاریخ بازنگری: 30 اسفند 1403،
تاریخ پذیرش: 08 مهر 1404
چکیده
این پژوهش به بررسی فتوای شیخ مفید دربارهٔ تطبیق برخی احکام حرم مکه بر مشاهد اهل‌بیت(ع) می‌پردازد. این فتوا که در اواخر قرن چهارم هجری صادر شد، تأثیری عمیق بر قداست این مکان‌ها و شکل‌گیری شهرهای مقدس شیعی داشت. هدف تحقیق بررسی چگونگی تعمیم مفهوم حرم مکه به مشاهد اهل‌بیت(ع) از منظر تاریخی و فلسفی است. فرضیهٔ اصلی این است که شیخ مفید با استفاده از مفاهیمی چون استعاره و تفسیر زبانی، مشاهد اهل‌بیت(ع) را به‌عنوان حرم مکه معرفی می‌کند و از این طریق تحولات مذهبی و اجتماعی مهمی را رقم می‌زند. چارچوب نظری پژوهش بر نظریات ویتگنشتاین دربارهٔ «دیدن به عنوان» و استعارهٔ مفهومی لیکاف و جانسون استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد این فتوا با برجسته‌سازی قداست مشاهد اهل‌بیت(ع)، آنها را به مکان‌هایی با ارزش در ذهنیت شیعیان تبدیل کرد و به تقویت هویت اجتماعی آنان یاری رساند. این امر در بستر ساخت‌وسازهای آل‌بویه، تأثیری ماندگار بر انسجام جامعهٔ شیعی گذاشته است.
The Role of Shaykh al-Mufid’s Fatwa in Transforming Attitudes toward the Shrines of the Ahl al-Bayt
نویسندگان [English]
Mahmoud Maleki
Assistant Professor, Research Institute of Islamic Sciences, Bonyad-e Pajouhesh-haye Eslami, Astan Quds Razavi, Iran
چکیده [English]
This study examines Shaykh al-Mufid’s fatwa regarding the application of certain legal rulings of the Sacred Mosque in Mecca (al-Haram al-Makki) to the shrines of the Ahl al-Bayt. Issued in the late fourth century AH, this fatwa profoundly influenced the sanctity of these sites and played a significant role in the formation of Shiʿi sacred cities. The research aims to explore, from historical and philosophical perspectives, how the concept of the Meccan sanctuary was extended to the shrines of the Ahl al-Bayt. The main hypothesis is that Shaykh al-Mufid, through the use of concepts such as metaphor and linguistic interpretation, presented the shrines of the Ahl al-Bayt as analogous to the Meccan sanctuary, thereby initiating major religious and social transformations. The theoretical framework is grounded in Wittgenstein’s notion of “seeing-as” and the conceptual metaphor theory developed by Lakoff and Johnson. The findings indicate that this fatwa, by highlighting the sanctity of the shrines of the Ahl al-Bayt, transformed them into highly valued places within Shiʿi collective consciousness and contributed to the strengthening of Shiʿi social identity. Within the context of Buyid-era construction activities, this development had a lasting impact on the cohesion of the Shiʿi community.
کلیدواژه‌ها [English]
Shaykh al-Mufid, Religious fatwa, Shrines of the Ahl al-Bayt, Meccan sanctuary, Sanctity, Conceptual metaphor, Seeing-as
مراجع
ابن اثیر، عزالدین أبوالحسن على بن ابى‌الکرم (1385). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.
ابن بابویه (صدوق) محمد بن علی (1437ق). عیون اخبار الرضا. قم: مؤسسهٔ آل‌البیتb.
ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی (1412ق). المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک (تحقیق زرزور نعیم). بیروت: دار الکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.
ابنالبراج، قاضی عبدالعزیز (1406ق). المهذب. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابنکثیر، اسماعیل بن عمر (1417ق). البدایة و النهایه. تحقیق: ترکی عبدالله بن عبدالمحسن. جیزه: مرکز البحوث و الدراسات العربیة و الاسلامیة بدار هجر.
امیری، مصطفی و همکاران (1402ش). «ارزیابی تحلیلی دیدگاه کصونیت کیفری (حدود) مجرمان پناهنده به مشاهد مشرفه». جستارهای فقهی و اصولی. سال 9. شماره 33. صص: 69-102.
آلیاسین، محمد حسن (1390ق). «لمحات من تاریخ الکاظمیه». البلاغ. سال 3. شمارههای 3 و 4. ص7-38.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410ق). صحیح البخاری. قاهره: وزارة اوقاف.
حکیم، حسن عیسی (1427ق). المفصل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریه.
حلّى فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان
الخلیلی، جعفر (1407ق). موسوعة العتبات المقدسة.بیروت: مؤسسهٔ اعلمی.
ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد (1409ق). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
رضوانی، علیاصغر (1390ش). جغرافیا و صنعت گردشگری. چاپ دهم تهران: انتشارات دانشگاه پیامنور.
سیوری حلی، مقداد بن عبدالله (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع (تحقیق سید عبداللطیف حسینى کوه‌کمرى. چاپ اول). قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
صیمرى، مفلح بن حسن (حسین) (1420ق). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام. 4 جلد. بیروت: دارالهادی.
طوسی، محمد‌بن حسن (1400ق). النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
عاملى شهید اول، محمد بن مکى (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزهٔ علمیهٔ قم.
عاملى شهید ثانى، زین الدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1421ق). 1421ق. تلخیص المرام فی معرفة الأحکام. تحقیق: هادی قبیسی (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.
علیان لَلَه مرزی، سلمان و همکاران (1399ش). «مبانی و دلایل الحاق مشاهد مشرفه به حرم در تغلیظ دیه و تأخیر اجرای حکم». فقه و اصول. سال 52. ش 123. ص 109-123.
قاسم‌زاده، حبیب الله (1398ش). مقدمهای بر شناختپژوهی استعاره (چاپ اول). تهران: ارجمند.
قائمینیا، علیرضا (1401ش). دین و مدلهای فرهنگی (چاپ اول). تهران: کتابخانهٔ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1387ش). کافی (چاپ اول). قم: دار الحدیث.
لیکاف، جرج و مارک جانسون (1397ش). استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم (ترجمهٔ هاجر آقا ابراهیمی، چاپ سوم). تهران: نشر علم.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1409ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: استقلال.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1412ق). نکت النهایه (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم.
مفید، محمد بن محمد‌بن نعمان (1413ق). المقنعه (چاپ اول). قم: کنگره جهانى هزارهٔ شیخ مفید.
