فراتی, علی اکبر, شاهی, مرضیه. (1404). تحلیل و نقد گونههای اِعرابیِ «مایِ زائده» در قرآنکریم. اسلام و مطالعات اجتماعی, 10(27), 1-22. doi: 10.22081/jrla.2025.70087.1398
علی اکبر فراتی; مرضیه شاهی. "تحلیل و نقد گونههای اِعرابیِ «مایِ زائده» در قرآنکریم". اسلام و مطالعات اجتماعی, 10, 27, 1404, 1-22. doi: 10.22081/jrla.2025.70087.1398
فراتی, علی اکبر, شاهی, مرضیه. (1404). 'تحلیل و نقد گونههای اِعرابیِ «مایِ زائده» در قرآنکریم', اسلام و مطالعات اجتماعی, 10(27), pp. 1-22. doi: 10.22081/jrla.2025.70087.1398
فراتی, علی اکبر, شاهی, مرضیه. تحلیل و نقد گونههای اِعرابیِ «مایِ زائده» در قرآنکریم. اسلام و مطالعات اجتماعی, 1404; 10(27): 1-22. doi: 10.22081/jrla.2025.70087.1398
تاریخ دریافت: 25 مهر 1403،
تاریخ پذیرش: 08 خرداد 1404
چکیده
کلام الهی پیراسته از وجود حروف زائد است زیرا با مرتبه رفیع فصاحت و بلاغت قرآن کریم منافات دارد. البته قول به زیادت در مورد این حروف، دلیل بر حشو یا لغوبودن آنها نیست بلکه هر یک از آیات که دارای لفظ «مای زائده» است، فوائدی از نظر معنایی و کاربردی دربر دارد که میتوان گفت معنای آن افزایش یافته است. این حروف از لحاظ اعراب فاقد اثر و عمل إعرابی هستند. شاید بههمین دلیل لفظِ زائده را برای آنها استعمال میکنند. دلایل زائدهآمدنِ «ما» در بسیاری از آیات قرآن توسط کتب تفسیری و نحوی بیان شده است. این امر در بسیاری از آیات، مورد اتفاق اکثر نحویان و مفسران بزرگ است اما در آیاتی بهدلیل وجود قرائتهای مختلف از آیه و یا امکان تطابق اعراب گوناگون بر آیه، حرف «ما» دارای اختلاف در زائدهبودن، موصوله یا مصدریهبودن است. در این آیات اختلافی نیز در حالت زائدهبودن «ما» دلایل و کاربردهای آن مطرح میشود. در این پژوهش به روش مطالعه کتابخانهای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی این آیات پرداخته میشود.
A Critical Analysis of the Syntactic Variants of Mā al-Zāʾidah (Redundant Mā) in the Holy Qur’an
نویسندگان [English]
Ali Akbar Forati1؛ Marzieh Shahi2
1Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
2PhD Candidate in Arabic Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]
Divine speech is free from the presence of meaningless or superfluous particles, as such redundancy would contradict the elevated level of eloquence and rhetorical perfection of the Holy Qur’an. However, the attribution of redundancy to certain particles does not imply that they are futile or void of meaning; rather, in verses containing mā al-zāʾidah, semantic and functional values are added to the expression, thereby enhancing its meaning. From a syntactic perspective, these particles have no grammatical function or inflectional effect, which may explain why they are described as “redundant”. Classical exegetical and grammatical sources have identified various reasons for the occurrence of redundant mā in numerous Qur’anic verses, and in many cases, this interpretation is widely accepted among grammarians and exegetes. Nevertheless, in some verses, due to variant readings or the possibility of different syntactic analyses, disagreement arises regarding whether mā is redundant, relative (mawsūlah), or infinitive (maṣdariyyah). In such verses, divergent views are also expressed concerning the reasons and functions of redundancy. Using a descriptive–analytical approach and relying on library-based research, the present study examines these disputed verses and analyzes the syntactic and semantic implications of mā al-zāʾidah in the Holy Qur’an.
ابن أبیجامع، علی بن حسین. (1413ق). الوجیز فى تفسیر القرآن العزیز، به اهتمام مالک مهدوی، قم: دار القرآن الکریم.
ابنانباری، عبدالرحمن بن محمد. (1362ق). البیانفی غریب اعراب القرآن، قم: مؤسسة دار الهجره.
ابنخالویه، حسین بن أحمد. (1413ق). اعراب القراءات السبع و عللها، قاهره: مکتبة الخانجی.
ابنعاشور، محمدطاهر. (1420ق). التحریروالتنویر المعروف بتفسیر ابنعاشور، لبنان: مؤسسة التاریخ العربی.
ابنعربی، محمد بن علی. (1422ق). تفسیر ابنعربی (تأویلات عبد الرزاق)، به اهتمام سمیر مصطفی رباب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابنعطیه، عبدالحق بن غالب. (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به اهتمام محمد عبدالسلام عبدالشافى، بیروت: دار الکتب منشورات محمد علی بیضون.
اصفهانی، سید مرتضی. (1390ق). کاوشهای نحوی و ادبی، شرح کامل مغنی اللبیب، چاپ دوم، قم: انتشارات دارالفکر.
ابوحیان، محمدبن یوسف. (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر،.
ابو الفتوح رازی، حسین بن علی. (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به اهتمام محمدمهدی ناصر، محمدجعفر یاحقی، مشهد مقدس: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
آلوسی، محمودبن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، به اهتمام عطیه علی عبدالباری، بیروت: دار الکتاب العلمیه منشورات محمدعلی بیضون.
بدیع یعقوب، دکتر امین. (1384ق). موسوعة النحو و الصرف و الاعراب، سعید بن جبیر.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418ق). انوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار إحیاء التراث العربى.
ثعلبی، احمدبن محمد. (1422ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، به اهتمام ابنعاشور ابیمحمد، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حائری طهرانی، علی. (1238). مقتنیات الدرر، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
خطیب، عبدالکریم. (1424). التفسیر القرآن للقرآن، بیروت: دار الفکر العربی.
خطیب شربینی، محمدبن أحمد. (1425ق). تفسیر الخطیب الشربینی المسمی السراج المنیر، به اهتمام ابراهیم شمسالدین، بیروت: دار الکتب العلمیه علی بیضون.
درویش، محیالدین. (1415ق). اعراب القرآن و بیانه، چاپ چهارم، سوریه: دارالارشاد للشئون الجامعیه.
زحیلی، وهبه. (1410ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج، دمشق: دار الفکر.
زرکشی، محمدبن بهادر. (1376ق). البرهان فی علوم القرآن، به اهتمام محمد ابوالفضل ابراهیم دار احیاء الکتب العربیه.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، حسین أحمد مصطفی، لبنان: دار الکتاب البری.
زمخشری، محمود بن عمر. (2004م). المفصّل فی علم العربیه، به اهتمام دکتر فخر صالح قداره، عمان: دار عمار.
السامرایی، دکتر فاضل صالح. (1420ق). معانی النحو، دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
سمین، احمدبن یوسف. (1414ق). الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، به اهتمام احمد محمد صیره، لبنان: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد بیضون.
طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الاعلمی المطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر تفسیر القرآن العظیم، اردن: دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضلبن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، به اهتمام فضلالله یزدیطباطبائی، هاشم رسولی، تهران: ناصرخسرو.
طبرسی، فضل بن حسن. (1412ق). تفسیر جوامع الجامع، به اهتمام ابوالقاسم گرجی، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
طبری، محمدبن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن تفسیر الطبری، بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمدبن حسن. (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن، به اهتمام أحمد حبیب عاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
