آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,598 |
| تعداد مقالات | 36,984 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,445,615 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,918,990 |
تحلیلی بر شاخصه های رفتاری الحاکم بامرالله فاطمی بر اساس الگوی اقتدار کاریزماتیک | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 بهمن 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.63721.2252 | ||
| نویسنده | ||
| معصومه دهقان* | ||
| گروه تاریخ دانشگاه شیراز | ||
| تاریخ دریافت: 20 فروردین 1401، تاریخ بازنگری: 20 دی 1404، تاریخ پذیرش: 03 اسفند 1401 | ||
| چکیده | ||
| دوران خلافت الحاکم بامرالله فاطمی (۳۸۶–۴۱۱ق) یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین ادوار تاریخ فاطمیان است که در آن، ترکیبی از جاذبه شخصی، سیاستهای دینی، اصلاحات اجتماعی و اقتدار سیاسی، سیمای کاریزماتیک این خلیفه را رقم زد. مسئلهی اصلی این پژوهش، تبیین جامعهشناختی جاذبه و سیادت کاریزماتیک الحاکم بامرالله و نقش آن در تحولات سیاسی، مذهبی و اجتماعی خلافت فاطمی است. پژوهش حاضر با بهرهگیری از چارچوب نظری سیادت کاریزماتیک ماکس وبر، تلاش دارد سازوکارهای شکلگیری و تثبیت اقتدار کاریزماتیک الحاکم را در بافت تاریخی مصر و قلمرو فاطمیان تحلیل کند. ضرورت انجام این پژوهش از آنجا ناشی میشود که با وجود بررسیهای تاریخی متعدد دربارهی خلافت فاطمیان، ابعاد جامعهشناختی رهبری الحاکم، بهویژه در پیوند با نظریهی وبر، بهصورت مستقل مورد واکاوی قرار گرفته است. فهم چگونگی پیدایش و کارکرد فرّه کاریزمایی در این دوره، نهتنها به شناخت تحولات خلافت فاطمی یاری میرساند، بلکه الگوی مناسبی برای درک رابطهی دین، سیاست و رهبری در تمدن اسلامی ارائه میدهد. در این مقاله، روش تحقیق توصیفی – تحلیلی است و دادههای پژوهش بر اساس منابع تاریخی اولیه همچون آثار مقریزی، ابناثیر، ابنخلدون، قاضی نعمان، حمیدالدین کرمانی، ابنجوزی و جمالالدین سرور و نیز تحقیقات جدید دفتری، پل واکر، محمد عبدالله عنان، عارف تامر و ایمن فؤاد سید گردآوری شده است. تحلیل دادهها با تمرکز بر مفاهیم وبر در خصوص «اقتدار کاریزماتیک» صورت گرفته و سپس با مصادیق تاریخی مربوط به الحاکم تطبیق یافته است. ساختار مقاله از شش بخش اصلی تشکیل شده است: مقدمه و طرح مسئله که به بیان اهمیت موضوع، پرسشهای اساسی و پیشینهی پژوهش اختصاص دارد. چارچوب نظری که ضمن معرفی سه نوع سیادت در اندیشهی وبر، مفهوم کاریزما را در پیوند با رهبری مذهبی و سیاسی تحلیل میکند.شاخصههای کاریزماساز در شخصیت الحاکم که به بررسی ویژگیهای فردی، رفتارهای اصلاحگرایانه، نمادسازی مذهبی، و سیاستهای دوگانهی او در قبال جامعه و دستگاه خلافت میپردازد.نسب فاطمی و مشروعیت کاریزمایی که نقش تبار علوی – فاطمی و آموزههای کلامی اسماعیلی در تقویت اقتدار خلیفه را تبیین میکند. دراین مقاله اقدامات سیاسی، اجتماعی و دینی الحاکم که بر اساس شاخصههای رهبران کاریزماتیک از دیدگاه ماکس وبر، بر اساس اصلاحات او در ساختار اداری، اقتصادی، مذهبی و اجتماعی را تحلیل می شود. بر اساس یافتههای این پژوهش، کاریزمای الحاکم بامرالله بر ترکیب سه عامل استوار بود: جاذبهی شخصی، اقتدار دینی، و نظام تبلیغی داعیان فاطمی. از یکسو، شخصیت استثنایی خلیفه، رفتارهای غیرمعمول و تلفیق زهد با قدرت، نوعی فرّه و باور به الهام الهی را در میان پیروان پدید آورد. از سوی دیگر، بهرهگیری از دستگاه منسجم دعوت، تربیت داعیان و گسترش مراکز آموزشی مانند «دارالعلم»، زمینهی عقلانیسازی اقتدار کاریزماتیک را فراهم ساخت. افزون بر این، اصلاحات اجتماعی چون لغو مالیاتها، آزادی بردگان و ساماندهی امور قضایی، باعث تقویت وجه عدالتگرایانهی او شد. در سطح سیاسی، الحاکم با تمرکز بر گسترش نفوذ خلافت فاطمی در شام و مصر، اقتدار خلافت را به سطحی بیسابقه رساند. در همین حال، حذف وزرای بانفوذ، کنترل مستقیم نهاد قضاوت و نظارت شخصی بر امور اقتصادی، گرچه موجب تثبیت قدرت او شد، اما در درازمدت بحران اعتماد را در دستگاه خلافت برانگیخت. در حوزهی دینی نیز، الحاکم با اتخاذ سیاستهایی متناقض، از یکسو به تساهل مذهبی نسبت به اهلذمه و از سوی دیگر به سختگیریهای آیینی دست زد؛ امری که از منظر وبر، بیانگر دوگانگی ذاتی در اقتدار کاریزماتیک است که میان فرّه قدسی و عقلانیت سیاسی در نوسان است. از نظر جامعهشناختی، مهمترین دستاورد این پژوهش آن است که ظهور الحاکم بامرالله را میتوان واکنشی به بحران مشروعیت در جامعهی فاطمی دانست. نظریهی وبر تأکید دارد که رهبران کاریزماتیک غالباً در شرایط بحران اجتماعی و فروپاشی نظم سنتی ظهور میکنند. در چنین وضعیتی، پیروان، نجات را در شخصیتی مییابند که دارای صفات فرابشری و مأموریت الهی است. ظهور الحاکم، با بحران مشروعیت سیاسی، رقابت عباسیان و تهدیدهای فکری اهل سنت همزمان شد و او توانست با بهرهگیری از این وضعیت، جایگاه خود را به عنوان «امام – خلیفه الهی» تثبیت کند. در عین حال، این اقتدار کاریزماتیک در اواخر دوران حکومت او دچار «بحران درونی» شد. رفتارهای متضاد، اقدامات خشن و ادعای الوهیت از سوی برخی داعیان نزدیک، منجر به بروز شکاف در نظام فکری فاطمی گردید. تشکیل فرقهی دروزی را میتوان تجلی نهایی این بحران دانست؛ فرقهای که با تأکید بر تقدس شخص الحاکم، جنبهی دگرگونساز و افراطی کاریزما را به نمایش گذاشت. از منظر نظری، این مرحله همان است که وبر از آن به عنوان «روتینسازی کاریزما» یاد میکند؛ یعنی زمانی که کاریزمای رهبر یا در قالب آیینها و فرقهها استمرار مییابد یا به ساختار قدرت تبدیل میشود. پژوهش حاضر همچنین نشان میدهد که جاذبهی رهبری الحاکم تنها در حوزهی دینی خلاصه نمیشود، بلکه در عرصههای فرهنگی و اجتماعی نیز تأثیرگذار بوده است. گسترش دانش، تأسیس مراکز آموزشی و ترویج کتابت در دربار فاطمی، از نتایج مستقیم سیاستهای فرهنگی اوست. با وجود افراط و تفریطهای رفتاری، الحاکم بامرالله نقشی تعیینکننده در انتقال خلافت فاطمی از مرحلهی تثبیت به مرحلهی شکوفایی ایفا کرد. در بخش نهایی، نویسندگان با جمعبندی دادههای تاریخی و تحلیل نظری به این نتیجه میرسند که رهبری کاریزماتیک الحاکم بامرالله، نمونهای منحصر بهفرد از پیوند دین، سیاست و فرّه در تمدن اسلامی است؛ رهبریای که با تلفیق اقتدار دینی و نفوذ شخصی، توانست نظامی چندبعدی از قدرت را در جهان اسلام قرن چهارم و پنجم هجری شکل دهد. این تجربه، از یکسو بیانگر توان رهبری کاریزماتیک در بازسازی نظم سیاسی است و از سوی دیگر، هشدار میدهد که فقدان نهادینهسازی عقلانی، میتواند کاریزما را به بحران و انشعاب بکشاند. از نظر روششناختی، نوآوری مقاله در بهرهگیری تلفیقی از جامعهشناسی تاریخی و تحلیل محتوای متون کلاسیک است که با تطبیق نظریهی وبر بر دادههای تاریخی فاطمیان، الگوی تحلیلی تازهای در مطالعات تاریخ خلافت اسلامی ارائه میدهد. در سطح منابع، تمرکز پژوهش بر تلفیق متون کهن و تحلیلهای جدید شرقشناسان معاصر، امکان مقایسه و بازخوانی انتقادی تصویر الحاکم را فراهم ساخته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فاطمیان؛ الحاکم بامرالله؛ امام – خلیفه فاطمی؛ ماکس وبر؛ سیادت کاریزماتیک | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| An Analysis of the Behavioral Characteristics of Hakim Bamrullah Fatemi Based on the Charismatic Authority Model | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Masoumeh Dehghan | ||
| History Departmant. shiraz univercity. | ||
| چکیده [English] | ||
| A Sociological Analysis of the Charismatic Authority of al-Hakim bi-Amr Allah during the Fatimid Caliphate (386–411 AH / 996–1021 CE) The reign of al-Hakim bi-Amr Allah, the Fatimid Caliph (386–411 AH / 996–1021 CE), represents one of the most intricate and controversial periods in Fatimid history, characterized by a unique blend of personal charisma, religious policies, social reforms, and political authority that shaped his enigmatic persona. The primary focus of this study is to provide a sociological explanation of al-Hakim’s charismatic authority and its role in the political, religious, and social transformations of the Fatimid Caliphate. Drawing on Max Weber’s theory of charismatic authority, this research seeks to analyze the mechanisms through which al-Hakim’s charismatic leadership was established and consolidated within the historical context of Egypt and the broader Fatimid realm. The significance of this study stems from the fact that, despite numerous historical examinations of the Fatimid Caliphate, the sociological dimensions of al-Hakim’s leadership—particularly in relation to Weber’s framework—have not been independently explored. Understanding the emergence and function of charismatic authority during this period not only enhances our knowledge of Fatimid transformations but also provides a valuable model for analyzing the interplay of religion, politics, and leadership in Islamic civilization. This article employs a descriptive-analytical methodology, with data drawn from primary historical sources, including the works of al-Maqrizi, Ibn al-Athir, Ibn Khaldun, Qadi Nu‘man, Hamid al-Din Kirmani, Ibn al-Jawzi, and Jamal al-Din Surur, as well as contemporary scholarship by Farhad Daftary, Paul E. Walker, Mohammed Abdullah Enan, Aref Tamer, and Ayman Fu’ad Sayyid. The data analysis is grounded in Weber’s concept of “charismatic authority” and applied to historical instances related to al-Hakim. The article is structured in six main sections: 1 Introduction and Problem Statement, which outlines the significance of the topic, key research questions, and the historiographical background. 2 Theoretical Framework, which introduces Weber’s three types of authority (traditional, charismatic, and rational-legal) and examines the concept of charisma in the context of religious and political leadership. 3 Characteristics of al-Hakim’s Charisma, which explores his personal traits, reformist behaviors, religious symbolism, and dualistic policies toward society and the caliphal administration. 4 Fatimid Lineage and Charismatic Legitimacy, which analyzes the role of al-Hakim’s Alid-Fatimid descent and Ismaili theological doctrines in reinforcing his authority. 5 Political, Social, and Religious Policies, which evaluates al-Hakim’s reforms in administrative, economic, religious, and social spheres through the lens of Weber’s charismatic leadership. 6 Conclusion, which synthesizes the findings and reflects on the broader implications of al-Hakim’s leadership. The findings of this study suggest that al-Hakim’s charismatic authority rested on three key pillars: personal magnetism, religious legitimacy, and the Fatimid da‘wa (missionary) system. On one hand, al-Hakim’s exceptional personality, unconventional behaviors, and fusion of asceticism with power cultivated a sense of divine inspiration among his followers. On the other hand, the organized da‘wa apparatus, the training of missionaries, and the establishment of educational institutions such as the Dar al-‘Ilm facilitated the rationalization of his charismatic authority. Furthermore, social reforms—such as the abolition of certain taxes, the emancipation of slaves, and the reorganization of the judicial system—bolstered his image as a just ruler. Politically, al-Hakim’s efforts to expand Fatimid influence in Syria and Egypt elevated the caliphate’s power to unprecedented heights. However, his elimination of influential viziers, direct oversight of the judiciary, and personal control over economic affairs, while consolidating his authority, ultimately led to a crisis of trust within the caliphal administration. Religiously, al-Hakim adopted contradictory policies, oscillating between tolerance toward non-Muslims (ahl al-dhimma) and stringent ritualistic measures—a duality that, from a Weberian perspective, reflects the inherent tension between sacred charisma and political rationality. From a sociological standpoint, the most significant contribution of this study is its interpretation of al-Hakim’s emergence as a response to a crisis of legitimacy within Fatimid society. Weber’s theory posits that charismatic leaders often arise in times of social crisis or the collapse of traditional order, where followers seek salvation in a figure perceived as possessing extraordinary or divinely ordained qualities. Al-Hakim’s rise coincided with a legitimacy crisis, intensified by competition with the Abbasids and intellectual challenges from Sunni scholars, enabling him to solidify his position as a divinely inspired “Imam-Caliph.” However, toward the end of his reign, al-Hakim’s charismatic authority faced an “internal crisis.” His contradictory behaviors, harsh measures, and the claims of divinity propagated by some of his close missionaries led to ideological fractures within the Fatimid system. The emergence of the Druze sect, which venerated al-Hakim’s sanctity, represents the ultimate manifestation of this crisis, embodying the transformative and radical potential of charisma. From a theoretical perspective, this phase aligns with Weber’s concept of the “routinization of charisma,” where charismatic authority either persists through rituals and sects or transitions into institutionalized power structures. This study also demonstrates that al-Hakim’s charismatic leadership extended beyond the religious sphere, leaving a lasting impact on cultural and social domains. The promotion of knowledge, establishment of educational centers, and encouragement of scholarly activities under his patronage were direct outcomes of his cultural policies. Despite his behavioral extremes, al-Hakim played a pivotal role in transitioning the Fatimid Caliphate from a phase of consolidation to one of flourishing. In its concluding section, the article synthesizes historical data and theoretical analysis to argue that al-Hakim’s charismatic leadership represents a unique case of integrating religion, politics, and divine aura in the Islamic world of the 4th and 5th centuries AH (10th–11th centuries CE). His leadership not only illustrates the potential of charismatic authority to reconstruct political order but also underscores the risks of crisis and schism when charisma lacks rational institutionalization. Methodologically, the article’s innovation lies in its integrative use of historical sociology and content analysis of classical texts, offering a novel analytical framework for studying Islamic caliphal history by applying Weber’s theory to Fatimid data. In terms of sources, the study’s emphasis on combining classical texts with contemporary Orientalist scholarship enables a critical re-examination and comparative analysis of al-Hakim’s image. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Fatimids, Al-Hakim Bamarullah, Fatimid Imam-Caliph, Max Weber, Charismatic Leadership | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 16 |
||