آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,598 |
| تعداد مقالات | 36,984 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,445,615 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,918,990 |
بررسی زمینههای شکلگیری و عوامل فروپاشی دولت اخیضریه؛ اولین دولت شیعی در جزیرة العرب | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 بهمن 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.65011.2289 | ||
| نویسندگان | ||
| رسول چگینی* 1؛ فاطمه شکری2 | ||
| 1پژوهشگر | ||
| 2طلبه | ||
| تاریخ دریافت: 22 مهر 1401، تاریخ بازنگری: 03 بهمن 1404، تاریخ پذیرش: 06 آذر 1402 | ||
| چکیده | ||
| دولت اُخَیضِریه نخستین دولت شیعی در نواحی مرکزی جزیرةالعرب بود که در میانه قرن سوم هجری و همزمان با خلافت عباسی پدید آمد. ریشههای شکلگیری این دولت به قیام اسماعیل بن یوسف الاُخَیضِر در سال 251ق در مکه بازمیگردد؛ قیامی که گرچه تنها پنجاه روز بر مکه چیره شد، اما بستر پیدایش دولتی پایدار را فراهم کرد. پس از مرگ اسماعیل، برادرش محمد الاُخیضِر رهبری این حرکت را بر عهده گرفت و پس از شکست در برابر سپاه عباسی، به یمامه رفت و در سال 253ق شهر خِضرمه را به عنوان مرکز حکومتی برگزید. شرایط جغرافیایی، اقتصادی و دوری نسبی یمامه از مرکز خلافت، به این خاندان امکان داد تا نزدیک به دو سده بر بخشهایی از نجد حکومت کنند. اگرچه هجومهای محدود بنیعباس و فشار قرامطه بر منطقه تأثیرهایی بر اقتدار آنان داشت، اما عامل اصلی سقوط این دولت، بیش از هر چیز، سوءمدیریت داخلی و نزاعهای سیاسی میان حاکمان اخیضری بود. با وجود اهمیت این دولت در تاریخ سیاسی شیعه، کمبود منابع و پراکندگی گزارشها، پژوهش درباره آن را دشوار کرده است. این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به منابع تاریخیِ موجود، زمینههای پیدایش و عوامل فروپاشی دولت اخیضریه را بررسی کرده و بر ضرورت پژوهشهای تکمیلی در این حوزه تأکید میکند. مسئله پژوهش این است که چگونه و بر چه زمینههایی دولتِ «اُخَیضِریه» ــ اولین دولت شِیعی در جزیرة العرب ــ شکل گرفت و چه عواملِ درونی و بیرونی موجب فروپاشی و زوال این حکومت محلی شدند. پرسش مرکزی مقاله بدین قرار است: چرا دودمان اخیضری توانست در سده سوم هجری در قلب شبهجزیره عربستان دولت مستقل برقرار کند و چگونه همین عوامل یا عوامل دیگر به انحلال آن انجامید؟ کمبود منابع و پراکندگی گزارشها در متون عربیِ میانه و جدید نیز خود بهمثابه مشکل شناختیِ دیگری ذکر میشود که تحلیل دقیق تاریخ این دولت را دشوار ساخته است. اهداف پژوهش روشن و چندپارهاند: نخست، بازشناسی زمینهها و مقدمات اجتماعی، سیاسی و جغرافیاییِ شکلگیری قیام اسماعیل و انتقال مرکز حاکمیت به یمامه؛ دوم، تعیین جغرافیای دقیق و قلمرو سیاسی (با تمرکز بر خضرمه) و بازسازی فهرست نخستین حاکمان تا قرن پنجم؛ سوم، تحلیل عوامل فروپاشی با تفکیک عوامل داخلی (سوءمدیریت و نزاعهای خانوادگی) و عوامل بیرونی (تهدیدات عباسیان، قرامطه و دیگر قبایل)؛ و چهارم، نشان دادن خلأهای منابعی و پیشنهاد مسیرهای پژوهشی آتی در کتابخانهها و آرشیوهای نجد و یمن. ضرورت و اهمیت پژوهش از چند جهت برجسته شده است: اولا اُخَیضِریه از حیث تاریخی صفت «اولین دولت شیعی» در جزیرة العرب را دارد و شناخت آن به فهم تطور حکمرانیهای شیعی و رقابتهای سیاسی-مذهبی در اعصار نخستین اسلامی کمک میکند؛ ثانیاً پیوند این دولت با وقایع بزرگتری چون ضعف خلافت عباسی، قیامهای طالبیان و ظهور قرامطه نمایانگر عوامل محلیِ تأثیرگذار بر سیاست منطقهای است؛ ثالثاً کمبود مطالعات فارسی و دسترسی محدود به منابع محلی موجب شده این زمینه پژوهشی کمتر مورد توجه محققان فارسیزبان قرار گیرد و بنابراین پژوهش حاضر خلأیی مهم را مخاطب قرار میدهد. روشِ پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر کار با منابع تاریخی است؛ دستاورد روش شناختی مقاله بهرهمندی همزمان از کتابخانههای مجازی و حقیقی و میادین مستندسازی در متون عربی کلاسیک (طبری، ابن اثیر، یاقوت، ناصر خسرو، ابن خلدون و دیگران) است. پژوهش برای بازسازی وقایع از تطبیق گزارشهای متقاطع استفاده کرده و با نقد منابع و تحلیلِ سندمحور تلاش نموده تصویری منسجم از متن و حاشیه حکومتی اخیضریه عرضه کند. در عین حال نویسنده محدودیتهای سرچشمهای را صریحاً پذیرفته و نیاز به تحقیقات میدانیِ بیشتری در کتابخانههای نجد و یمن را متذکر شده است. منابعِ اصلیِ مورد استفاده مجموعهای گسترده از تاریخنگاران سنتی و پژوهشگران معاصر است: طبری، ابن اثیر، ناصر خسرو، یاقوت حموی، ابن حائک همدانی، ابن حزم اندلسی، مسعودی، ابن عنبه حسنی و نیز پژوهشهای معاصری همچون آثار حمد الجاسر، نزار عبداللطیف، فهد الدامغ و مطالعات منطقهای درباره یمامه و القصیم. نویسنده فهرستی مفصل از منابع و مقالات عربی و فارسی ارائه کرده که کمبود منابع نخستین یا فقدان نسخههای قابل دسترس برخی آثارِ محوری را نشان میدهد. ساختار مقاله در چند بخش روشن پیش میرود: (۱) مقدمه و تبیین مسأله و وضعیت مطالعات پیشین؛ (۲) معرفی دودمان اخیضری و نسبت نسبی آنان با امام حسن؛ (۳) توصیف قیام اسماعیل بن یوسف و انتقال مرکز به یمامه؛ (۴) تبیین ویژگیهای جغرافیایی و اقتصادی یمامه و چرایی انتخاب خضرمه بهعنوان پایتخت؛ (۵) بازسازی قلمرو و فهرست حاکمان و نقد دیدگاههای متعارض درباره وسعت سرزمینیِ آنان؛ (۶) تحلیل عوامل فروپاشی به سه زیرمجموعه: سوءمدیریت، نزاعهای سیاسی داخلی و فشار دشمنان خارجی؛ و (۷) نتیجهگیری و پیشنهادات پژوهشی آتی. هر بخش با اسناد تاریخی پیوند زده شده و نمونههایی از گزارشهای میدانی (مثلاً سفرنامه ناصر خسرو و گزارش یاقوت درباره اوضاع اقتصادی) جهت تقویت استدلالها آورده شدهاند. دستاوردهای مقاله چندوجهی است: اول، تأیید این گزاره که اخیضریون حداقل از حدود ۲۵۳ق به بعد در خضرمه حکمرانی کردند و بقای آنان تا نیمه قرن پنجم هجری قابل اثبات است؛ دوم، ارائه استدلالهای متقن دال بر این که قلمروِ واقعی آنان محدود به خضرمه و بخشهایی از یمامه بوده و نه سراسرِ شبهجزیره؛ سوم، شناسایی و تمییز سه عامل اصلی فروپاشی (سوءمدیریت اقتصادی که منجر به مهاجرت و تضعیف مبانی اقتصادی شد، اختلافات خونین خانوادگی میان امرای اخیضری که انسجام سیاسی را از بین برد، و فشارهای نظامی و سیاسی از جانب قدرتهای منطقهای مثل قرامطه و عباسیان)؛ و چهارم، روشن ساختن خلأهای منبعشناختی و ارائه پیشنهاد برای پژوهشهای آتی در آرشیوهای منطقهای. در جمعبندی، مقاله با مستندسازی و تحلیلِ ترکیبیِ منابع نشان میدهد که رشد و زوال اخیضریه محصول تلاقیِ عوامل محلی و منطقهای است؛ دولتی که از قیامِ علوی در مکه برخاست، با انتخابِ خضرمه بهعنوان پناهگاه سیاسی ـ اقتصادی و بهرهمندی از ویژگیهای جغرافیاییِ یمامه توانست دوام یابد، اما بیکفایتی مدیریتی و نزاعهای درونی در کنار تهدیدات بیرونی به فروپاشیِ تدریجی آن انجامید. مقاله همچنین بر لزوم پژوهشهای میدانی و دسترسی به نسخههای محلی تأکید میورزد تا برخی ابهامات زمانی و جغرافیایی بیشتر روشن گردد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اخیضریون؛ دولت زیدیه؛ قرامطه؛ بنی عباس؛ یمامه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| بررسی زمینههای شکلگیری و عوامل فروپاشی دولت اخیضریه؛ اولین دولت شیعی در جزیرة العرب | ||
| نویسندگان [English] | ||
| rasool chegini1؛ fateme shokri2 | ||
| 1پژوهشگر | ||
| 2طلبه | ||
| چکیده [English] | ||
| The Ukhaydhirid state was the first Shi‘i polity in the central regions of the Arabian Peninsula, emerging in the mid-third century AH, concurrently with the Abbasid Caliphate. The roots of this state trace back to the uprising of Isma‘il ibn Yusuf al-Ukhaydhir in 251 AH in Mecca; although this rebellion controlled Mecca for only fifty days, it laid the groundwork for the emergence of a stable state. After Isma‘il’s death, his brother Muhammad al-Ukhaydhir assumed leadership of the movement. Following defeat at the hands of the Abbasid army, he moved to al-Yamama and in 253 AH selected the city of Khidrama as the administrative center. The geographic, economic conditions, and relative distance of al-Yamama from the central caliphate enabled this family to rule parts of Najd for nearly two centuries. Although limited Abbasid incursions and pressures from the Qarmatians affected their authority, the primary cause of the state’s decline was internal mismanagement and political disputes among the Ukhaydhirid rulers. Despite the importance of this state in Shi‘i political history, the scarcity and dispersal of sources have made research on it challenging. This article, using a descriptive-analytical method and relying on existing historical sources, examines the origins and factors behind the collapse of the Ukhaydhirid state and emphasizes the need for further research in this field. The research question focuses on how and under what conditions the Ukhaydhirid state—the first Shi‘i state in the Arabian Peninsula—emerged, and what internal and external factors led to the dissolution of this local polity. The central question of the article is: why was the Ukhaydhirid dynasty able to establish an independent state in the heart of the Arabian Peninsula in the third century AH, and how did the same or other factors contribute to its eventual collapse? The scarcity of sources and the dispersion of reports in both medieval and modern Arabic texts is also highlighted as a cognitive challenge that complicates an accurate analysis of the state’s history. The objectives of the research are multiple: first, to identify the social, political, and geographic conditions that facilitated Isma‘il’s uprising and the subsequent transfer of the center of governance to al-Yamama; second, to determine the precise geography and political territory (with a focus on Khidrama) and reconstruct a list of the initial rulers up to the fifth century AH; third, to analyze the factors of collapse by separating internal factors (mismanagement and familial disputes) from external ones (threats from the Abbasids, Qarmatians, and other tribes); and fourth, to highlight gaps in sources and suggest avenues for future research in libraries and archives in Najd and Yemen. The necessity and significance of the study are underscored in several respects: first, historically, the Ukhaydhirids are recognized as the “first Shi‘i state” in the Arabian Peninsula, and understanding it helps clarify the evolution of Shi‘i governance and political-religious rivalries in the early Islamic period; second, the state’s connection with larger events, such as the weakening of the Abbasid Caliphate, the Talibian uprisings, and the emergence of the Qarmatians, demonstrates the local factors that influenced regional politics; third, the lack of Persian-language studies and limited access to local sources has resulted in minimal attention from Persian-speaking scholars, making the present research an important contribution. The research employs a descriptive-analytical methodology, based primarily on historical sources. Methodologically, the study benefits from both virtual and physical libraries and from documentary analysis of classical Arabic texts (e.g., al-Tabari, Ibn al-Athir, Yaqut, Nasir Khusraw, Ibn Hayyak Hamdani, Ibn Hazm al-Andalusi, al-Mas‘udi, Ibn Anbah Hasani, among others). The research reconstructs events by cross-checking reports and applies source criticism to present a coherent account of the Ukhaydhirid governance and its context. At the same time, the author openly acknowledges the limitations of the sources and emphasizes the need for further field research in the libraries of Najd and Yemen. The primary sources utilized include a wide array of classical historians and contemporary researchers: al-Tabari, Ibn al-Athir, Nasir Khusraw, Yaqut al-Hamawi, Ibn Hayyak Hamdani, Ibn Hazm al-Andalusi, al-Mas‘udi, Ibn Anbah Hasani, as well as modern studies by Hamad al-Jasir, Nizar Abdul-Latif, Fahd al-Damgh, and regional studies on al-Yamama and al-Qassim. The author provides a detailed list of Arabic and Persian sources and articles, highlighting the scarcity of early sources and the lack of accessible copies of key works. The article is structured in clear sections: (1) introduction and problem statement, including a review of prior studies; (2) presentation of the Ukhaydhirid dynasty and their genealogical connection to Imam Hasan; (3) description of Isma‘il ibn Yusuf’s uprising and the transfer of the administrative center to al-Yamama; (4) geographic and economic characteristics of al-Yamama and reasons for selecting Khidrama as the capital; (5) reconstruction of the territorial domain and rulers’ list, with a critical assessment of conflicting views on their territorial extent; (6) analysis of the factors leading to collapse, divided into mismanagement, internal political disputes, and external pressures; and (7) conclusion and suggestions for future research. Each section is tied to historical sources, including field reports (e.g., Nasir Khusraw’s travelogue and Yaqut’s account of economic conditions) to support the arguments. The findings are multifaceted: first, the study confirms that the Ukhaydhirids ruled Khidrama from at least 253 AH and maintained authority until the mid-fifth century AH; second, it provides strong evidence that their actual territory was limited to Khidrama and parts of al-Yamama rather than the entire peninsula; third, it identifies three primary factors of collapse: economic mismanagement leading to migration and weakening of economic foundations, violent familial disputes among the Ukhaydhirid rulers undermining political cohesion, and military and political pressures from regional powers such as the Qarmatians and Abbasids; and fourth, it clarifies source gaps and proposes directions for future research in regional archives. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Ukhaydhirids, Zaydi dynasty, Qarmatians, Abbasids, al-Yamama | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 11 |
||