آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,598 |
| تعداد مقالات | 36,984 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,445,615 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,918,990 |
تأملی بر بازنمایی جنبش دینی- اجتماعی مزدک در تاریخنگاریهای قرون نخستین هجری | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 بهمن 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.63960.2261 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد بهرامی* 1؛ شهناز حجتی نجف ابادی2 | ||
| 1پژوهشگر تاریخ ایران باستان | ||
| 2گروه ایرانشناسی و تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد،ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 03 مهر 1401، تاریخ بازنگری: 27 دی 1404، تاریخ پذیرش: 06 آذر 1402 | ||
| چکیده | ||
| متون تاریخنگاری ایرانیاسلامی قرون نخستین هجری به دلیل دارا بودن اطلاعات تاریخی پیرامون گذشته باستانی ایران، از مهمترین منابع مطالعاتی این دوره محسوب میشوند. یکی از رویدادهای مهم بازتابیافته در این متون، جنبش دینی اجتماعی مزدک(488-531م) است؛ قیامی که توسط مزدک، به عنوان یکی از روحانیون زرتشتی، شکل گرفت و با ارائه تفسیر جدید از اوستا و ارائه قوانین اجتماعی جدید، تلاش نمود نابرابریها و اختلافات طبقاتی را کاهش دهد و جامعهای مشترک و عادلانه بر اساس آموزههای زرتشت بنیان نهد. اصلاحات اجتماعی و دینی مزدک، موجی از تغییرات ساختاری ایجاد کرد و در کوتاهمدت به افزایش محبوبیت او و همراهی برخی مقامات از جمله شاه قباد (487- 531 م) منجر شد. اما این تحولات با مقاومت دستگاه حکومتی و روحانیان زرتشتی وابسته به حکومت مواجه شد و نهایتاً در دوره خسرو انوشیروان(531- 579 م) جنبش مزدکی سرکوب شد. مسأله اصلی این پژوهش بررسی نحوه بازنمایی قیام مزدک در تاریخنگاری ایرانی اسلامی و تحلیل کارکردهای سیاسی و ایدئولوژیک این بازنمایی است. سؤال پژوهش این است که چرا مورخان مسلمان ایرانی قرون نخستین اسلامی، جنبش مزدک و آموزههای او را اغلب منفی بازنمایی کردهاند و این بازنمایی چه کارکردهایی در جامعه و سیاست عصر آنان داشته است؟ فرض پژوهش بر این است که روایتهای منفی از مزدک و جنبش او نه بازتاب دقیق واقعیات تاریخی، بلکه محصول نیازهای ایدئولوژیک، فرهنگی و سیاسی مورخان و جامعه عصر آنان بوده است و هدف آن ارائه الگویی تاریخی برای هشداردهی و مشروعیتبخشی به قدرت سیاسی بوده است. روش پژوهش مبتنی بر توصیف و تحلیل روایات تواریخ ایرانی اسلامی است. دادههای پژوهش شامل آثار مورخان مسلمان مانند طبری(310ه ق)، دینوری(283 ه ق)، مسعودی(346 ه ق)، بیرونی(442 ه ق)، گردیزی(440 ه ق)، مقدسی(381 ه ق)، ثعالبی(429 ه ق)، ابن مسکویه(421 ه ق) ، ابن ندیم(380 ه ق) و بلعمی(383ه ق) و... است. در تحلیل گزارشهای مورخان مسلمان درباره قیام مزدک و نحوه سرکوب آن با توجه به نقش دو منبع پیشزمینهای یعنی خداینامههای ساسانی و ترجمههای عربی آنها، نشان داده میشود که چگونه این منابع اولیه بر گزینش، برجستهسازی و جهتگیری ایدئولوژیک مورخان تأثیر گذاشته و شکل روایت آنان را تعیین کردهاند. یافتهها نشان میدهد که مورخان مسلمان عمدتاً تصویری منفی از مزدک ارائه کردهاند. او با عناوینی همچون «خوار دین»، «سگ زندیق»، «شیطان» و «مزدک لعنهالله» توصیف شده است و آموزههای اجتماعی دینی او، مانند اشتراک اموال و زنان و مبارزه با نابرابری به عنوان بدعت و تهدید نظم اجتماعی معرفی شدهاند. این بازنماییها اغلب بر اساس ارزشها و گفتمانهای فرهنگی و سیاسی ایرانی اسلامی شکل گرفتهاند و به جای بازتاب واقعیات تاریخی، هدف آنها ایجاد الگوی عبرتآموز و مشروعیتبخشی به قدرت سیاسی در عصر عباسی(132-656 ه ق) بوده است. مورخان با مقایسه جنبش مزدکیان با قیامهای معاصر مانند سنباد(138 ه ق)، بابک(201-223 ه ق) و مازیار(224-225 ه ق)، الگویی از سرکوب بدعتگذاران و تأکید بر حفظ نظم اجتماعی ارائه کردهاند. تحلیل نشان میدهد که تفاوت رویکردها در متون مورخان نیز قابل توجه است: برخی مورخان مانند طبری و مسعودی گزارشهایی کوتاه و توصیفی ارائه کردهاند، در حالی که ثعالبی، مقدسی و گردیزی با رویکردی تاریخی کلامی به تبیین جنبش پرداختهاند. محور اصلی تمام این گزارشها، بدعت، تهدید نظم اجتماعی و خطر انتشار آموزههای مزدک برای جامعه عصر آنان بوده است. این بازنماییها نشان میدهد که تاریخنگاری ایرانی اسلامی در سده های نخستین اسلامی، علاوه بر نقش گزارشی، نقش آموزشی و هنجارسازی داشته و بهعنوان ابزار ایدئولوژیک برای مشروعیتبخشی به نظم سیاسی عمل کرده است. در نتیجه، بازنمایی جنبش مزدک نه بازتاب دقیق یک رخداد تاریخی، بلکه نمایشی جهتدار از گذشته است که با هدف آموزش مخاطبان، هشداردهی به نخبگان و حاکمان و تحکیم نظم سیاسی اجتماعی صورت گرفته است. مورخان با برجستهکردن ویژگیهایی مانند بدعتگذاری، زندقه و تهدید نظم دینی اجتماعی، تصویری منفی از مزدک و جنبش او ارائه دادهاند تا الگوی عبرتآموزی برای مواجهه با جنبشهای معاصر ارائه شود. بدین ترتیب، تاریخنگاری ایرانی اسلامی سده های نخستین اسلامی، بازتابدهنده ترکیبی از حافظه فرهنگی ایران باستان، نیازهای ایدئولوژیک و سیاست رسمی عباسیان است و مطالعه این بازنمایی، بینش ارزشمندی درباره نقش تاریخ و مورخان در شکلدهی حافظه تاریخی، مشروعیت قدرت و بازتولید هنجارهای اجتماعی ارائه میدهد | ||
| کلیدواژهها | ||
| مزدک؛ تاریخنگاری؛ روایت؛ سدههای نخست اسلامی؛ جنبش دینی اجتماعی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Reflection on the Representation of the Mazdak Religious-Social Movement in the Historiographies of the First Centuries AH | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Bahrami1؛ Shahnaz Hojati Najafabadi2 | ||
| 1Researcher of the history of ancient Iran | ||
| 2Department of iranology & history,Meynod University,Meybod,Meybod, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Iranian-Islamic historiographical texts of the first centuries AH, in order to use the written sources of the late Sassanid era, contain information and data in the form of narrations and reports about some changes of this period. One of the historical events of the Sassanid era that has a significant place in this type of history is the deconstructive religious-social uprising of Mazdak. At first glance, the negative representation of the Mazdak movement in Iranian-Islamic history may seem normal, but given the emergence of numerous movements and uprisings in Iranian society in the first centuries of Islam against the Abbasid caliphate, such narratives can be analyzed in other ways. If we accept that the main special work of historiographical texts has been modeling or shaping the political and ideological mentality of the elites of the society and the political rulers of the society and Their goal was not to report such a historical event simply, but to create a historical and empirical model for politicians and the general public to prevent them from joining the contemporary movements of their time. The purposefulness of such narratives is evident in Islamic historiographical texts. This purpose of the historical theological approach based on the heretical reading of the Mazdak social-religious movement is quite evident in the reports of Iranian-Islamic historians. Accordingly, the purpose of this study is to explain why and how the Mazdak uprising is represented in the historiography of the first centuries with the hypothesis that various aspects of this. sources for studying the developments of the Sasanian period, and especially the social and religious movement of Mazdak. This research examines how the representation of Mazdak's uprising in the works of Muslim historians was shaped by the political, theological, and cultural contexts of their period. The research problem is that historical narratives are at first glance reports of past events, but in fact they have been reproduced based on the religious and social criteria and cultural values of the historians' time. The hypothesis of the article is that the negative and norm-breaking image that historians have presented of Mazdak and his movement is the result of the interaction of the historical narrative with the political and religious discourses of the early Islamic era and not simply a report of historical reality. The research method is based on the description and analysis of the narratives of prominent historians such as Tabari, Tha'alibi, Gardizi, Mas'udi, etc. The findings show that historians have presented an image of Mazdak that served as a model for the elites and rulers of the time by highlighting features such as heresy, sharing property and women, and threatening the social order. This analysis makes it clear that Iranian-Islamic historiography was not simply a report of the past, but an ideological tool for legitimizing the social and political order of its time. sources for studying the developments of the Sasanian period, and especially the social and religious movement of Mazdak. This research examines how the representation of Mazdak's uprising in the works of Muslim historians was shaped by the political, theological, and cultural contexts of their period. The research problem is that historical narratives are at first glance reports of past events, but in fact they have been reproduced based on the religious and social criteria and cultural values of the historians' time. The hypothesis of the article is that the negative and norm-breaking image that historians have presented of Mazdak and his movement is the result of the interaction of the historical narrative with the political and religious discourses of the early Islamic era and not simply a report of historical reality. The research method is based on the description and analysis of the narratives of prominent historians such as Tabari, Tha'alibi, Gardizi, Mas'udi, etc. The findings show that historians have presented an image of Mazdak that served as a model for the elites and rulers of the time by highlighting features such as heresy, sharing property and women, and threatening the social order. This analysis makes it clear that Iranian-Islamic historiography was not simply a report of the past, but an ideological tool for legitimizing the social and political order of its time. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Mazdak, historiography, narration, early Islamic centuries, social religious movement | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 5 |
||