آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,598 |
| تعداد مقالات | 36,984 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,445,615 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,918,990 |
انتقاد از قدرت در قالب طنز در ایران عصر سلجوقی | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 بهمن 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.64726.2283 | ||
| نویسنده | ||
| فاطمه کارگر جهرمی* | ||
| دانشگاه فردوسی مشهد | ||
| تاریخ دریافت: 19 شهریور 1401، تاریخ بازنگری: 28 دی 1404، تاریخ پذیرش: 06 آذر 1402 | ||
| چکیده | ||
| در طول تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران، انتقاد یکی از ابزارهای مهم برای بیان نارضایتی، اصلاح امور و مقابله با کجرفتاریهای صاحبان قدرت بوده است. هر دورۀ تاریخی بنا بر ساختارهای سیاسی و اجتماعی خود، شیوههایی از نقد و اعتراض را پدید آورده است. فضای سیاسی عصر سلجوقی که از دورههای مهم تاریخ ایران میانه به شمار میرود، آمیخته با اقتدارگرایی، رقابتهای درونی، نظام دیوانسالاری و گاه همراه با خشونت بوده است. در چنین شرایطی که امکان انتقاد مستقیم از قدرت برای مردم یا حتی منتقدان آگاه محدود یا پرخطر بود، طنز بهعنوان یکی از مهمترین شیوههای بیان غیرمستقیم، نقش برجستهای در نقد سیاستمداران و صاحبان قدرت ایفا کرده است. طنز علاوه بر اینکه ابزاری برای خنداندن بود، شیوهای کارآمد برای افشای ضعفها، سستیها و کاستیهای حکومت و نیز برانگیختن توجه جامعه به آسیبها و نابسامانیهای سیاسی و اجتماعی به شمار میرفت. طنز که واژهای امروزی است در جامعه دورۀ سلجوقی در قالب هجو، هزل، کنایه و... به کار رفته است. بنابراین پرسش اصلی این پژوهش آن است که طنز در دوره سلجوقی چگونه، چرا و با چه شیوههایی برای نقد صاحبان قدرت به کار گرفته میشد؟ همچنین این پژوهش میکوشد نشان دهد که طنزپردازان در مواجهه با حکومت و دولتمردان چه واکنشهایی برمیانگیختند و چه پیامدهایی در انتظار آنان بود؟ محدودیتهای سیاسی و حساسیتهای حاکمان نسبت به انتقاد، طنزپردازان را بر آن داشت تا مضامین انتقادی خود را در قالبهای متنوع و پیچیدهای همچون هجو، هزل، کنایه، طعنه، تمثیل و حتی بیانهای ظریف غیرمستقیم بگنجانند. در این پژوهش ابتدا به تعریف واژه طنز و تبیین مفاهیم نزدیک به آن همچون هجو، هزل و ... پرداخته شده است تا چارچوب نظری پژوهش روشن گردد، سپس اقسام طنز و ویژگیهای سبکی آن در ادبیات سدههای پنجم و ششم هجری بررسی شده است. در ادامه، پژوهش با تمرکز بر اغراض و کارکردهای طنزپردازی در جامعه سلجوقی، نشان میدهد که طنز نهفقط برای سرگرمی، بلکه برای اصلاح جامعه، آگاهیبخشی اجتماعی و حتی انتقاد از رفتارهای ناعادلانه قدرتمندان بوده است. از آنجا که انتقاد طنزآمیز از اصحاب قدرت عمدتا توسط شاعران، ادیبان، دلقکان و گاه علما انجام میگرفته است؛ پس به بررسی سه گروه اصلی آنان پرداخته شده است. نخست دلقکان به ویژه دلقکان درباری که در محیط نزدیک به قدرت میزیستند و از خلال روابطشان با اصحاب قدرت با ادا و اطوار و دلقک بازی علاوه بر خنداندن سلطان یا وزیر سخن خود را بیان میکردند. دلقکان که محبوب سلاطین بودند صریحتر کنایه میزدند هر چند گاهی با این کار جان خود را به خطر میانداختند. دوم شاعران که نقدهای تند و گزنده را در آثار خود جای میدادند؛ و سوم صوفیان و عالمان اجتماعی که طنز را در قالب حکایات و تمثیلات اخلاقی به کار میبردند و در لفافه به نقد رفتار سلاطین، وزرا و امیران میپرداختند پژوهش حاضر نشان میدهد که اصحاب قدرت در عصر سلجوقی همچون سلاطین، امیران، وزرا، دیوانسالاران و حتی سرداران نظامی بارها هدف طنزهای گزنده قرار گرفتهاند. طنزپردازان، بهویژه شاعران، با بهرهگیری از شگردهای ادبی گوناگون به افشای ظلم، بیکفایتی و رفتارهای ستمگرانه این گروهها میپرداختند. گاه طنز آنان در قالب ابیات کوتاه یا اشارات گذرا در دیوانها منعکس میشد و گاه با ساختارهای پیچیدهتر در قالب مثنوی یا قصیده به کار میرفت. بررسی منابع ادبی و تاریخی نخستین نشان میدهد که این آثار در بسیاری از موارد تأثیر اجتماعی قابل توجهی بر مخاطبان داشته و در شکلگیری نگاه انتقادی جامعه نسبت به ساختار قدرت مؤثر بوده است. نویسنده در این پژوهش با کاوش در منابع دست اول ادبی و تاریخی، همچون دیوان شاعران، متون نثر ادبی و آثار مورخان معتبر و نیز با بهرهگیری از پژوهشهای جدید، نوع مواجهه جامعه با حکومت از طریق طنز را تحلیل کرده است. یافتهها نشان میدهد که با وجود جوّ سنگین سیاسی، خشونت و بیم جان، بسیاری از منتقدان این دوره طنز را بهعنوان ابزار بیان حقیقت برگزیدهاند. برای آنان طنز نهفقط وسیلهای برای انتقاد از حاکمان، بلکه راهی برای آگاه ساختن مردم و بهبود امور و اصلاح وضعیت جامعه بوده است. در جمعبندی، پژوهش حاضر به روش تحلیلی – توصیفی و با هدف شناخت ابعاد فرهنگی و اجتماعی جامعۀ دورۀ سلجوقی انجام شده و میکوشد نشان دهد که چگونه طنز بهعنوان یک نوع ادبی، کارکردی فراتر از سرگرمی یافته و به مهمترین زبان انتقادی جامعه تبدیل شده است. این پژوهش بیان میکند که طنز در دوره سلجوقی، با وجود محدودیتها و خطرات، توانسته ساختارهای قدرت را به چالش بکشد و نقش مهمی در بازتاب واقعیتهای اجتماعی، نقد سیاسی و تقویت روحیه انتقادی جامعه ایفا کند؛ نقشی که اهمیت آن در تاریخ ادبیات ایران قابل چشمپوشی نیست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| انتقاد؛ طنز؛ هجو؛ قدرت؛ دورة سلجوقی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Criticism of power in the form of humor in Iran during the Seljuk period | ||
| نویسندگان [English] | ||
| fatemeh kargar jahromi | ||
| ferdawsi university | ||
| چکیده [English] | ||
| Throughout Iran's political and social history, criticism has been an important tool for expressing dissatisfaction, reforming affairs, and confronting the wrongdoings of those in power. Each historical period has created methods of criticism and protest based on its political and social structures. The political atmosphere of the Seljuk era, which is considered an important period in the history of Middle Iran, was mixed with authoritarianism, internal rivalries, a bureaucratic system, and sometimes violence. In such circumstances, when the possibility of direct criticism of power for the people or even informed critics was limited or risky, humor, as one of the most important methods of indirect expression, has played a prominent role in criticizing politicians and those in power. In addition to being a tool for making people laugh, humor was an effective way to expose the weaknesses, weaknesses, and shortcomings of the government, as well as to arouse the attention of society to political and social harms and disorders. Satire, which is a modern word, was used in the society of the Seljuk period in the form of satire, joke, irony, etc. Therefore, the main question of this research is how, why, and in what ways was satire used to criticize those in power during the Seljuk period? This research also tries to show what reactions satirists provoked when confronting the government and statesmen, and what consequences awaited them? Political restrictions and the rulers' sensitivities to criticism prompted satirists to include their critical themes in diverse and complex forms such as satire, joke, irony, sarcasm, allegory, and even subtle indirect expressions. In this research, the definition of the word satire and the explanation of concepts close to it such as satire, joke, etc. are first discussed in order to clarify the theoretical framework of the research. Then, the types of satire and its stylistic characteristics in the literature of the fifth and sixth centuries AH are examined. In the following, the research, focusing on the purposes and functions of satire in Seljuk society, shows that satire was not only for entertainment, but also for reforming society, raising social awareness, and even criticizing the unjust behavior of the powerful. Since satirical criticism of those in power was mainly carried out by poets, writers, clowns, and sometimes scholars, three main groups of them have been examined. First, the clowns, especially the court clowns, who lived in an environment close to power and, through their relationships with those in power, expressed their views through gestures and clowning, in addition to making the sultan or minister laugh. The clowns, who were popular with the sultans, used more explicit sarcasm, although they sometimes risked their lives by doing so. Second, the poets, who included sharp and biting criticism in their works; And third, Sufis and social scholars who used humor in the form of moral anecdotes and parables and in the guise of criticizing the behavior of sultans, ministers, and emirs The present study shows that those in power during the Seljuk era, such as sultans, emirs, ministers, bureaucrats, and even military commanders, were repeatedly targeted by biting humor. Humorists, especially poets, used various literary techniques to expose the oppression, incompetence, and oppressive behaviors of these groups. Sometimes their humor was reflected in the form of short verses or passing allusions in divans, and sometimes it was used with more complex structures in the form of a masnavi or qasidah. A review of early literary and historical sources shows that these works in many cases had a significant social impact on their audiences and were effective in shaping society's critical view of the power structure. In this study, the author has analyzed the way society confronted the government through humor by exploring primary literary and historical sources, such as poets' collections, literary prose texts, and the works of reputable historians, as well as by utilizing new research. The findings show that despite the heavy political atmosphere, violence, and fear of death, many critics of this period chose humor as a means of expressing the truth. For them, humor was not only a means of criticizing the rulers, but also a way to inform people and improve matters and reform the state of society. In conclusion, the present study was conducted using an analytical-descriptive method with the aim of understanding the cultural and social dimensions of the Seljuk period society and tries to show how humor, as a literary genre, has found a function beyond entertainment and has become the most important critical language of society. This research states that humor during the Seljuk period, despite its limitations and dangers, was able to challenge power structures and play an important role in reflecting social realities, political criticism, and strengthening the critical spirit of society; a role whose importance in the history of Iranian literature cannot be overlooked. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Criticism, Humor, Satire, Power, Seljuk period | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 11 |
||