آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,598 |
| تعداد مقالات | 36,984 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,445,615 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,918,990 |
سهم تراجم نگاری در انتقال داده های فرهنگی، اجتماعی بررسی موردی الدررالعقود و المقفی الکبیر | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 بهمن 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.63673.2251 | ||
| نویسنده | ||
| زهراء روح اللهی امیری* | ||
| هیات علمی دانشگاه باقرالعلوم(س) | ||
| تاریخ دریافت: 11 فروردین 1401، تاریخ بازنگری: 26 بهمن 1404، تاریخ پذیرش: 14 اسفند 1401 | ||
| چکیده | ||
| چکیدهٔ مبسوط تراجمنگاری یکی از کهنترین و در عین حال پربسامدترین قالبهای تاریخنگاری در تمدن اسلامی است که در نگاه نخست با هدف ثبت زندگینامهی افراد برجسته سامان یافته، اما در لایههای عمیقتر خود، ظرفیت گستردهای برای انتقال دادههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و تمدنی جوامع اسلامی در دورههای مختلف تاریخی دارد. با این حال، در پژوهشهای معاصر تاریخ اسلام، این قالب غالباً بهعنوان منبعی صرفاً رجالی یا کمکی برای مطالعات حدیثی و فقهی تلقی شده و ظرفیت آن برای بازسازی تاریخ اجتماعی و فرهنگی کمتر بهصورت مستقل و روشمند مورد توجه قرار گرفته است. مسئلهی اصلی پژوهش حاضر، واکاوی این ظرفیت مغفول و بررسی سهم تراجمنگاری در انتقال دادههای فرهنگی و اجتماعی مصر، با تمرکز بر دو اثر مهم تراجمنگارانهی تقیالدین احمد بن علی مقریزی، یعنی دررالعقود الفریدة فی تراجم الأعیان المفیدة و المقفی الکبیر است. پرسش محوری مقاله آن است که مقریزی در این دو اثر، با چه هدف و روشی به ثبت شرححال افراد پرداخته و دادههای فرهنگی، اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و علمی را چگونه و با چه نگرشی در قالب تراجم منتقل کرده است؟ همچنین این پژوهش میکوشد نشان دهد که تفاوت ساختاری و محتوایی این دو کتاب چه تأثیری بر نوع دادههای فرهنگیِ استخراجپذیر از آنها دارد و هر یک از این آثار، چه سهمی در بازسازی تاریخ فرهنگی و اجتماعی مصر در سدههای میانه اسلامی ایفا میکنند. هدف اصلی مقاله، تبیین جایگاه تراجمنگاری مقریزی بهمثابه ابزاری برای تاریخنگاری اجتماعی–فرهنگی و نشان دادن آن است که چگونه از خلال شرححال افراد، میتوان به لایههایی از زندگی عمومی، مناسبات قدرت، ساختارهای اقتصادی، شبکههای علمی، جایگاه زنان، وضعیت اقلیتهای مذهبی، مناسک دینی و الگوهای فرهنگی جامعهی مملوکی دست یافت. از اهداف فرعی پژوهش میتوان به مقایسهی رویکرد فرهنگی دو اثر دررالعقود و المقفی الکبیر، تبیین روش مقریزی در گزینش و قبضوبسط دادهها، و ارزیابی میزان کارآمدی این آثار برای مطالعات تاریخ اجتماعی اشاره کرد. ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که تاریخنگاری سیاسیِ کلاسیک، که بر وقایع، دولتها و جنگها تمرکز دارد، غالباً از بازنمایی زندگی روزمرهی مردم، تحولات فرهنگی و روابط اجتماعی ناتوان بوده است. در مقابل، تراجمنگاری با تمرکز بر «انسانِ تاریخی»، امکان طرح پرسشهایی را فراهم میآورد که در گاهنگاریهای رسمی کمتر مجال بروز یافتهاند؛ پرسشهایی درباره منشأ جغرافیایی عالمان، مسیرهای انتقال دانش، حرفهها و مشاغل رایج، وضعیت اقتصادی طبقات مختلف، نقش اجتماعی زنان، مناسک دینی و حتی باورهای عامیانه. پژوهش حاضر نشان میدهد که آثار مقریزی، بهویژه در قیاس با بسیاری از تراجمنگاران همعصر او، ظرفیت بالاتری برای پاسخگویی به این پرسشها دارند. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی–تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. بدین معنا که ابتدا ساختار، هدف و روش هر یک از دو اثر مقریزی بهصورت مستقل بررسی شده، سپس دادههای فرهنگی و اجتماعی استخراجشده از آنها در محورهایی چون دادههای مذهبی، اقتصادی، سیاسی، علمی، مردمشناختی و جنسیتی تحلیل و با یکدیگر مقایسه شدهاند. در این مسیر، علاوه بر اتکاء به متون اصلی مقریزی، از منابع کلاسیک همعصر یا نزدیک به دورهی او، مانند آثار سخاوی، ابن تغریبردی، ابن حجر عسقلانی، صفدی و ابن عدیم، و نیز پژوهشهای معاصر درباره مقریزی و تاریخنگاری اسلامی بهره گرفته شده است. مقاله از چند بخش اصلی تشکیل شده است: پس از مقدمه و تبیین مفهومی تراجمنگاری و گونهشناسی آن، زندگی و زمانهی مقریزی و جایگاه علمی–اجتماعی او بررسی میشود. سپس پیشینهی پژوهش و خلأهای موجود در مطالعات پیشین تبیین شده و در ادامه، دو بخش مستقل به معرفی و تحلیل دررالعقود الفریدة و المقفی الکبیر اختصاص مییابد. در این بخشها، روش مقریزی در تنظیم تراجم، میزان قبض و بسط شرححالها، نقش مشاهدات شخصی، و انواع دادههای فرهنگی منتقلشده بررسی میشود. در بخشهای تحلیلی، دادههای مذهبی، اقتصادی، علمی، اجتماعی و جنسیتی بهصورت نظاممند استخراج و تحلیل شده و در نهایت، مقایسهای میان دو اثر برای نشان دادن وجوه تمایز و تکمیلکنندگی آنها ارائه میگردد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که دررالعقود الفریدة بیش از آنکه اثری صرفاً رجالی باشد، آیینهای از زندگی اجتماعی و فرهنگی مصر در قرن نهم هجری است. تمرکز آن بر معاصران مقریزی و ثبت تجربههای زیسته، موجب انتقال دادههای ارزشمندی درباره فقر و غنا، قیمتها، مشاغل، مناسک زیارت، نقش صوفیه، اخلاق عمومی و حتی بحرانهای معیشتی شده است. در مقابل، المقفی الکبیر با دامنهی تاریخی و جغرافیایی گستردهتر و تمرکز بر امرا، صاحبمنصبان و رجال دولتها، دادههایی غنی درباره ساختار قدرت، سیاست مذهبی، روابط خارجی، آیینهای درباری و گفتمان رسمی دینی ارائه میدهد. بدینترتیب، این دو اثر نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگر در بازسازی تاریخ فرهنگی و اجتماعی مصر هستند. در جمعبندی میتوان گفت که نقش مقریزی در تاریخنگاری اسلامی، فراتر از یک مورخ وقایع یا رجالینویس است. او با پیوند دادن شرححال افراد به بسترهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، الگویی از «تراجمنگاری تمدنی» ارائه میدهد که در آن، انسان، نهاد و فرهنگ در شبکهای بههمپیوسته بازنمایی میشوند. آثار او، بهویژه دررالعقود و المقفی الکبیر، نشان میدهد که چگونه میتوان از دل شرححالها، تصویری پویا از جهان اسلام، ارتباطات فرامنطقهای، جهانوطنی اسلامی و تحولات فرهنگی–اجتماعی یک سرزمین را بازسازی کرد؛ نقشی که مقریزی را در زمرهی برجستهترین مورخان فرهنگی و اجتماعی تمدن اسلامی قرار میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تراجمنگاری؛ مقریزی؛ تاریخ اجتماعی مصر؛ تاریخ فرهنگی؛ دررالعقود الفریدة؛ المقفی الکبیر | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The role of translation in the transmission of cultural and social data | ||
| نویسندگان [English] | ||
| زهراء روح اللهی امیری | ||
| هیات علمی دانشگاه باقرالعلوم(س) | ||
| چکیده [English] | ||
| چکیدهٔ مبسوط تراجمنگاری یکی از کهنترین و در عین حال پربسامدترین قالبهای تاریخنگاری در تمدن اسلامی است که در نگاه نخست با هدف ثبت زندگینامهی افراد برجسته سامان یافته، اما در لایههای عمیقتر خود، ظرفیت گستردهای برای انتقال دادههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و تمدنی جوامع اسلامی در دورههای مختلف تاریخی دارد. با این حال، در پژوهشهای معاصر تاریخ اسلام، این قالب غالباً بهعنوان منبعی صرفاً رجالی یا کمکی برای مطالعات حدیثی و فقهی تلقی شده و ظرفیت آن برای بازسازی تاریخ اجتماعی و فرهنگی کمتر بهصورت مستقل و روشمند مورد توجه قرار گرفته است. مسئلهی اصلی پژوهش حاضر، واکاوی این ظرفیت مغفول و بررسی سهم تراجمنگاری در انتقال دادههای فرهنگی و اجتماعی مصر، با تمرکز بر دو اثر مهم تراجمنگارانهی تقیالدین احمد بن علی مقریزی، یعنی دررالعقود الفریدة فی تراجم الأعیان المفیدة و المقفی الکبیر است. پرسش محوری مقاله آن است که مقریزی در این دو اثر، با چه هدف و روشی به ثبت شرححال افراد پرداخته و دادههای فرهنگی، اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و علمی را چگونه و با چه نگرشی در قالب تراجم منتقل کرده است؟ همچنین این پژوهش میکوشد نشان دهد که تفاوت ساختاری و محتوایی این دو کتاب چه تأثیری بر نوع دادههای فرهنگیِ استخراجپذیر از آنها دارد و هر یک از این آثار، چه سهمی در بازسازی تاریخ فرهنگی و اجتماعی مصر در سدههای میانه اسلامی ایفا میکنند. هدف اصلی مقاله، تبیین جایگاه تراجمنگاری مقریزی بهمثابه ابزاری برای تاریخنگاری اجتماعی–فرهنگی و نشان دادن آن است که چگونه از خلال شرححال افراد، میتوان به لایههایی از زندگی عمومی، مناسبات قدرت، ساختارهای اقتصادی، شبکههای علمی، جایگاه زنان، وضعیت اقلیتهای مذهبی، مناسک دینی و الگوهای فرهنگی جامعهی مملوکی دست یافت. از اهداف فرعی پژوهش میتوان به مقایسهی رویکرد فرهنگی دو اثر دررالعقود و المقفی الکبیر، تبیین روش مقریزی در گزینش و قبضوبسط دادهها، و ارزیابی میزان کارآمدی این آثار برای مطالعات تاریخ اجتماعی اشاره کرد. ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که تاریخنگاری سیاسیِ کلاسیک، که بر وقایع، دولتها و جنگها تمرکز دارد، غالباً از بازنمایی زندگی روزمرهی مردم، تحولات فرهنگی و روابط اجتماعی ناتوان بوده است. در مقابل، تراجمنگاری با تمرکز بر «انسانِ تاریخی»، امکان طرح پرسشهایی را فراهم میآورد که در گاهنگاریهای رسمی کمتر مجال بروز یافتهاند؛ پرسشهایی درباره منشأ جغرافیایی عالمان، مسیرهای انتقال دانش، حرفهها و مشاغل رایج، وضعیت اقتصادی طبقات مختلف، نقش اجتماعی زنان، مناسک دینی و حتی باورهای عامیانه. پژوهش حاضر نشان میدهد که آثار مقریزی، بهویژه در قیاس با بسیاری از تراجمنگاران همعصر او، ظرفیت بالاتری برای پاسخگویی به این پرسشها دارند. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی–تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. بدین معنا که ابتدا ساختار، هدف و روش هر یک از دو اثر مقریزی بهصورت مستقل بررسی شده، سپس دادههای فرهنگی و اجتماعی استخراجشده از آنها در محورهایی چون دادههای مذهبی، اقتصادی، سیاسی، علمی، مردمشناختی و جنسیتی تحلیل و با یکدیگر مقایسه شدهاند. در این مسیر، علاوه بر اتکاء به متون اصلی مقریزی، از منابع کلاسیک همعصر یا نزدیک به دورهی او، مانند آثار سخاوی، ابن تغریبردی، ابن حجر عسقلانی، صفدی و ابن عدیم، و نیز پژوهشهای معاصر درباره مقریزی و تاریخنگاری اسلامی بهره گرفته شده است. مقاله از چند بخش اصلی تشکیل شده است: پس از مقدمه و تبیین مفهومی تراجمنگاری و گونهشناسی آن، زندگی و زمانهی مقریزی و جایگاه علمی–اجتماعی او بررسی میشود. سپس پیشینهی پژوهش و خلأهای موجود در مطالعات پیشین تبیین شده و در ادامه، دو بخش مستقل به معرفی و تحلیل دررالعقود الفریدة و المقفی الکبیر اختصاص مییابد. در این بخشها، روش مقریزی در تنظیم تراجم، میزان قبض و بسط شرححالها، نقش مشاهدات شخصی، و انواع دادههای فرهنگی منتقلشده بررسی میشود. در بخشهای تحلیلی، دادههای مذهبی، اقتصادی، علمی، اجتماعی و جنسیتی بهصورت نظاممند استخراج و تحلیل شده و در نهایت، مقایسهای میان دو اثر برای نشان دادن وجوه تمایز و تکمیلکنندگی آنها ارائه میگردد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که دررالعقود الفریدة بیش از آنکه اثری صرفاً رجالی باشد، آیینهای از زندگی اجتماعی و فرهنگی مصر در قرن نهم هجری است. تمرکز آن بر معاصران مقریزی و ثبت تجربههای زیسته، موجب انتقال دادههای ارزشمندی درباره فقر و غنا، قیمتها، مشاغل، مناسک زیارت، نقش صوفیه، اخلاق عمومی و حتی بحرانهای معیشتی شده است. در مقابل، المقفی الکبیر با دامنهی تاریخی و جغرافیایی گستردهتر و تمرکز بر امرا، صاحبمنصبان و رجال دولتها، دادههایی غنی درباره ساختار قدرت، سیاست مذهبی، روابط خارجی، آیینهای درباری و گفتمان رسمی دینی ارائه میدهد. بدینترتیب، این دو اثر نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگر در بازسازی تاریخ فرهنگی و اجتماعی مصر هستند. در جمعبندی میتوان گفت که نقش مقریزی در تاریخنگاری اسلامی، فراتر از یک مورخ وقایع یا رجالینویس است. او با پیوند دادن شرححال افراد به بسترهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، الگویی از «تراجمنگاری تمدنی» ارائه میدهد که در آن، انسان، نهاد و فرهنگ در شبکهای بههمپیوسته بازنمایی میشوند. آثار او، بهویژه دررالعقود و المقفی الکبیر، نشان میدهد که چگونه میتوان از دل شرححالها، تصویری پویا از جهان اسلام، ارتباطات فرامنطقهای، جهانوطنی اسلامی و تحولات فرهنگی–اجتماعی یک سرزمین را بازسازی کرد؛ نقشی که مقریزی را در زمرهی برجستهترین مورخان فرهنگی و اجتماعی تمدن اسلامی قرار میدهد. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| تراجمنگاری, مقریزی, تاریخ اجتماعی مصر, تاریخ فرهنگی, دررالعقود الفریدة, المقفی الکبیر | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2 |
||