آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,671 |
| تعداد مقالات | 37,724 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,435,540 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,568,435 |
إعادة القراءة القرآنیة لعنصر المعنویة في الفکر الدفاعي الإسلامي | ||
| الحوكمة في القران والسنة | ||
| دوره 3، شماره 4، دی 2025، صفحه 43-62 اصل مقاله (3.03 M) | ||
| نوع مقاله: المقالة الأصلية | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jgq.2026.72563.1040 | ||
| نویسندگان | ||
| محسن مهاجرنیا* 1؛ سید ابراهیم معصومی2 | ||
| 1أستاذ مشارك، قسم السياسة بمعهد الثقافة والفكر الإسلامي، قم، إيران | ||
| 2أستاذ مساعد، قسم المعارف الإسلامية بكلية الآداب واللغات الأجنبية، جامعة كاشان، كاشان، إيران. | ||
| تاریخ دریافت: 14 مرداد 1404، تاریخ بازنگری: 20 اسفند 1404، تاریخ پذیرش: 03 اسفند 1404 | ||
| چکیده | ||
| یقوم الفکر الدفاعي في الإسلام، في نطاق المفاهیم القرآنیة، على منظومات شاملة ومتماسكة تجعل من المعنویة رکنًا أساسیًا، وقوة محرّکة، وعنصرًا ضامنًا لوحدة وصلابة المنظومة الدفاعیة. وهذه المعنویة ـ بما تشملُه من الإیمان الصادق، والصبر والثبات، والتوکل على القدرة الإلهیة، والإخلاص في النیّة ـ لا تشکّل هویة المجاهدین فحسب، بل تُطرح أیضًا معیارًا لأصالة الدفاع ومشروعیته في مواجهة التهدیدات الأمنیة. وتعتمد هذه المقالة، ضمن الإطار النظري للتفسیر الموضوعي للقرآن الکریم وبمنهج تفسیر القرآن بالقرآن، على تحلیل الآیات ذات الصلة لتبیین المنظومة المفهومیة للفکر الدفاعي في الإسلام. وتُظهر نتائج البحث أنّ مفهوم الأمن، بوصفه أصلاً أنطولوجیًا، یحتلّ مرکز هذه المنظومة. أمّا المفاهیم التقابلیة مثل الکفر والبغي، فتُعدّ ـ وفق التحلیل القرآني ـ تهدیدات ذاتیة ومضادّة للأمن تجاه استقرار المجتمع الإسلامي، وتُعرَّف جمیع الإجراءات الدفاعیة في إطار صیانة هذا الأصل المحوري. وفي السیاق نفسه، یقوم هذا البحث ـ من خلال تصنیف وتحلیل معمّق لدور المعنویة ـ بتقدیمها بوصفها العمود الفقري للفکر الدفاعي الإسلامي. وقد جرى تناول هذا الدور ضمن خمس فئات رئیسة: المفاهیم الغائیة (مثل الجهاد في سبیل الله)، المفاهیم الصبغیة (کصبغة الله والإیمان)، المفاهیم المَدَدیة (ومنها الإمداد الغیبي للملائکة)، المفاهیم التثبیتیة (کالصبر والتوکل)، والمفاهیم العرفانیة (مثل رمي الله والشهادة). ویُظهر هذا التحلیل کیفیة ضمان هذه العناصر للدافع والمشروعیة والفعالیة في المنظومة الدفاعیة. وفي النهایة، یخلص البحث إلى أنّ الفکر الدفاعي في الإسلام، من خلال ارتکازه إلى هذا النموذج الشامل والمعنوي، یتمیّز عن النماذج المادیة البحتة، ویقدّم إطارًا أخلاقیًا ومستدامًا للدفاع عن کیان المجتمع الإسلامي. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| الفکر الدفاعي الإسلامي؛ الأمن؛ المعنویة؛ القرآن الکریم؛ المنظومة المفهومیة | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Quranic Re-examination of the Element of Spirituality in Islamic Defensive Thought | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohsen Mohajernia1؛ Seyed Ebrahim Masoumi2 | ||
| 1Associate Professor, Department of Politics, Institute of Islamic Culture and Thought, Qom, Iran | ||
| 2Assistant Professor, Department of Islamic Studies, University of Kashan, Kashan, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| This research aims to provide a systematic re-reading and analysis of the pivotal and structural position of spirituality within the conceptual system of Islamic defensive thought, relying on Quranic foundations. This study seeks to move beyond merely jurisprudential or materialistic reductionist views of defense, demonstrating that spirituality—comprising concepts such as faith, reliance on God, patience, sincerity, and divine assistance—is not a peripheral or supplementary factor. Rather, it serves as the backbone and fundamental driving force that shapes identity, provides direction, and stabilizes the entire Islamic defensive framework. By reviving this comprehensive reading of revelatory texts, the present research aims to articulate a distinct defensive paradigm (ethical and sustainable) capable of offering a theoretical response to the contemporary security challenges facing the Islamic world.The central question of this study is how the element of spirituality functions and is positioned within the conceptual structure of Islamic defensive thought according to the Holy Quran. The main question is: How do Quran-derived spiritual concepts, and at what levels (teleological, identitarian, functional, and mystical), inform the foundations, objectives, methods, agents, and outcomes of the Islamic defensive system, thereby distinguishing it from secular and materialistic models? In other words, this research seeks to uncover a systematic pattern that elucidates the organic relationship between security—as the central ontological principle—and spirituality—as the guaranteeing infrastructure—in the Quranic discourse on defense.This study adopts the theoretical framework of thematic exegesis (tafsīr mawḍūʿī) of the Holy Quran and employs the method of interpreting the Quran by the Quran (tafsīr al-Qurʾān bi-l-Qurʾān). Within the thematic exegetical framework, the researcher centers on key concepts of defense, security, and spirituality, systematically collecting and categorizing all relevant verses throughout the Quran. Subsequently, using the Quran-by-Quran exegetical method, intra-textual verses are cross-referenced and analyzed based on context, coherence, and internal consistency of the divine discourse to extract the Quran's comprehensive viewpoint. This approach, which emphasizes thematic unity and the absence of contradiction in the verses, enables a coherent and minimally erroneous conceptual analysis of the Islamic defensive system. The examination and analysis of Quranic verses in this research yield structured findings that classify the components of spirituality in Islamic defensive thought along two main axes. In the first axis, spiritual components are organized into five key conceptual categories: (1) Teleological concepts, such as "fī sabīl Allāh" (in the way of God), which elevate the ultimate purpose of jihad from material conflicts to a sacred realm for attaining divine pleasure; (2) identity-imparting concepts, such as faith and "ṣibghat Allāh" (the color/dye of God), which bestow a divine identity upon the mujāhid and the Islamic society, clearly delineating it from the camp of falsehood; (3) supportive concepts, including the descent of tranquility (sakīna) and unseen aids, which present supernatural backing as conditional upon the piety (taqwā) and patience of the believers; (4) stabilizing concepts, such as patience (ṣabr) and reliance (tawakkul), which bear the responsibility of steadfastness and fortification for fighters, exponentially enhancing their qualitative strength; and (5) mystical concepts, such as "ramy Allāh" (God's throwing) and "bayʿ Allāh" (transaction with God), which reveal the ultimate intertwining of the mujāhid's action with divine will, transforming martyrdom into a sublime transaction with God. In the second axis, the research demonstrates that these spiritual concepts are not confined to individual motivation but centrally influence all levels and pillars of defensive thought. This systematic impact is elaborated across ten defensive domains: Spirituality constitutes and sustains the principle of jihad; in foundational and delimitative roles, it serves as the criterion of legitimacy and ethical limiter; in concrete and methodological aspects, it sanctifies means and deters from illegitimate tactics; in jurisprudential, covenantal, and structural domains, it guarantees the health and divine efficacy of rules and institutions. Furthermore, in the agent domain, it shapes the fighter's identity and generates faith-based power; in the productive domain, it imbues outcomes such as martyrdom with meaning, transforms apparent defeat into spiritual victory, and ensures the ideological survival of Islamic society. Collectively, these findings present an image of an integrated defensive system in which spirituality flows as the vital blood in its life arteries. This research concludes that Islamic defensive thought, based on a systematic Quranic reading, constitutes a comprehensive and multi-layered conceptual system that places security as the primary telos and spirituality as the supplying infrastructure at its core. In this paradigm, defense is not merely a physical reaction but a collective act of worship and jihad, fully intertwined with metaphysical and divine concepts—from the stage of intention and goal-setting (fī sabīl Allāh) to execution (with tawakkul and ṣabr) and even outcome (martyrdom as eternal life). This framework distinguishes Islamic defense from materialistic models (which seek efficacy in quantitative and technological superiority) and manifests its superiority through soft power derived from faith, internal cohesion, spiritual resilience, and ethical legitimacy. Therefore, spirituality in this thought is not an optional choice but a fundamental and indispensable necessity for achieving a just, sustainable, and effective defense in safeguarding the essence of Islamic society. The research emphasizes the capacity of this spiritual-material model to address complex contemporary threats, provided it is creatively retrieved and re-read. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Islamic defensive thought, Quranic spirituality, security, conceptual system, thematic interpretation, jihad in the way of God, unseen divine assistance | ||
| مراجع | ||
|
القرآن الكريم.
ابوالشباب، احمد (1420ق). مقومات النصر فی ضوء القرآن و السنّه. بیروت (صیدا): المکتبه العصریه.
اخوان کاظمی، بهرام (1385ش). امنیت در نظام سیاسی اسلام. تهران: کانون اندیشه جوان.
افتخاری، اصغر (1391ش/ الف). امنیت. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
افتخاری، مرضیه (1391ش/ب). تبیین مفهوم توکل در دفاع مقدس. سوره، شماره 12، ص45-60.
جعفری اریسمانی، رحمت (1379ش). دشمن‌شناسی از دیدگاه قرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جوادی، محسن (1396ش). بازدارندگی در اندیشه دفاعی اسلام؛ بررسی مبانی و الزامات. مطالعات دفاعی و امنیتی، شماره 3، ص120-145.
الحرّ العاملی، محمدبن الحسن (1952م). وسائل الشیعه. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج11.
حسینی، سید علی (1393ش). نقش مفاهیم معنوی در تقویت بنیه دفاعی اسلام. مطالعات اسلامی، شماره 50، ص88-102.
حمزه‌پور، علی (1390ش). راهبردهای امنیتی، سیاست‌های خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
زحیلی، وهبه (1419ق). آثارالحرب فی الفقه الاسلامی؛ دراسه مقارنه. دمشق: دارالفکر.
شبان‌نیا، قاسم (1385ش). آثار جهاد در روابط بین‌الملل. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (1382ش). جهاد در اسلام. تهران: نشر نی.
طباطبائی، سید محمدحسین (1386ش). قرآن در اسلام. به کوشش سید هادی خسروشاهی. قم: انتشارات بوستان کتاب.
طباطبائی، سید محمدحسین (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ج2، 4-5، 15، 9، 18.
طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو، ج2.
علوی‌تبار، علیرضا (1389ش). مفهوم امنیت ملی در اندیشه سیاسی اسلام. علوم سیاسی، شماره 4، ص30-50.
عماره، محمد (1383ش). امنیت اجتماعی در اسلام. ترجمه مجید احمدی. شیراز: نشر ایلاف.
عمید زنجانی، عباسعلی (1379ش). فقه سياسی، حقوق تعهدات بين المللی و ديپلماسی در اسلام. تهران: سازمان سمت.
فیض کاشانی، ملامحسن (۱۴۱۵ق). تفسیر صافی. قم: انتشارات هجرت، ج3.
قدردان قراملکی، محمدحسن (1397ش). مبانی فقهی مشروعیت جنگ در اسلام. پژوهش‌های فقهی، شماره 1، ص75-90.
قرائتی، محسن (۱۳۸۳ش). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ج11.
مصباح یزدی، محمدتقی (1380ش). جنگ و جهاد در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (1373ش). جهاد. قم: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۸ش). جامعه و تاریخ. تهران: انتشارات صدرا، ج25.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1397ق). الجمل او النضرة في حرب البصره. قم: داورى.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1374ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ج17، 3-2، 7.
منجود، مصطفی محمود (1417ق). الابعاد السیاسیه لمفهوم الامن فی الاسلام. القاهره: المعهد العالمی للفکر الاسلامی.
مهاجرنیا، محسن (1395ش). اندیشه دفاعی اسلام. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مهاجرنیا، محسن (۱۴۰۴ش). دشمن‌شناسی در قرآن (بخش اول). پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
موسوی، سید محمد (1395ش). جایگاه جهاد دفاعی در فقه شیعه. فقه و حقوق، شماره 32، ص110-130.
نوبری، علیرضا؛ اسماعیلی، علی (۱۳۹۹ش). مفهوم‌شناسی امنیت در قرآن و زمینه‌های شکل‌گیری آن با تأکید بر روش معناپژوهی ایزوتسو. امنیت ملی، ۱۰(۳۶)، ص۲۲۲-۲۴۰.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 159 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 131 |
||