آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,602 |
| تعداد مقالات | 37,029 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,492,855 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 7,931,519 |
نقش عقاید مذهبی در گزارشگری تاریخ مطالعه موردی: گزارش گرایش اولجایتو به تشیع در منابع تاریخی فارسی | ||
| تاریخ اسلام | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 05 اسفند 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2022.64214.2269 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدحسین افراخته* 1؛ حسین محسنی2؛ نجمه صالحی3 | ||
| 1دانشگاه تهران | ||
| 2کارشناسی ارشد تاریخ اسلام از دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی تهران | ||
| 3دانشگاه باقرالعلوم | ||
| تاریخ دریافت: 26 خرداد 1401، تاریخ بازنگری: 03 اسفند 1404، تاریخ پذیرش: 02 آبان 1401 | ||
| چکیده | ||
| پس از حملۀ مغولان به ایران، مهمترین تغییر فرهنگی در سران این حکومت، تغییر دین آنها از آیین شمنی مغولی به دین اسلام بود. احمد تکودار اولین حاکم مسلمانشده در این دولت بود و پس از آن غازان خان دین اسلام را به عنوان دین رسمی حکومت اعلام کرد. در این میان، تغییر مذهب غازانخان و اولجایتو از تسنن به تشیع و رسمیت یافتن آن نیز حادثهای تأثیرگذار بود که نتایج فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراوانی در پی داشت. اولجایتو پس از گرایش به تشیع، تلاش فراوانی در گسترش این مذهب در جامعه و انجام برخی دستورات خاص دینی مرتبط با این مذهب انجام داد. وی خطبه و سکه را تغییر داد و در خطبه صلوات بر دوازده امام خواند، سکه هایی با شعار علی ولی الله و صلوات بر دوازده امام ضرب کرد، بناهای شیعی متعددی ساخت که بر بسیاری از آنها کتیبه های با شعارهای شیعی حکاکی شده اند. تغییر مذهب اولجایتو از تسنن به تشیع، تأثیرات اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی بر جامعۀ ایران داشت که در واقع، پیش زمینۀ تاریخی مهمی در گسترش تشیع در ایران و گرایش همه جانبه مردم ساکن در ایران به تشیع گردید و در نهایت منجر به تشکیل دولت صفوی با اعلام رسمی مذهب تشیع در ایران شد. این تغییر مذهب و اقدامات بعدی در آثار مورخان فارسیزبان به گونههای مختلفی گزارش شده است. این نوشتار با روش توصیفی و با تکیه بر منابع تاریخی، درصدد پاسخ به این سؤال است که تأثیر انگیزهها و اعتقادات مورخان و یا فضای مذهبی حاکم در گزارش این وقایع چگونه بوده است؟ همانطور که آشکار است همت اصلی مورخان قدیم ذکر اقدامات پادشاه بود، اما سؤال در اینجاست که مورخان این واقعه را چگونه گزارش کرده اند. هدف این نوشتار، تذکر به این نکته است که مورخان تحت تأثیر باورهای مذهبی خود، وقایع تاریخی را گزارش کرده اند؛ گاه کامل گزارش کرده اند، گاه به طور مختصر آن واقعه را گزارش کرده اند و گاه ذکری از آن حادثه به میان نیاورده اند. نمود تأثیر باورهای مذهبی را می توان در گزارش گری گرایش اولجایتو به تشیع نیز مشاهده کرد. یافتهها نشان میدهد که گرایشهای مذهبی مورخان در نحوۀ گزارشهای این افراد تأثیر مستقیم داشته است. برای پرهیز از طولانی شدن مقاله، تنها گزارش های منابع تاریخی فارسی زبان مورد بررسی قرار گرفتند. برخی از مورخان، گزارشها را به تفصیل ذکر کرده اند. این روش را در دو کتاب تاریخ اولجایتو (نوشتۀ عبدالله بن محمد قاسانی) و ذیل جامع التواریخ رشیدی (نوشتۀ حافظ ابرو) مشاهده نمود. اما این دو نیز تحت تأثیر گرایش مذهبی خویش هستند. قاسانی شیعه، گزارشی همدلانه نقل کرده است اما حافظ ابرو تلاش دارد تا با استفاده از کلمات سوگیرانه (مانند حیله گری، بدگویی و امثال آن) تشیع اولجایتو را گزارش کند. برخی دیگر به اجمال این واقعه را گزارش کرده اند، گاه تنها به تشیع اولجایتو اشاره کرده اند و گاه تنها در چند واژۀ مختصر، به تغییر خطبه و سکه (بدون تصریح به تشیع اولجایتو) اشاره کرده اند یا گزارش هایی نقل کرده اند که با واقعیت های تاریخی همخوانی ندارند. گروه دیگری از مورخان نیز از بیان تشیع اولجایتو و اقدامات او صرفنظر کرده و هیچ سخنی نگته اند. اهمیت این نوشتار در این است که نشان دهد مورخانی که تشیع اولجایتو را به دلیل گرایش های مذهبی خود نقل نکرده یا مختصر گفته اند، طبیعی است که بسیاری از گزارش های تاریخی در مورد حضور شیعیان در شهرهای مختلف ایران، حوادث تاریخی مهم که با مبانی مذهبی مورخان در تضاد بود، در آثار خویش ذکر نکرده باشند. علاوه بر این، گزارش های چندگانۀ مورخان باعث شده است که مورخان امروزین نیز دچار نوعی سردرگمی و اختلاف آراء در مورد تشیع اولجایتو و حوادث مرتبط با آن شوند. در این مقاله ایتدا با گزارشی مختصر از اقدامات اولجایتو پس از تشیع آغاز می شود و در ادامه گزارش های منابع فارسی زبان تک به تک مورد بررسی قرار گرفته اند و نشان داده شده است که عقاید مذهبی نویسندگان چگونه در تاریخ نگاری آنها تأثیر گذاشته است. در انتهای مقاله تأثیر این گزارش ها در مطالعات و پژوهش های امروزین مورد بررسی قرار گرفته است که مطالعات امروزین نیز به دلیل عدم توجه به تأثیر اعتقادات مورخان در گزارش تشیع اولجایتو به نتایج مختلف و متضادی رسیده اند. روش این مقاله بر اساس تحلیل متن و مقایسۀ متون مختلف است. اصل ایدۀ این مقاله از نویسندۀ مسئول بوده است و جمع آوری گزارش ها نیز توسط او انجام شد. نوشتن مقاله با همکاری نویسندۀ سوم انجام شد و بخش مربوط به تأثیر رویکردها در مطالعات امروزین، توسط نویسندۀ دوم انجام شده است. نکتۀ پایانی اینکه از نتایج این مقاله می توان به این نکته نیز اشاره کرد که نباید به نوشته های مورخان پیشین، به عنوان یک متون کامل که تمامی وقایع را گزارش کرده اند، نگریست. مورخان قدیم که واقعه ای مهم، مانند تغییر مذهب یک پادشاه را به گونه های مختلف گزارش کرده اند، لذا نباید نوعی جزم اندیشی نسبت به متون تاریخی داشت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مغولان؛ تشیع؛ اولجایتو؛ تاریخ نگاری؛ مورخان فارسیزبان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Role of Religious belief in the Historiography The Report of Uljaytu's Conversion to Shiiism in the Persian Historical Sources | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammd Hossein Afrakhteh1؛ Husayn Mohseni2؛ najmeh Salehi3 | ||
| 1University of Tehran | ||
| 2M.A in the history of Islam from Shahid Beheshti University of Tehran | ||
| 3Bagger Oloom University | ||
| چکیده [English] | ||
| Abstract Following the cataclysmic Mongol invasion of Persia, the most significant and far-reaching cultural transformation among the ruling Mongol elite was their gradual departure from traditional Shamanistic beliefs and their subsequent embrace of Islam. Although Ahmad Teguder was the first Ilkhanid ruler to convert to Islam, it was not until the reign of Ghazan Khan that Islam was officially institutionalized as the state religion. Within this transformative era, the subsequent conversion of Ghazan Khan and particularly his successor, Öljaitü, from Sunnism to Shi'ism represented a watershed moment in Iranian history, carrying profound cultural, social, and political ramifications. Upon his definitive shift toward Shi'ism, Öljaitü undertook extensive efforts to propagate the Twelve-Imam creed throughout the society, implementing specific religious mandates that manifested in the public sphere. Most notably, he ordered the alteration of the khutba (the Friday sermon) to include the names of the Twelve Imams and commissioned the minting of new coinage inscribed with the Shi'ite profession of faith, "Ali Wali Allah." Furthermore, his reign saw the construction of numerous Shi'ite architectural monuments, many of which were adorned with intricate calligraphic inscriptions bearing sectarian slogans. This denominational transition served as a critical historical precursor to the widespread adoption of Shi'ism among the Iranian populace, ultimately paving the ideological and social path for the emergence of the Safavid Dynasty and the official declaration of Shi'ism as the state religion centuries later. The accounts of this conversion and the ensuing administrative actions have been recorded with striking divergence within the corpus of Persian historiography. Utilizing a descriptive-analytical methodology grounded in primary historical sources, this research seeks to address the fundamental question of how the personal motivations, theological convictions, and the prevailing religious climate influenced the chroniclers' documentation of these pivotal events. It is evident that while the primary duty of medieval historians was to record the deeds of the monarch, the manner in which they framed this specific religious transition varied significantly. This study posits that historians, heavily influenced by their own sectarian biases, reported historical facts with varying degrees of transparency; at times providing exhaustive details, at other times offering only a cursory summary, or in some instances, choosing to remain entirely silent on the matter. The findings of this research indicate that the religious inclinations of the authors had a direct and discernible impact on the nature of their historical narratives. To maintain a focused scope, this article specifically examines Persian-language primary sources. For example, a detailed and sympathetic portrayal of the events can be found in the Tarikh-i Oljeitu written by Abdullah ibn Muhammad Qashani, who, as a Shi'a historian, offers an empathetic perspective. Conversely, Hafiz-i Abru, in his Zayl-i Jami' al-Tawarikh, reports the same events through a biased lens, utilizing derogatory and cynical language—such as accusations of cunning and malice—to frame Öljaitü’s conversion. Other chroniclers opted for brevity, providing only fragmented mentions of the changes in the khutba or coinage without explicitly acknowledging the Sultan’s conversion to Shi'ism, or provided accounts that are fundamentally inconsistent with established historical realities. Furthermore, a significant group of historians completely omitted any mention of Öljaitü’s Shi'ite leanings. The significance of this study lies in demonstrating that the selective reporting or total silence of certain historians—driven by their religious affiliations—has resulted in the exclusion of vital historical data regarding the presence of Shi'ite communities in various Iranian cities and other critical events that contradicted the historians' own doctrinal foundations. Moreover, these multifaceted and often contradictory reports have led to a degree of ambiguity and scholarly disagreement among contemporary researchers regarding the authenticity and extent of Öljaitü’s conversion. This article begins with a concise overview of Öljaitü’s post-conversion actions and proceeds to analyze each Persian source individually to reveal how the authors' religious ideologies shaped their historiography. Finally, it examines the impact of these medieval reports on modern scholarship, noting that contemporary studies often reach conflicting conclusions due to a failure to account for the sectarian biases inherent in the primary sources. Ultimately, this research concludes that medieval chronicles should not be regarded as exhaustive or objective records; the fact that such a major event was reported in such disparate ways necessitates a critical, non-dogmatic approach to historical texts, cautioning against viewing them as absolute truths. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Mongols, Shiism, Uljaytu, Historigraphy, The Persian Historians | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||