آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,671 |
| تعداد مقالات | 37,724 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,439,125 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,574,497 |
نقش رخدادهای تاریخی عصر خلفای سه‌گانه در بسترسازی فرهنگی برای پیدایش و پذیرش انگاره «الحق لمن غلب» | ||
| تاریخ اسلام | ||
| دوره 26، شماره 4، دی 1404، صفحه 56-35 اصل مقاله (2.87 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2023.62908.2234 | ||
| نویسندگان | ||
| سید محمدمهدی موسوی نژاد* 1؛ امیرمحسن عرفان2 | ||
| 1دانشجوی دکتری، مدرسی تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران | ||
| 2استادیار، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 17 دی 1400، تاریخ بازنگری: 24 بهمن 1404، تاریخ پذیرش: 06 آذر 1402 | ||
| چکیده | ||
| تفکر «الحقُ لِمَن غَلَب»، در عصر امویان بوجود آمد و تا مدت‌ها به نظام حاکمیت مسلمانان، مشروعیت بخشید. در تحقیقات تاریخی، به عوامل فرهنگی پیدایش و پذیرش این انگاره توجهی نشده است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سوال است که رخدادهای تاریخی عصر سه خلیفه نخست، چه عواملی را برای بسترسازی فرهنگی انگاره «الحقُ لِمَن غَلَب» فراهم آورده است؟ این تحقیق که یک پژوهش تاریخی است، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، تاریخ فرهنگی عصر خلفا را بررسی کرده و در روند چینش اطلاعات و تحلیل، از مفاهیم و گزاره‌های دانش کلام و دانش روانشناسی اجتماعی هم بهره برده است. براساس یافته‌های پژوهش، عواملی چون عدم باور به مرجعیت دین در حاکمیت سیاسی، ارزشمند جلوه کردن غلبه مادی در برتری سیاسی، ضعیف شدن غیرت دینی و فعال‌سازی گسست‌های قومی و نژادی در نتیجه رخدادهای عصر خلفای سه‌گانه، بستر فرهنگی لازم را برای ایجاد انگاره تغلب فراهم آورده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| خلفای سه‌گانه؛ عصر اموی؛ انگاره «الحق لمن غلب»؛ دین؛ غیرت دینی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Role of Historical Events in the Era of the Three Caliphs in Culturally Paving the Way for the Emergence and Acceptance of the Idea of "Al-Haqq leman Ghalab" | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Sayed Mohamad Mahdi Musavi nejad1؛ AmirMohsen Erfan2 | ||
| 1Ph.D. Student, Faculty of History and Islamic Culture and Civilization, University of Islamic Sciences, Qom, Iran | ||
| 2Assistant Professor, University of Islamic Sciences, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The viewpoint of "Al-Haqq leman Ghalab” emerged during the Umayyad era and legitimized the Muslim governance system for an extended period. Historical research has largely overlooked the cultural factors contributing to the development and prevalence of this concept. Culture is a continuous and dynamic entity; the preceding culture and the accumulation of imported cultures within a society shape its subsequent cultural landscape. It is certain that this ideology has pre-existing cultural foundations. The aim of this research is to investigate the susceptible cultural factors for the emergence of "Al-Haqq leman Ghalab" the "right belongs to the victor" ideology in the era of the first three Caliphs. This study seeks to answer the question on what cultural foundations the historical events of this era provided the acceptance of the "Al-Haqq leman Ghalab" notion. This article is a historical research employing an analytical history approach. Due to the connection between the early Islamic period and theological issues, as well as the role of theology and values in the ideology of "right belongs to the victor," this research has utilized theological and social psychology perspectives. The study is predicated on the assumption that a weak belief in divine legislative guidance, coupled with the dominance of material values in society, forms the cultural core of this ideology. In this sense, the ideology posits that God approves of those with material superiority and deems their political power and governance legitimate. This thought suggests that God offers no guidance regarding politics and governance, leaving it to those with material superiority. Furthermore, this premise implies that a weak heartfelt belief or a weak hope in divine legislative guidance within society removes an infinite anchor for hearts, leading individuals to despair in fulfilling their extensive spiritual and material needs and focusing only on their limited desires. Consequently, material values, which are inherently limited, gain dominance. The results indicate that the weak belief in the despair of divine legislative guidance, along with the prevalence of material values as the cultural core of the "Al-Haqq leman Ghalab" ideology, were fostered by a series of cultural grounds shaped by the certain historical events of the era of the first three Caliphs. These grounds are divided into two categories: foundational factors and accelerating factors. The foundational factors, which laid the groundwork for the cultural core of the "right belongs to the victor" ideology, include a lack of belief in the religious authority in the political governance and the centrality of material values in political superiority. However, the accelerating factors, which sped up the production of the cultural core of this ideology and finalized its construction, include the weakening of religious zeal and the onset of sectarianism. The foundational factors, by separating governance from the source of divine legislative guidance and prioritizing material values, provided the necessary ground for the cultural acceptance of the "right belongs to the victor" ideology. The accelerating factors, however, deprived Muslims of the motivation to adhere to divine legislative guidance and led to forgetting the importance of belief in this guidance. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| The Three Caliphs, Umayyad Era, Notion of "Al-Haqq leman Ghalab, " Religion, Religious Zeal | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آقانوری، علی (1389). زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی فرقه‌گرایی در صدر اسلام. هفت آسمان، شماره 47.
آلوسی، محمود شکری (بی‌تا). بلوغ الأرب فی معرفة احوال العرب. تصحیح محمد بهجة الأثری. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج1-2.
ابراهیمی ورکیانی، محمد (1390). تاریخ تحلیلی اسلام از آغاز تا واقعه طف. قم: نشر معارف.
ابن ابی الحدید، عزالدین ابو حامد (1337)، شرح نهج‌البلاغه. تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی، ج1، 16، 12، 9.
ابن اثیر، على بن محمد (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر، ج2.
ابن اعثم الکوفى، أبو محمد أحمد (1411ق). الفتوح. تحقیق على شیرى. بیروت: دارالأضواء، ج5، 1.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد (1410ق). مقدمه ابن خلدون. تهران: استقلال.
ابن سعد، محمد (1410ق). الطبقات الکبرى. تحقیق محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه، ج5.
ابن طاووس، علی بن موسی (1348). اللهوف علی قتلی الطفوف. ترجمه احمد فهری زنجانی. تهران: جهان.
ابن عبدربه، احمد بن محمد (1407ق). العقد الفرید. تحقیق مفید محمد قمیحه. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج5، 1، چاپ سوم.
ابن عساکر، علی بن حسن (1415ق). تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الاماثل او اجتاز بنواحیها من واردیها و اهلها. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر، ج68.
ابن قتیبة الدینوری، أبو محمد عبد الله بن مسلم (1410ق). الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالأضواء، ج1.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1407ق). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر، ج6.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. تحقیق محمدحسین شمس‌الدین. بیروت: دارالکتب العلمیه، ج7.
ابن کلبی، هشام بن محمد (2000م). کتاب الأصنام. تحقیق احمد زکی صفوت. قاهره: دار الکتب المصریه، چاپ چهارم.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1402ق). مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر. تحقیق محمد مطیع الحافظ و همکاران. دمشق: دار الفکر، ج11، 9.
ابن هشام، عبدالملک (بی‌تا). السیرة النبویة. تحقیق مصطفى السقا و همکاران. بیروت: دار المعرفه، ج2.
ابو زهره، محمد (1384). تاریخ مذاهب اسلامی. ترجمه علیرضا ایمانی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
ابو عُبید، قاسم بن سلام (1408ق). الأموال. تحقیق خلیل محمد هراس. بیروت: دارالفکر.
اِربلى، على بن عیسى بن ابى الفتح (1381ق). کشف الغمة فی معرفة الأئمة. تبریز: بنى هاشمى، ج1.
امین، احمد (2012م). فجر الاسلام. قاهره: ﻣﺆﺳﺴﺔ ﻫﻨﺪاوی ﻟﻠﺘﻌﻠﻴﻢ و اﻟﺜﻘﺎﻓﺔ، چاپ دوم.
امینی، عبد الحسین (1416ق). الغدیر فی الکتاب و السنة الادب. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، ج6.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1422ق). صحیح بخاری. تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاه، ج8-9، 4-5.
بلاذرى، أحمد بن یحیى (1417ق). جمل من انساب الأشراف. تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى. بیروت: دار الفکر، ج5.
بلاذرى، أحمد بن یحیى (1988م). فتوح البلدان. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
بینش، عبدالحسین (1375). مقایسه دو دوره جاهلیت و اسلام و علل گسترش اسلام. اداره آموزش‌های عقیدتی- سیاسی نمایندگی ولی فقیه در سپاه.
پیشوایی، مهدی (1397). تاریخ اسلام: از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام(ص). قم: نشر معارف، چاپ سی و هفتم، ج1.
تاری، جلیل (1383). عوامل نادیده گرفتن غدیر و اجتماع در سقیفه. معرفت، شماره 77.
جعفریان، رسول (1366). تاریخ سیاسی اسلام تا سال چهلم هجری. قم: موسسه در راه حق.
جعفریان، رسول (1377). تاریخ تحول دولت و خلافت از برآمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
جوهری، ابوبکر (بی‌تا). السقیفة و فدک. تحقیق محمدهادی امینی. تهران: مکتبة نینوى الحدیثة.
چلونگر، محمدعلی (1389). بررسی و تحلیل مواضع مخالفان در برابر اصلاحات سیاسی دوران خلافت امام علی(ع). پژوهش‌نامه علوی، 1(1).
حسین‌پور، سید علی؛ جباری، محمدرضا (1392). تاریخ و ترتیب حوادث منتهی به شهادت حضرت زهرا(س). تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، 10(2).
حلّی، حسن بن یوسف (1982م). نهج الحق و کشف الصدق. بیروت: دار الکتب اللبنانی.
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن (1420ق). سنن الدارمی. بیروت: دارالفکر، ج1.
دهقانی، محسن (1388). فروغ حکمت (ترجمه و شرح نهایة الحکمة سید محمد حسین طباطبایی). قم: مؤسسه بوستان کتاب، ج2.
ذهبی، محمد بن احمد (1414ق). سیر اعلام النبلاء. تحقیق شعیب الارنؤوط. بیروت: مؤسسةالرسالة، ج3، چاپ دهم.
ذهبی، محمد بن احمد (1428ق). تذکرة الحفاظ. تصحیح زکریا عمیرات. بیروت: دار الکتب العلمیه، ج1، چاپ دوم.
ذهبی، محمد بن احمد (1382ق). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. تحقیق علی محمد البجاوی. بیروت: دار المعرفة للطباعة و النشر، ج4.
رنجبر، محسن (1382). مواضع امام علی(ع) در برابر فتوحات خلفا. تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، شماره 2.
زحیلی، وهبه (1418ق). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. بیروت: دارالفکر المعاصر، ج8، چاپ دوم.
زنجانی، فضل‌الله (1417ق). تاریخ العلم الکلام فی الاسلام. تحقیق و تعلیق قسم الکلام فی مجمع البحوث الاسلامیه. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
سلیمانی، جواد (1379). امام علی(ع) و تساهل خواص. ﻣﻌﺮﻓﺖ، شماره 38.
سلیمانی، جواد (1391). تاریخ تحلیلی اسلام (از عصر جاهلی تا عصر عاشورا). قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (بی‌تا). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. بیروت: دارالفکر، ج3.
سیوطی، عبدالرحمن بن أبی‌بکر (1417ق). تاریخ الخلفاء. تحقیق ابراهیم صالح. بیروت: دار صادر.
شاوی، علی (1386). با کاروان حسینی از مدینه تا مدینه. ترجمه عبدالحسین بینش. قم: زمزم هدایت، ج1، چاپ دوم.
شمس‌الدّین، محمدمهدی (1417ق). ثورة الحسین ظروفها الإجتماعیّة وآثارها الإنسانیّة. بیروت: المؤسسة الدولیّة للدراسات والنشر، چاپ هفتم.
صفری، ابراهیم (1388). نقش امام علی(ع) در زمان خلفای سه‌گانه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. شیراز: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز.
طباطبایی، سید محمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا، ج2، چاپ دوم.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج4، 2، 19، چاپ پنجم.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، ج9، چاپ سوم.
طبری، ابو جعفر محمد بن جریر (1387ق). تاریخ الأمم و الملوک. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث، ج4-5، 3، چاپ دوم.
طبری، ابو جعفر محمد بن جریر (1412ق). تفسیر طبری (جامع البیان فی تفسیر القرآن). بیروت: دار المعرفه، ج22، 10.
عسگری، سید مرتضی (1390). نقش عایشه در تاریخ اسلام. ترجمه محمدجواد کرمی. قم: موسسه علمی فرهنگی علامه عسگری، ج1.
عسگری، سید مرتضی (1412ق). معالم المدرستین. تهران: موسسة البعثه، ج2-3، چاپ چهارم.
علی، جواد (1976م). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. بیروت: دارالعلم للملایین، ج4، 6، چاپ دوم.
غلامی، یوسف (1388). پس از غروب (تحلیل رخدادهای پس از رحلت پیامبر(ص) تا پایان عصر سومین زمامدار). قم: نجم الهدی.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین (1409ق). کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال. تصحیح بکری حیانی و صفوه سقا. بیروت: مؤسسة الرساله، ج10.
مسعودی، على بن الحسین (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق اسعد داغر. قم: دار الهجره، ج3-2، چاپ دوم.
مغربى، نعمان بن محمد (1385). دعائم الإسلام. قم: مؤسسه آل البیت(ع)، ج1، چاپ دوم.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). الاختصاص. قم: کنگره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد (1413ق). الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة. تحقیق علی میرشریفی. قم: کنگره شیخ مفید.
مقدم، حامد (1393). نظریۀ استیلا در فرایند نصب امام از دیدگاه اهل سنّت و جماعت. امامت‌پژوهی، شماره 16.
مقدم، حامد، (1391). جایگاه نص در مبانی امامت با رویکرد تطبیقی به آراء معتزله، اشاعره، اهل حدیث و امامیه. امامت‌پژوهی، شماره 7.
منتظری مقدم، حامد (1391). «امیرالمؤمنین» و «مَلِک» دو واژه و دو فرهنگ. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
منقری، نصر بن مزاحم (1404ق)، وقعة صفین. تحقیق عبد السلام محمد هارون. قاهره: المؤسسة العربیة الحدیثة؛ افست، قم: منشورات مکتبة المرعشى النجفى.
موسوی‌نژاد، سید محمدمهدی (1403). فرآیند نهادینه‌سازی اندیشه "الحق لمن غلب" در عصر امویان. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 56.
واقدى، محمد بن عمر (1410ق). کتاب الردة مع نبذة من فتوح العراق و ذکر المثنى بن حارثة الشیبانى. تصحیح محمد بن اعثم کوفی؛ تحقیق یحیى وهیب الجبورى. بیروت: دار الغرب الاسلامى.
یعقوبى، احمد بن اسحاق (بی‌تا). تاریخ الیعقوبى. بیروت: دار صادر، ج1-2.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 215 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 219 |
||