آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,627 |
| تعداد مقالات | 37,187 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,812,256 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,058,426 |
زکات و حکمرانی خوب؛ بازتوزیع ثروت و عدالت اقتصادی در چارچوب اقتصاد سیاسی قرآن | ||
| مطالعات حکمرانی اسلامی | ||
| دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 3، اردیبهشت 1405، صفحه 65-88 اصل مقاله (3.62 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jislamicgo.2026.74349.1066 | ||
| نویسنده | ||
| محمد علی رنجبر* | ||
| استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشکده تاریخ و مطالعات سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 04 اسفند 1404، تاریخ بازنگری: 03 اردیبهشت 1405، تاریخ پذیرش: 23 فروردین 1405 | ||
| چکیده | ||
| در اندیشه اسلامی، زکات غالباً در چارچوب فقه فردی و بهمثابه تکلیفی عبادی برای اشخاص حقیقی تبیین شده است؛ رویکردی که هرچند بر بُعد اخلاقی و ایمانی این فریضه تأکید دارد، اما ظرفیتهای گسترده اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آن را در سطح حکمرانی کلان کمتر مورد توجه قرار میدهد. این در حالی است که تحولات نظری در حوزه حکمرانی و اقتصاد سیاسی نشان میدهد که تحقق عدالت اقتصادی، مهار نابرابریهای ساختاری و جلوگیری از تمرکز و انباشت ثروت، بدون وجود نهادهای کارآمد بازتوزیع در سطح کلان امکانپذیر نیست. در حکمرانی اسلامی معاصر، ضعف در نهادینهسازی چنین سازوکارهایی موجب شده که زکات، علیرغم پشتوانه غنی قرآنی و تاریخی، از کارکردهای اجتماعی-اقتصادی واقعی خود فاصله بگیرد و نقش آن به سطحی محدود و عمدتاً فردی تقلیل یابد. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که مفهوم قرآنی زکات چگونه میتواند بهعنوان نهادی مؤثر در چارچوب حکمرانی خوب به بازتوزیع ثروت و تحقق عدالت اقتصادی بپردازد. هدف پژوهش، تبیین جایگاه زکات در اقتصاد سیاسی قرآن و تحلیل نسبت آن با مؤلفههایی چون عدالت توزیعی، شفافیت، پاسخگویی و مشارکت اجتماعی است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکردی میانرشتهای بوده که با بهرهگیری از مبانی فقه اسلامی، نظریههای علوم سیاسی و مفاهیم اقتصاد سیاسی انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که زکات در منطق قرآن صرفاً یک تکلیف فردی و عبادی نیست، بلکه نهادی تنظیمگر در ساختار توزیع ثروت و قدرت است. بر پایه قاعده قرآنی جلوگیری از تمرکز ثروت، زکات بهعنوان سازوکاری ضدّ انباشت، در تقویت گردش متوازن منابع و تحقق عدالت توزیعی نقش دارد. نتایج همچنین نشان میدهد که تحقق این کارکرد مستلزم تفکیک میان اصول ثابت زکات و سازوکارهای اجرایی متغیر آن است. در صورت نهادینهسازی، زکات میتواند با تقویت شفافیت، پاسخگویی و بازتوزیع ساختاری منابع، به ارتقای کارآمدی نظام حکمرانی خوب کمک کند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| اقتصاد سیاسی؛ قرآن؛ زکات؛ حکمرانی خوب؛ بازتوزیع ثروت؛ عدالت اقتصادی؛ شفافیت؛ مشارکت اجتماعی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Zakāt and Good Governance; Wealth Redistribution and Economic Justice within the Framework of the Political Economy of the Qurʾān | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Ali Ranjbar | ||
| Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of History and Political Studies, Baqir al-Olum University, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| In Islamic thought, Zakāt has predominantly been elucidated within the framework of individual jurisprudence (Fiqh) and as a devotional duty for natural persons. Although this approach emphasizes the moral and faith-based dimension of this obligation (Farīḍah), it has paid less attention to its extensive social, economic, and political capacities at the macro-governance level. Conversely, theoretical developments in the field of governance and political economy demonstrate that the realization of economic justice, the reduction of structural inequalities, and the prevention of wealth concentration and accumulation are impossible without the existence of effective macro-level redistribution mechanisms. In many contemporary Islamic societies, due to the weakness in institutionalizing such mechanisms, Zakāt, despite its Qurʾānic and historical backing, has distanced itself from its true socio-economic functions and has been largely reduced to a limited and individual level. Hence, a significant gap exists between the potential capacity of Zakāt in the logic of the Qurʾān as an instrument for regulating wealth distribution and its actual state within governance structures. This situation highlights the necessity of re-reading Zakāt within the framework of the political economy of the Qurʾān to clarify how this obligation can, at the institutional and governance level, serve economic justice and the organization of resource distribution. The primary objective of this research is to elucidate the position of Zakāt within the framework of the political economy of the Qurʾān and to analyze its capacity as an effective institution in the governance system for realizing economic justice. The current research has attempted to demonstrate that Zakāt in the Qurʾānic logic is not merely an individual devotional duty, but rather can operate as an institutional mechanism for regulating the wealth distribution structure in the Islamic society. Accordingly, another objective of the research is to examine the relationship of Zakāt with certain key components of good governance, including distributive justice, transparency, accountability, and social participation. Through this analysis, the research seeks to reveal the neglected capacities of Zakāt in the arena of economic governance and to demonstrate the possibility of utilizing it in the design of redistributive systems in Islamic societies. The main problem of this research is how the Qurʾānic concept of Zakāt can, as an effective institution within the framework of good governance, contribute to wealth redistribution and the realization of economic justice. In other words, the research seeks to clarify what role Zakāt plays in the logic of the political economy of the Qurʾān in preventing wealth concentration, regulating the flow of economic resources, and supporting the needy strata, and how this capacity can be activated in the contemporary governance structure through designing appropriate institutional mechanisms. Furthermore, the question arises as to what relationship exists between the fixed Sharīʿah principles of Zakāt and its variable executive methods, and what impact this distinction has on the efficacy of the economic redistribution system in Islamic societies. This research has been conducted using a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach. In this framework, the foundations of Islamic jurisprudence and the verses of the Holy Qurʾān have been used as primary sources for elucidating the concept and function of Zakāt, and alongside this, political science theories and political economy concepts have been utilized to analyze the institutional role of Zakāt in the governance system. The research method is based on conceptual and textual analysis; meaning that by examining the verses and jurisprudential foundations related to Zakāt and adapting them to the contemporary concepts of good governance, an attempt has been made to elucidate the position of this obligation in the structure of the distribution and redistribution of economic resources. This interdisciplinary approach makes it possible to clarify the link between Qurʾānic teachings and modern discussions on governance and economic justice. The research findings indicate that Zakāt in the logic of the Qurʾān is not merely an individual and devotional duty, but is rather considered a regulatory institution in the structure of wealth and power distribution within the Islamic society. Based on Qurʾānic teachings, one of the fundamental objectives of the economic system of Islam is to prevent the concentration of wealth in the hands of a specific group and to create a balanced circulation of resources in society. Within this framework, Zakāt acts as an anti-accumulation mechanism and, by transferring a portion of wealth from the privileged classes to the needy strata, provides the groundwork for realizing distributive justice. The results of the research also demonstrate that the full realization of this function necessitates a distinction between the fixed principles of Zakāt and its variable executive mechanisms. While the Sharīʿah foundations of Zakāt are fixed and derived from religious texts (Nuṣūṣ), the institutional methods of its execution can be designed proportionally to the economic and social conditions of each society. In the event of proper institutionalization, Zakāt is capable of playing a crucial role in promoting economic justice and the efficacy of the governance system by strengthening transparency in the circulation of financial resources, increasing the accountability of responsible institutions, and expanding social participation in supporting the deprived strata. The outcome of the research findings reveals that Zakāt, within the framework of the political economy of the Qurʾān, possesses a capacity beyond an individual obligation and can be propounded as one of the important pillars of the wealth redistribution system in Islamic governance. The institutional re-reading of this obligation indicates that if Zakāt is institutionalized in the form of organized and transparent mechanisms within the governance structure, it will be able to play an effective role in reducing economic inequalities, strengthening distributive justice, and preventing wealth concentration. The realization of this objective requires distinguishing between the fixed Sharīʿah principles of Zakāt and its executive methods, and designing efficient procedures for its collection, management, and distribution by utilizing new institutional capacities. In such a case, Zakāt can, in addition to its devotional and moral function, transform into an effective instrument for realizing economic justice and enhancing the quality of governance in Islamic societies. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Political economy, Qurʾān, Zakāt, Good governance, Wealth redistribution, Economic justice, Transparency, Social participation | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آشتیانی، میرزا محمدحسن بن جعفر (۱۴۲۶ق). کتاب الزکاة. با تصحیح سید علی غضنفری و علیاکبر زمانینژاد. قم: انتشارات زهیر- کنگره، ج1.
ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر، ج14، چاپ سوم.
اکبریان، رضا؛ ساجدیانفرد، نجمه (۱۳۹۳). اثر زکات بر تعدیل و توزیع ثروت و رشد اقتصادی. اقتصاد و بانکداری اسلامی، ۳(8)، ص۴۷-۷۴.
امینی، حسینعلی؛ راعی، مسعود؛ توکلی، احمدرضا (۱۳۹۶). واکاوی رویکرد حکومتی به خمس و زکات. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۱۰(19)، ص۳۷-۶۴.
توتونچیان، ایرج (1379). پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایهداری. تهران: توانگران.
چاپرا، محمدعمر (۱۳۸۵). آینده علم اقتصاد (چشماندازی اسلامی). ترجمه احمد شعبانی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
حاجییوسفی، امیرمحمد (۱۳۷۶). رانت، دولت رانتیر و رانتیریسم: یک بررسی مفهومی. اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره ۱۲۶-۱۲۵، ص152-156.
حافظنیا، محمدرضا (۱۳۷۷). مقدمهای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: سمت.
خاندوزی، سید احسان (۱۳۹۰). مدینه عادله. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
خانی، زهره؛ دهقان نیری، حمیدرضا (۱۴۰۱). واکاوی ضرورت تشکیل نهاد زکات در حکومت اسلامی با رویکردی بر اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، ۲۴(95)، ص۲۵-۵۱.
خمینی، سید روحالله (۱۴۲۳ق). ولایت فقیه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوازدهم.
رجایی، سید محمدکاظم؛ معلمی، سید مهدی (۱۳۹۴). درآمدی بر مفهوم عدالت اقتصادی و شاخصهای آن. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سیف، احمد (۱۳۷۶). مقدمهای بر اقتصاد سیاسی. تهران: نشر نی.
شریفزاده، فتاح؛ قلیپور، رحمتالله (۱۳۸۲). حکمرانی خوب و نقش دولت. فرهنگ مدیریت سازمانی، ۱(۲)، ص۱۱۰-۹۳.
صدر، سید محمد باقر (۱۳۸۲). اقتصادنا. قم: بوستان کتاب، ج2.
طباطبائی، سید محمدحسین (۱۳63). المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: امیرکبیر، ج9.
طباطبائی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. تهران: کانون انتشارات محمدی، ج19.
قلیپور، رحمتالله.(۱۳۸۳). نقش دولت در حکمرانی خوب. رساله دکتری. دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبایی.
کاپوراسو، جیمز ای.؛ لوین، دیوید پی. (۱۳۸۷). نظریههای اقتصاد سیاسی. ترجمه محمود عبداللهزاده. تهران: نشر ثالث.
کاشفالغطاء، حسن بن جعفر بن خضر نجفی (۱۴۲۲ق). أنوار الفقاهة-کتاب الزکاة. نجف: مؤسسه کاشف الغطاء.
کاشیان، عبدالمحمد (۱۴۰۰). آینده نظامسازی زکات در هندسه تأمین مالی دولت اسلامی در ایران در آیینه فقه شیعه. معرفت اقتصاد اسلامی، ۱۲(24)، ص۱۹۳-۲۱۰.
کعبینسب، عباس؛ رجایی، سید محمدکاظم؛ ربیعی، محمد؛ نعمتی، میثم (۱۳۹۷). قانون پیشنهادی زکات براساس فقه حکومتی و مالیه عمومی اسلام. معرفت اقتصاد اسلامی، ۹(18)، ص۵-۲۶.
کیخا، محمدرضا؛ آبین، علیرضا (۱۴۰۳). درآمدی بر مبانی فلسفی تأثیرگذار بر ایجاد تحول فقه زکات از رویکرد فردی به حکومتی. فقه و اصول، ۵۶(139)، ص۲۲۶-۱۹۷.
گیلپین، رابرت (۱۳۷۸). ماهیت اقتصاد سیاسی. ترجمه مهدی تقوی. اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره ۱۴۴-۱۴۳، ص200-206.
محقق حلّی، نجمالدین جعفر بن حسن (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان، ج2، چاپ دوم.
مطهری، مرتضی (۱۳۶۸). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). اسلام و نیازهای زمان. تهران: انتشارات صدرا، ج ۱، چاپ سی و یکم.
موسایی، میثم (۱۴۰۰). عدالت و کارایی اقتصادی مالیاتها در تمدن اسلامی. اقتصاد و بانکداری اسلامی، ۱۰(37)، ص۳۷۹-۳۹۷.
میراخور، عباس؛ عسکری، حسین (۱۳۹۴). اسلام و مسیر توسعه اقتصادی و انسانی. ترجمه علی باقری. قم: دانشگاه مفید.
ناظمی اردکانی، محمد (۱۳۹۱). حکمرانی خوب با رویکرد اسلامی. راهبرد توسعه، ۸(31)، ص۶۴-۸۸.
Dellepiane-Avellaneda, S. (2009). Review Article: Good Governance, Institutions and Economic Development: Beyond the Conventional Wisdom. British Journal of Political Science, 40(1), p. 195–224. https://doi.org/10.1017/s0007123409990287.
Uckun, N. & Ölçen, O. (2025). Research on the Capital Adequacy Ratio, Good Governance and Leverage in Islamic Banking. Journal of Finance and Islamic Banking, 8(1), p. 1–16. https://doi.org/10.22515/jfib.v8i1.11056.
Yorks, L. (2004). Toward a Political Economy Model for Comparative Analysis of the Role of Strategic Human Resource Development Leadership. Human Resource Development Review, 3(3). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 157 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 90 |
||