آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,632 |
| تعداد مقالات | 37,262 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,012,784 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,209,870 |
بازشناسی تأثیر سلاحهای هستهای بر بازدارندگی با تأکید بر آیه 60 سورۀ انفال | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 3، مهر 1404، صفحه 127-144 اصل مقاله (2.14 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.71882.2999 | ||
| نویسندگان | ||
| سید روح الله موسوی* 1؛ مرتضی ابراهیمی2؛ محمد بندانی3 | ||
| 1استادیار، گروه فقه و اصول، دانشگاه افسری امام حسین(ع)، تهران، ایران | ||
| 2دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. | ||
| 3دانشجوی دکتری، گروه قرآن و روانشناسی، جامعة المصطفی، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 24 اردیبهشت 1404، تاریخ بازنگری: 02 دی 1404، تاریخ پذیرش: 01 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| در قرن حاضر، سلاحهای هستهای به یکی از محوریترین عوامل اثرگذار بر معادلات امنیتی، راهبردی و سیاسی جهان تبدیل شدهاند. این سلاحها از همان آغاز تولید، تنها یک ابزار نظامی محسوب نمیشدند، بلکه به دلیل قدرت تخریبی بیسابقه و پیامدهای ژئوپلیتیک گسترده، توانستند بر ساختار بسیاری از نظریهها و الگوهای روابط بینالملل تأثیر بگذارند. استفادۀ ایالات متحده از دو بمب هستهای در جریان جنگ جهانی دوم علیه ژاپن، لحظهای سرنوشتساز در تاریخ نظامی جهان بود که نهتنها پایان جنگ را تسریع کرد، بلکه برای نخستینبار نشان داد که سلاح هستهای میتواند به ابزار تعیینکنندهای در سیاست بینالملل تبدیل شود. پس از آن، گفتمان مربوط به تولید، انباشت، انتقال و حتی تهدید به استفاده از این سلاحها گسترش یافت و در دوران جنگ سرد، رقابتی فراگیر میان دو بلوک قدرت شکل گرفت. در این دوران، سلاح هستهای نهفقط وسیلهای نظامی، بلکه نماد برتری، بازدارندگی، قدرت ملی و حتی هویت سیاسی کشورها شد. همزمان با گسترش این رقابت، در برخی جوامع اسلامی بحثهایی مطرح شد درباره اینکه آیا مفاهیم دینی میتوانند پشتوانهای برای کسب انواع قدرت دفاعی باشند یا نه. یکی از مهمترین آیات مورد استناد، آیه ۶۰ سورۀ انفال است که مسلمانان را به فراهمسازی قدرت برای ایجاد رعب در دل دشمنان دعوت میکند. برخی صاحبنظران این مفهوم عام از قدرت را شامل هر نوع توان بازدارنده دانستهاند و کوشیدهاند نسبت میان آن و سلاحهای مدرن، از جمله سلاح هستهای را بررسی کنند. این پژوهش نیز دقیقاً با همین هدف شکل گرفته است که روشن سازد آیا طبق مفاد این آیه شریفه و با توجه به اهداف دفاعی آن، میتوان گفت تولید سلاح هستهای واجب شرعی محسوب میشود یا خیر و آیا دایرۀ شمول آیه، چنین ابزارهایی را در بر میگیرد یا نه؟ روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و دادههای آن از منابع معتبر کتابخانهای، از جمله تفاسیر قرآن کریم، آثار فقهی، تحلیلهای امنیتی، مطالعات راهبردی و پژوهشهای مربوط به نظریۀ بازدارندگی استخراج شده است. در گام نخست، تاریخچه ظهور سلاحهای هستهای، روند توسعۀ آنها و نقششان در شکلگیری دکترینهای دفاعی بررسی شد تا روشن شود ویژگیهای خاص این سلاحها چه تأثیری بر محاسبات امنیتی داشته است. سپس مفهوم بازدارندگی در اندیشه نظامی، از منظر کلاسیک تا نظریههای جدید، تحلیل شد و رابطۀ آن با رقابت تسلیحاتی و واکنشهای متقابل قدرتها بررسی گردید. در مرحله بعد، به صورت منظم و روشمند آیه ۶۰ سورۀ انفال از منظر لغوی، تفسیری و فقهی بررسی شد و آرای فقیهان معاصر درباره دامنۀ وجوب آمادگی دفاعی تحلیل گردید. این بررسی شامل مطالعه میزان شمول مفهوم «قوّه» بر انواع ابزارهای دفاعی، معیارهای وجوب، نقش قطعیت یا عدم قطعیت در تحقق حکم و نحوۀ سنجش مصلحت در موضوعات نوپدید است. روش پژوهش بر پایۀ تحلیل مفهومی، استنباط اصولی، ارزیابی ادله نقلی و عقلی و سنجش نسبت میان احکام شرعی و مقتضیات امنیتی بوده است؛ بدین ترتیب تلاش شده است برداشتها بر اساس مبانی اصول فقه و نه صرف برداشت حدسی یا سیاسی انجام شود. نتایج پژوهش نشان میدهد که گرچه آیه ۶۰ سورۀ انفال مسلمانان را به کسب قدرت و آمادگی دفاعی توصیه میکند، اما این توصیه مطلق و بدون قید نیست. هدف اصلی آیه، ایجاد بازدارندگی واقعی در برابر دشمن است؛ بازدارندگیای که بر اساس قطعیت یا دستکم اطمینان عقلایی باشد. در مطالعات صورتگرفته بر نظریههای بازدارندگی در روابط بینالملل، مشخص شد که بر خلاف تصور رایج، وجود سلاح هستهای همیشه باعث کاهش احتمال جنگ یا تقویت بازدارندگی نشده است؛ زیرا افزایش قدرت یک طرف، معمولاً موجب افزایش قدرت طرف مقابل نیز شده و نتیجۀ آن، شکلگیری رقابت تسلیحاتی، تنش و بیثباتی بوده است؛ بنابراین بازدارندگی ناشی از سلاح هستهای نهتنها قطعی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد نسبی، شکننده و وابسته به واکنشهای متقابل است. همین عدم قطعیت، مانع از تعمیم حکم «وجوب» به چنین موضوعی میشود. از منظر اصول فقه نیز روشن شد که «وجوب» نیازمند دلیل قطعی است و ظنّ، گمان و احتمال برای اثبات آن کافی نیست. اگر احتمال بازدارندگی وجود داشته باشد، اما قطعیت حاصل نشود، نمیتوان بر اساس آیه، حکمی الزامآور صادر کرد. پژوهش نشان میدهد که تنها در صورتی میتوان ادعا کرد تولید سلاح هستهای واجب است که به طور قطعی ثابت شود این تولید به طور مستقیم و بدون جایگزین، مانع تهاجم دشمن میشود. اما ازآنجاکه سلاح هستهای همواره واکنش متقابل و رقابت ایجاد میکند، چنین قطعیتی درعمل دشوار و گاه ناممکن است؛ بنابراین بر اساس تحلیلهای فقهی و امنیتی، احتمال بازدارندگی نمیتواند مبنای استنباط حکم وجوب باشد. پژوهش حاضر نشان داد که جایگاه سلاحهای هستهای در نظام بینالملل پیچیده، چندبعدی و متأثر از واکنشهای متقابل قدرتهاست. این سلاحها اگرچه قدرت تخریب و اثرگذاری ژئواستراتژیک دارند، نظریۀ بازدارندگی مبتنی بر آنها با محدودیتهای جدی روبروست و نمیتواند همیشه تضمینکننده امنیت پایدار باشد. از سوی دیگر، بررسی تفسیر آیه ۶۰ سورۀ انفال بیانگر آن است که گرچه مفهوم «قوّه» در آیه، عام و گسترده است، این گستردگی به معنای وجوب تولید هر نوع ابزار نظامی نیست. شرط اصلی وجوب، تحقق بازدارندگی قطعی و دفاع مؤثر است. بر این اساس در شرایطی که اثر بازدارندۀ سلاح هستهای تنها محتمل باشد و نه قطعی، استناد به آیه برای اثبات وجوب تولید آن امکانپذیر نیست؛ به همین دلیل برداشت دینی از مفهوم آمادگی و قدرت باید بر پایۀ معیارهای قطعی، مصالح واقعی جامعه و تحلیلهای دقیق امنیتی انجام شود. این پژوهش میتواند گامی در جهت روشنترشدن رابطۀ میان دین، امنیت و تحولات نوپدید باشد و به توسعۀ ادبیات نظری در زمینۀ سیاست دفاعی و فقه معاصر کمک رساند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سلاحهای هستهای؛ بازدارندگی؛ رقابت اتمی؛ سورۀ انفال و ارهاب | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Reexamining the Impact of nuclear weapons on Deterrence with an Emphasis on Verse 60 of Surah Al-Anfal | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ruhollah Mousavi1؛ Morteza Ebrahimi2؛ Mohamad Bandani3 | ||
| 1Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Principles, Imam Ḥusayn Officer University, Tehran, Iran | ||
| 2PhD., Candidate, Department of Jurisprudence and Legal Foundations, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran | ||
| 3PhD., Candidate, Department of Quran and Psychology, Al-Muṣṭafā International University, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| In the present century, nuclear weapons have become one of the most pivotal factors influencing global security, strategic, and political equations. From the very beginning of their production, these weapons were not merely considered military tools; rather, due to their unprecedented destructive power and extensive geopolitical consequences, they have been able to affect the structure of many theories and models of international relations. The United States' use of two nuclear bombs against Japan during World War II was a fateful moment in world military history, which not only hastened the end of the war but also demonstrated for the first time that nuclear weapons could become a decisive instrument in international politics. Subsequently, the discourse surrounding the production, accumulation, transfer, and even the threat of using these weapons expanded, and during the Cold War, a pervasive competition took shape between the two power blocs. In this era, nuclear weapons became not just a military tool, but a symbol of superiority, deterrence, national power, and even the political identity of nations. Concurrently with the expansion of this competition, debates emerged in some Muslim societies about whether religious concepts could serve as a foundation for acquiring various types of defensive power. One of the most significant verses cited is Verse 60 of Surah Al-Anfal, which calls upon Muslims to prepare whatever force they can to instill fear (irhāb) into the hearts of enemies. Some experts have interpreted this general concept of power (quwwah) as encompassing any type of deterrent capability and have sought to examine the relationship between it and modern weapons, including nuclear arms. This research has been formed precisely with the same objective: to clarify whether, according to the provisions of this noble verse and considering its defensive aims, the production of nuclear weapons can be considered a religious obligation (wājib) or not, and whether the scope of the verse includes such tools. The research method is descriptive-analytical, and its data have been extracted from authoritative library sources, including exegeses of the Holy Quran, jurisprudential works, security analyses, strategic studies, and research related to deterrence theory. In the first step, the history of the emergence of nuclear weapons, their development process, and their role in shaping defense doctrines were examined to clarify what impact the specific characteristics of these weapons have had on security calculations. Subsequently, the concept of deterrence in military thought, from classical perspectives to modern theories, was analyzed, and its relationship with arms races and the reciprocal reactions of powers was investigated. In the next stage, Verse 60 of Surah Al-Anfal was systematically and methodically examined from lexical, exegetical, and jurisprudential perspectives, and the opinions of contemporary jurists regarding the scope of the obligation of defensive preparedness were analyzed. This examination included studying the extent to which the concept of "quwwah" (power/force) encompasses various types of defensive tools, the criteria for obligation (wujūb), the role of certainty (qaṭʿ) versus uncertainty in the realization of a ruling, and how to assess public interest (maṣlaḥah) in emergent issues. The research method has been based on conceptual analysis, uṣūlī inference, evaluation of transmitted (naqlī) and rational (ʿaqlī) proofs, and assessing the relationship between religious rulings and security requirements. Thus, efforts have been made to ensure that interpretations are grounded in the principles of jurisprudence, not merely speculative or political conjecture. The research results indicate that although Verse 60 of Surah Al-Anfal recommends that Muslims acquire power and defensive preparedness, this recommendation is not absolute and unconditional. The main objective of the verse is to create genuine deterrence against the enemy — deterrence that is based on certainty or at least rational assurance (iṭmiʾnān ʿaqlāʾī). In studies conducted on deterrence theories in international relations, it became clear that, contrary to popular belief, the possession of nuclear weapons has not always reduced the likelihood of war or strengthened deterrence; because an increase in one side's power typically leads to an increase in the other side's power as well, resulting in an arms race, tension, and instability. Therefore, deterrence arising from nuclear weapons is not only non-certain but also, in many cases, relative, fragile, and dependent on reciprocal reactions. This very uncertainty prevents the generalization of the ruling of "obligation" to such a matter. From the perspective of uṣūl al-fiqh, it has also become clear that "obligation" requires definitive proof, and conjecture (ẓann), speculation, and probability are insufficient to establish it. If there is a probability of deterrence but certainty is not achieved, a binding ruling cannot be issued based on the verse. The research shows that one can claim that producing nuclear weapons is obligatory only if it is conclusively proven that this production directly and without alternative prevents enemy aggression. However, since nuclear weapons invariably create reciprocal reactions and competition, such certainty is difficult and sometimes impossible in practice. Therefore, based on jurisprudential and security analyses, the probability of deterrence cannot serve as the basis for inferring a ruling of obligation. The present research has shown that the position of nuclear weapons in the international system is complex, multidimensional, and affected by the reciprocal reactions of powers. Although these weapons possess destructive power and geostrategic influence, the deterrence theory based on them faces serious limitations and cannot always guarantee sustainable security. On the other hand, the exegetical examination of Verse 60 of Surah Al-Anfal indicates that although the concept of "quwwah" in the verse is general and broad, this breadth does not mean the obligation to produce every type of military tool. The main condition for obligation is the realization of certain deterrence and effective defense. Accordingly, in situations where the deterrent effect of nuclear weapons is merely probable and not certain, relying on the verse to prove the obligation of their production is not possible. For this reason, the religious understanding of the concept of preparedness and power must be based on certain criteria, the real interests (maṣāliḥ) of society, and precise security analyses. This research can serve as a step toward clarifying the relationship between religion, security, and emerging developments, and contribute to the development of theoretical literature in the field of defense policy and contemporary jurisprudence | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| NuclearWeapons, Deterrence, Atomic Competition, Surah Al-Anfal, Irhāb (Instilling Fear/Terror) | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آقابخشی، ع.؛ افشاریراد، م. (1379). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: چاپار.
ابن فارس، ا. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. (ج2). بینا.
اسنایدر، ک.ا. (1384). امنیت و استراتژی معاصر. س.ح. محمدی نجم (مترجم). تهران: دورۀ عالی جنگ.
بهرامپور، ا. (1387). نسیم حیات. (ج10). قم: انتشارات هجرت.
جمالی، ح. (1382). تاریخ و اصول روابط بینالملل. قم: مرکز تحقیقات اسلامی.
حامد هویدی، ا. (1983). لاصراع العربی الاسرائیلی بین الرادع التقلیدی و الرادع النووی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
داورپناه، ا. (1375). انوار العرفان فی تفسیر القرآن. تهران: صدر.
راغب اصفهانى، ح. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت-دمشق: بینا.
سبحانی، ج. (1394). الایضاحات السنیة لقواعد الفقهیة. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سید قطب (1412ق). فی ظلال القرآن. (ج3). بیروت: دار الشروق.
شیرودی، م. (1385). مسائل نظامی و استراتژیک معاصر. قم: زمزم هدایت.
صادقی تهرانی، م. (1365). الفرقان فی تفسیر القرآن. (ج12). قم: انتشارات فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، م.ح. (1417ق). تفسیر المیزان. (ج9). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فضه، م. (1982). مشکلات العلاقات الدولیة (دور الردع النووی فی السیاسة الخارجیة). عمان: المطابع النموذجیه.
قناص الحمیدی، ح. (1381). جایگاه تسلیحات هستهای در تفکر استراتژیک اسرائیل. مترجم: ا. اقبال. تهران: دانشگاه امام حسین(ع).
گرجی، ا. (1395). آیات الاحکام. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
گریفیتس، م. (1388). دانشنامه روابط بینالملل و سیاست جهانی. ع.ر. طیب (مترجم). تهران: نشر نی.
مصباح یزدی، م.ت. (1387). جنگ و جهاد. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
مصطفوى، ح. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. (ج3-4). تهران: بینا.
مکارم شیرازی، ن. (1374). تفسیر نمونه. (ج23). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
هندل، م. (1389). جنگ، راهبرد و اطلاعات. ع.ر. فرشچی و ا.ر. تقاء (مترجم). تهران: دانشگاه امام حسین(ع). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 52 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 57 |
||