آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,627 |
| تعداد مقالات | 37,191 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,809,046 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,056,711 |
بررسی و نقد کتاب «عدالت، زن، جنسیت» | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 3، مهر 1404، صفحه 77-100 اصل مقاله (2.21 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.73154.3057 | ||
| نویسنده | ||
| مهدی شجریان* | ||
| استادیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 20 مهر 1404، تاریخ بازنگری: 24 آبان 1404، تاریخ پذیرش: 01 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| هدف اصلی مقاله پیشرو، بررسی و نقد تحلیلی کتاب عدالت، زن، جنسیت نوشته فریبا علاسوند است. مسئله عدالت جنسیتی یکی از بغرنجترین و مهمترین مباحث در حوزۀ مطالعات زنان به شمار میرود که پیوندی ناگسستنی با توزیع قدرت، فرصتها و حقوق اجتماعی دارد. نویسنده کتاب تلاش کرده است تا با نقد رویکردهای فمینیستی و لیبرال غربی، چارچوبی نظری و عملی مبتنی بر آموزههای اسلامی برای تحقق عدالت میان دو جنس ارائه دهد. با این حال، مقاله حاضر با هدف شفافسازی مرزهای مفهومی و نظری در دایرۀ مطالعات عدالت جنسیتی نگاشته شده است تا نشان دهد رویکرد کتاب، بهرغم زحمات ارزشمند و استفاده از منابع دست اول، دچار کژتابیهای نظری، تقلیلگرایی مفهومی و تناقضات روششناختی است. ناقد میکوشد با واکاوی دقیق مدعیات کتاب در باب تعریف عدالت، معناشناسی واژۀ جنسیت، معیارشماری آن و همچنین نسبت میان احکام شرعی و عدالت، نقاط ضعف و خلأهای تئوریک این اثر را نمایان سازد و از این رهگذر، افق روشنتری برای تبیین عادلانهبودن احکام اسلامی مرتبط با زنان ترسیم نماید. روش مقاله، روش «تحلیلی ـ انتقادی» است. نویسنده مقاله برای ارزیابی مدعیات کتاب، از رویکرد بررسی اسنادی و تحلیل محتوای متون بهره برده است. در این راستا، نخست ساختار صوری و منطق دستهبندی مباحث کتاب ارزیابی شده است. سپس منتقد با مراجعۀ مستقیم به متون معتبر روایی و فقهی شیعه و دیگر اسناد کتابخانهای (برای ریشهیابی معنای عام و خاص عدالت و بررسی ملاکبودن عدالت در احکام شرعی) و همچنین اسناد و منابع بینالمللی و انگلیسیزبان (برای ارزیابی ادعاهای نویسندۀ کتاب در خصوص کاربرد جهانی واژه عدالت جنسیتی)، دست به یک مطالعه تطبیقی زده است. منتقد در این فرایند استدلالهای کتاب را به گزارههای مقدماتی و نتیجهگیریها تجزیه کرده و با استفاده از اصول منطقی و قواعد علم اصول فقه، صحت و سقم این گزارهها را در بوته نقد قرار داده است تا نشان دهد آیا استنتاجات نویسندۀ کتاب از پشتوانه علمی لازم برخوردار است یا خیر. نتایج این بررسی انتقادی بیانگر وجود شش چالش اساسی در کتاب است. نخست، اشکالات صوری و ثقل قلم که مانع از درک پیوستگی منطقی مباحث شده است. دوم، تقلیل تعریف عدالت به معنای خاصِ «اعطای حق» و بیتوجهی به معنای عامِ «وضع الشیء فی موضعه» که باعث شده نویسنده در تحلیل قابلیت عدالت به عنوان یک سیاستگذار کلان (سائس عام) دچار اضطراب و تناقض شود. سوم، مخالفت سرسختانه کتاب با اصطلاح «عدالت جنسیتی» و پیشنهاد جایگزین «عدالت میان زنان و مردان» است. مقاله نشان میدهد که ادعای کتاب مبنی بر توافق جهانی بر سر معنای فمینیستی این واژه، به دلیل مخالفت با اسناد بینالمللی و دیگر منابعی که تنها بر برابری جنسیتی تأکید دارند، باطل است و نیز تغییر صورت کلمات، مشکل تقابل پارادایمی را حل نمیکند. چهارم، کتاب «جنسیت» را به عنوان معیار عدالت فمینیستی معرفی میکند؛ درحالیکه جنسیت موضوع بحث آنان است و معیار در آن دیدگاهها، صرفاً «برابری مطلق» است و اساساً جنسیت به دلیل تطوری که دارد، قابلیت معیارشماری ندارد؛ چنانچه خود فمینیستها نیز تصریحی به این مسئله ندارند. پنجم، قطع ارتباط میان تکتک احکام شرعی و مفهوم عدالت: نویسنده کتاب معتقد است چون در روایات مربوط به مسائل زنان بهصراحت از واژه «عدالت» استفاده نشده، پس عدالت ملاک تکتک این احکام نیست. مقاله اثبات میکند که روح حاکم بر روایات، همان تحقق عدالت به معنای عام است؛ هرچند واژه عدالت در آنها به کار نرفته باشد. ششم و مهمتر از همه، تکیه کتاب به «گرایش تعبدی» در مواجهه با مسائل فقهی زنان است؛ درحالیکه به نظر میرسد نمیتوان در برابر احکام متمایز زنان و مردان صرفاً به تعبد و همسانپنداریِ فتاوای فقهی با وحی الهی بسنده کرد؛ زیرا این رویکرد، امکان ادراک عدالت را برای جامعه سلب کرده و مسیر تفکر انتقادی را مسدود میکند. کتاب عدالت، زن، جنسیت بهرغم دغدغۀ دفاع از حریم احکام اسلامی، به دلیل اتکا به تعاریف مضیق از عدالت، تحلیلهای ناقص از مفاهیم بینالمللی و رویآوردن به رویکردهای اشعریمسلکانه در توجیه احکام، در ارائه یک نظریۀ جامع در حوزۀ عدالت جنسیتی ناکام مانده است. نفی اصطلاحات رایج و پناهبردن به تعبد در مسائلی که به طور مستقیم با حقوق و جایگاه اجتماعی زنان در ارتباط است، راهگشای چالشهای انسان معاصر نخواهد بود. مقاله تأکید میکند که متون دینی و نصوص صریح، کاشف از وحی هستند، اما خود وحی به صورت مستقیم در دسترس ما نیست؛ ازاینرو راهبرد بنیادین برای حل تعارضهای موجود در حوزۀ مسائل زنان، پاککردن صورت مسئله و دعوت به اطاعت بیچونوچرا نیست؛ بلکه نیازمند روزامدسازی روشهای دانش فقه، بهرسمیتشناختن حجیت عقل مستقل در درک ملاک احکام و بازاندیشی روشمند و اجتهادی در منابع دینی است تا بتوان روح حقیقی عدالت اسلامی را در کالبد قوانین حقوقی زنان جاری ساخت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| عدالت جنسیتی؛ برابری جنسیتی؛ جنسیت؛ مسائل زنان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Review and Critique of the Book Justice, Women, Gender | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mahdi Shajarian | ||
| Assistant Professor, Islamic Sciences and Culture Research Center, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The primary objective of this article is to provide an analytical review and critique of the book Justice, Women, Gender authored by Fariba Alavand. The issue of gender justice constitutes one of the most complex and significant topics in the field of women's studies, possessing an inseparable connection with the distribution of power, opportunities, and social rights. The author of the book has endeavored to present a theoretical and practical framework based on Islamic teachings for achieving justice between the two sexes by critiquing Western feminist and liberal approaches. However, the present article has been written with the aim of clarifying conceptual and theoretical boundaries within the domain of gender justice studies to demonstrate that, despite the author's valuable efforts and use of primary sources, the book's approach suffers from theoretical distortions, conceptual reductionism, and methodological inconsistencies. The critic attempts to illuminate the theoretical weaknesses and gaps in this work by meticulously examining the book's claims regarding the definition of justice, the semantics of the term "gender," its criteria, as well as the relationship between religious rulings (ahkam) and justice, thereby drawing a clearer horizon for explaining the justice of Islamic rulings related to women. The article employs an "analytical-critical" method. To evaluate the book's claims, the author has utilized a document review approach and content analysis of texts. In this regard, the formal structure and logical organization of the book's topics were first assessed. Subsequently, the critic conducted a comparative study by directly referring to authoritative Shi'a jurisprudential and hadith texts and other library sources (to trace the general and specific meanings of justice and to examine whether justice serves as the criterion in religious rulings), as well as international and English-language documents (to evaluate the author's claims regarding the universal application of the term "gender justice"). In this process, the critic decomposed the book's arguments into premises and conclusions, employing logical principles and the rules of Usul al-Fiqh (Principles of Jurisprudence) to assess the validity of these propositions, thereby demonstrating whether the author's inferences possess the necessary scholarly support. The results of this critical examination reveal six fundamental challenges in the book. First, formal defects and stylistic weight that impede understanding of the logical coherence of the discussions. Second, the reduction of the definition of justice to the specific meaning of "granting rights" and neglect of the general meaning of "placing things in their proper place," which has caused the author to experience confusion and contradiction in analyzing justice as a macro-policy tool (sais am). Third, the book's resolute opposition to the term "gender justice" and its proposal of "justice between women and men" as an alternative. The article demonstrates that the book's claim regarding global consensus on the feminist meaning of this term is invalid due to opposition from international documents and other sources that emphasize only gender equality; moreover, changing the wording does not resolve the paradigmatic confrontation. Fourth, the book introduces "gender" as the criterion for feminist justice, whereas gender is the subject of their discussion, and the criterion in their views is merely "absolute equality"; moreover, gender, due to its evolutionary nature, fundamentally lacks the capacity to serve as a criterion—a point which feminists themselves do not explicitly acknowledge. Fifth, severing the connection between individual religious rulings and the concept of justice: the author of the book maintains that since the word "justice" is not explicitly used in the hadiths related to women's issues, justice is therefore not the criterion for each of these rulings. The article proves that the governing spirit of the hadiths is the realization of justice in its general sense, even if the word "justice" is not employed in them. Sixth and most importantly, the book's reliance on a "doctrinal submission" (gharayeh ta'abbodi) approach in dealing with women's jurisprudential issues; whereas it appears that one cannot, in the face of differential rulings for women and men, rely solely on submission and equating jurisprudential verdicts with divine revelation, for this approach deprives society of the possibility of perceiving justice and blocks the path of critical thinking. Despite its concern for defending the domain of Islamic rulings, the book Justice, Women, Gender has failed to present a comprehensive theory in the field of gender justice due to its reliance on narrow definitions of justice, incomplete analyses of international concepts, and resort to Ash'ari-style approaches in justifying rulings. Denying commonly used terminology and resorting to submission in matters directly related to women's social rights and status will not address the challenges facing contemporary humanity. The article emphasizes that religious texts and explicit scriptures are indicators of revelation, but revelation itself is not directly accessible to us; therefore, the fundamental strategy for resolving existing conflicts in the field of women's issues is not to erase the problem and call for unconditional obedience, but rather requires updating the methods of jurisprudential knowledge, recognizing the authority of independent reason in understanding the criteria of rulings, and engaging in methodical and ijtihad-based reflection on religious sources in order to enable the true spirit of Islamic justice to be implemented within the framework of women's legal rights. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Gender justice, gender equality, gender, women's issues | ||
| مراجع | ||
|
شریف الرضی، م. (1372). نهجالبلاغة. تهران: بنیاد نهجالبلاغه.
ابن منظور، م. (بیتا). لسان العرب. (ج9). بیروت: دار الفکر.
ابنبابویه، م. (1378). عیون أخبار الرضا(ع). م. لاجوردی. (ج2). تهران: جهان.
اخیانی، ج.؛ انوری، ح. (۱۳۸۱). فرهنگ بزرگ سخن. (ج3). تهران: سخن.
ازهری، م. (1421). تهذیب اللغة. ع. حامد. (ج14). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آمدی، ع. (بیتا). تصنیف غررالحکم. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
خمینی، ر.ا. (1382). کتاب البیع. (ج2). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دهخدا، ع.ا. (۱۳۳۸). لغتنامه. (ج16). تهران: چاپ سیروس.
راغب اصفهانی، ح. (1412). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیة.
سید باقری، س.ک. (۱۴۰۱). معیارهای عدالت سیاسی در اندیشۀ آیتالله سبحانی. کلام اسلامی، 121(31)، صص81-101. شجریان، م. (۱۳۹۹ الف). بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی. مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 12(7)، صص31-52.
شجریان، م. (۱۳۹۹ب). راهحلی برای چالش مفهومشناسی عدالت. حکمت اسلامی، 26(7)، صص93-116.
شجریان، م. (۱۴۰۱الف). درآمدی بر مبانی انسانشناسی عدالت جنسیتی از منظر حکمت صدرایی، با تأکید بر نقد مبانی فمینیستی. معرفت فلسفی، 75(19)، صص57-74.
شجریان، م. (۱۴۰۱ب). عدالت جنسیتی و رویکرد فقهی مطلوب در عرصه حکمرانی. فقه حکومتی، 13(0)، صص101-129. شجریان، م. (۱۴۰۱ج). عدالت جنسیتی و گفتمان عدم تغییر در احکام فقهی زنان. مطالعات راهبردی زنان، 98(25)، صص111-131.
صانعی، ی. (۱۳۹۰). قاعدۀ عدالت و نفی ظلم. قم: فقه الثقلین.
ضیاییفر، س. (۱۳۹۳). فلسفه علم فقه. (ج1). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
عسکری، ح. (1400). الفروق فی اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
علاسوند، ف. (۱۳۸۷). فقه زنان (نگاهی گذرا به مبانی و تفاوتها). خردنامه همشهری، 26(1)، صص47-51.
علاسوند، ف. (۱۴۰۳). عدالت، زن، جنسیت. قم: پژوهشکده زن و خانواده.
مجلسى، م.ب. (1403). بحار الانوار. (ج75). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، م. (1390). یادداشتهای استاد مطهری. (ج3). تهران: صدرا.
نبویان، م. (۱۳۸۸). حق و چهار پرسش بنیادین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
هام، م؛ گمبل، س. (۱۳۸۲). فرهنگ نظریههای فمینیستی. ن. احمدیخراسانی. تهران: توسعه.
واعظی، ا. (۱۴۰۱). بازاندیشی عدالت اجتماعی؛ چیستی، چرایی، قلمرو. قم: بوستان کتاب قم.
واعظی، ا. (۱۴۰۳). عدالت اجتماعی و فکر اسلامی معاصر. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 59 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 27 |
||