آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,627 |
| تعداد مقالات | 37,187 |
| تعداد مشاهده مقاله | 17,810,240 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,057,602 |
خوانش جایگاه مردم در حکمت متعالیه: تحلیلی بر مبنای اسفار اربعه عقلیه | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 3، مهر 1404، صفحه 29-48 اصل مقاله (2.16 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.72878.3047 | ||
| نویسنده | ||
| شریف لک زایی* | ||
| دانشیار، گروه فلسفۀ سیاسی، پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 24 شهریور 1404، تاریخ بازنگری: 01 اردیبهشت 1405، تاریخ پذیرش: 01 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| مقاله حاضر با هدف بررسی جایگاه مردم در نظام فلسفی ملاصدرا نوشته شده است. بررسی این موضوع بهویژه در چارچوب حکمت متعالیه و با محوریت اسفار اربعه ملاصدرا، موقعیت مهمی در فلسفۀ سیاسی اسلامی دارد. پرسش محوری این تحقیق بر نقش بنیادین مردم در فلسفۀ سیاسی متعالیه و رابطه آن با سیر تکاملی انسان در سفرهای چهارگانه تأکید دارد. فرض اصلی این مطالعه آن است که مردم نهتنها به عنوان موضوع حکمرانی، بلکه به عنوان عنصر سیاسی و فعال فرایند تکامل وجودی فرد و جامعه نقشی محوری دارند. این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- تفسیری و با تجزیه و تحلیل متون حکمای حکمت متعالیه به بررسی مفاهیم کلیدی جایگاه مردم و ارتباط آن با اسفار اربعه خواهد پرداخت. در این تحلیل خواهیم کوشید معنای عمیقتر و ارتباط تنگاتنگ مردم با حکمت متعالیه را نشان دهیم. با بررسی دقیق آرای ملاصدرا و دیگر حکیمان حکمت متعالیه، میکوشیم یک چارچوب نظری برای فهم رابطۀ متقابل و نظام حکمرانی اسلامی ارائه دهیم. این پژوهش با استناد به متون اصلی حکمای حکمت متعالیه، جایگاه مردم را از سه منظر هستیشناختی (خلق به مثابه مظاهر الهی)، جامعهشناختی (ناس به مثابه کلیتی انداموار و مسئول) و سیاسی (جمهور به مثابه پایه مشروعیت نظام) تحلیل میکند. یافتهها نشان میدهد تحلیل اسفار اربعه به عنوان نقشۀ راه این تکامل، مؤید آن است که سیر سالک از خلق آغاز شده و با کسب معرفت و تعالی، به سوی خلق باز میگردد. این چرخۀ وجودی، بر مسئولیتپذیری اجتماعی، مشارکت سیاسی و خدمت به مردم به عنوان غایت نهایی حکمت عملی تأکید میورزد. در سطح هستیشناختی، مردم جلوههای اسمای الهی و مظاهر فیض وجود تلقّی میشوند که هرگونه ظلم به آنان، نقض غرض الهی است. در بُعد جامعهشناختی، «ناس» به عنوان کلیتی انداموار و دارای هویت جمعی تفسیر میشود که سلامت آن به عدالت و هماهنگی میان اجزا وابسته است. در عرصۀ سیاسی، نظریۀ مشروعیت در حکمت متعالیه ترکیبی از مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی است و جمهور به عنوان مجموعهای از افراد عاقل و فعال و مسئول، پایههای مشروعیتبخش نظام سیاسی تلقّی میشوند. یکی از نتایج مهم مقاله آن است که مشروعیت حکومت در این نظام فکری، به همراهی و رضایت آگاهانۀ مردم (مشروعیت الهی-مردمی) و تحقق عدالت به عنوان تجلی عدل الهی مشروط است. این نگاه، مفهوم سیاست را از سطح مدیریت قدرت به عرصهای وجودشناختی ارتقا داده، الگویی بدیع از مردمسالاری دینی ارائه میدهد که در آن مردم، بازیگران اصلی و فاعلان تکامل اجتماعی هستند. این الگو میتواند مبنای نظری مناسبی برای حکمرانی در جوامع اسلامی معاصر باشد. تحلیل جایگاه مردم در حکمت متعالیه ملاصدرا نشان میدهد که این نظام فلسفی با گذر از نگاه فردگرایانه، جامعه را به مثابۀ یک کلیت انداموار و وجودی جمعی تفسیر میکند. در این پارادایم، هرگونه تلاش سیاسی که غفلت از جایگاه محوری مردم را در پی داشته باشد، نهتنها ناتمام که اساساً فاقد معنا و مشروعیت است. این چارچوب نظری با تکیه بر مبانی وجودشناختی خود، پاسخی بنیادین به چالشهای عصر حاضر از تخریب محیط زیست تا شکافهای طبقاتی ارائه میدهد؛ زیرا بر مسئولیت مشترک انسانها در پرتو وحدت وجودی تأکید دارد. در دستگاه فلسفی حکمت متعالیه، به مردم در سه سطح تحلیلی متمایز، اما مرتبط توجه میشود که در بالا بدان اشاره شد. این سهگانۀ تحلیلی، الگویی از حکمرانی را ترسیم میکند که هم به ارادۀ الهی باور دارد و هم به انتخاب آزاد مردم احترام میگذارد. تحلیل اسفار اربعه نیز نشان میدهد که سیر تکاملی انسان در این نظام فکری، حرکتی دورانی است که نخست از مردم آغاز میشود و در انتها نیز بار دیگر به مردم باز میگردد. این چارچوب، الگویی جامع برای اصلاح فرد و جامعه ارائه میدهد که در آن سفر اول، عبور از ظواهر مادی، سفر دوم، درک وحدت وجودی جامعه، سفر سوم، بازگشت برای تحقق عدالت اجتماعی و سفر چهارم، خدمت به مردم به عنوان غایت نهایی حکمت عملی و سیاست از منظر حکمت متعالیه است. درمجموع حکمت متعالیه با ارتقای سیاست از سطح قدرتطلبی به عرصهای وجودشناختی، الگویی بدیع ارائه میدهد که در آن خدمت به مردم، عین عبودیت الهی شمرده میشود. این دیدگاه میتواند مبنای نظری مناسبی برای حکمرانی در جوامع اسلامی معاصر باشد. با چنین نگرشی، مردمسالاری دینی در این دیدگاه، نه تقلیدی از الگوهای غربی که برآمده از مبانی اصیل فلسفۀ سیاسی اسلامی است که هم به ارادۀ الهی باور دارد و هم به انتخاب آزاد مردم احترام میگذارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حکمت متعالیه؛ اسفار اربعه؛ مردم؛ خلق؛ ناس؛ جمهور؛ مردمسالاری دینی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Reading of People’s Place in Transcendent Philosophy: An Analysis Based on the Four Intellectual Journeys | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Sharif Lakzaei | ||
| Associate Professor, Department of Political Philosophy, Political Science and Thought Research Center, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The present article aims to examine people’s place in Mullā Ṣadrā’s philosophical system. An examination of this issue, particularly in terms of Transcendent Philosophy and Mullā Ṣadrā’s major work al-Asfār al-Arbaʿa, is of major importance in Islamic political philosophy. The central question of this research highlights people’s fundamental role in Transcendent political philosophy and how it relates to the human development within the four intellectual journeys. The main assumption of the present study is that people have a central role not only as subjects of governance but also as active political components of the process of individual and social existential development or perfection. Employing the analytical-exegetical method and analyzing and dissecting the texts written by philosophers within the tradition of Transcendent Philosophy, this research examines the keyp concepts of people’s place and its relationship to al-Asfār al-Arbaʿa (the four journeys). In this analysis, we seek to indicate the deeper sense of “people” and its close tie to the Transcendent Philosophy. A closer scrutiny of the views of Mullā Ṣadrā and other philosophers within the tradition of Transcendent Philosophy helps us to present a theoretical framework to understand the mutual relationship and the system of Islamic governance. This research, by drawing upon the original texts of the philosophers of Transcendent Philosophy, analyzes the position of the people from three distinct yet interrelated perspectives: the ontological (creation as divine manifestations), the sociological (Naas as an organic and responsible totality), and the political (jumhūr as the foundation of the political system's legitimacy). The findings demonstrate that the analysis of al-Asfār al-Arbaʿa (The Four Journeys) — serving as the roadmap for this evolution — confirms that the spiritual traveler's path begins from creation (khalq), and through the acquisition of knowledge and spiritual elevation, returns toward creation. This existential cycle emphasizes social responsibility, political participation, and service to the people as the ultimate end of practical wisdom. At the ontological level, the people are regarded as the manifestations of the Divine Names and the phenomena of existential grace, such that any oppression against them constitutes a violation of the Divine purpose. In the sociological dimension, Naas (the people) is interpreted as an organic totality possessing a collective identity, whose well-being depends upon justice and harmony among its constituent parts. In the political domain, the theory of legitimacy in Transcendent Philosophy is a synthesis of Divine legitimacy and popular acceptance, whereby the jumhūr (the public)—as a collection of rational, active, and responsible individuals—is considered the foundation of the political system's legitimacy. One of the significant conclusions of this article is that governmental legitimacy in this intellectual system is contingent upon the conscious accompaniment and consent of the people (Divine-popular legitimacy) and the realization of justice as the manifestation of Divine equity. This perspective elevates the concept of politics from the mere management of power to an existential dimension, presenting an innovative model of religious democracy in which the people are the principal actors and agents of social evolution. This model can serve as a suitable theoretical foundation for governance in contemporary Islamic societies. The analysis of the people's position in Mullā Ṣadrā's Transcendent Philosophy demonstrates that this philosophical system, moving beyond an individualistic perspective, interprets society as an organic and collective existential totality. In this paradigm, any political endeavor that results in neglect of the people's central position is not merely incomplete but fundamentally devoid of meaning and legitimacy. This theoretical framework, drawing upon its ontological foundations, offers a fundamental response to contemporary challenges — from environmental destruction to class divisions — for it emphasizes the shared responsibility of humans in light of existential unity. In the philosophical system of Transcendent Philosophy, the people are considered at three distinct yet interconnected analytical levels, as outlined above. This analytical triad outlines a model of governance that believes in the Divine will while also respecting the free choice of the people. The analysis of al-Asfār al-Arbaʿa further demonstrates that the evolutionary path of the human being in this intellectual system is a cyclical journey that begins from the people and ultimately returns to the people once more. This framework presents a comprehensive model for the reform of the individual and society, in which the first journey is the crossing of material appearances; the second journey is the comprehension of the existential unity of society; the third journey is the return for the realization of social justice; and the fourth journey is service to the people as the ultimate end of practical wisdom and politics from the perspective of Transcendent Philosophy. In sum, Transcendent Philosophy, by elevating politics from the level of power-seeking to an existential dimension, presents an innovative model in which service to the people is considered tantamount to Divine worship. This perspective can serve as a suitable theoretical foundation for governance in contemporary Islamic societies. With such an outlook, religious democracy in this view is not an imitation of Western models, but rather an outcome of the authentic foundations of Islamic political philosophy that believes in the Divine will while also respecting the free choice of the people. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Transcendent Philosophy, al-Asfār al-Arbaʿa, People, Creation (Khalq), The People (Nās), The Public (Jumhūr), Religious Democracy | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
بهشتی، س.م. (1403). انسان از منظر قرآن: انسانشناسی شهید آیتالله سید محمد بهشتی. گردآورنده: م.م. رفیعی. قم: نشر معارف.
جوادی آملی، ع. (1375). بنیان مرصوص امام خمینی در بیان و بنان آیتالله جوادی آملی. قم: اسراء.
جوادی آملی، ع. (1390). برخورد خوب با مردم، مسلمان و کافر نمیشناسد. خبرگزاری ایسنا.
جوادی آملی، ع. (1403). سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه: گفتارهایی از آیتالله جوادی آملی. به اهتمام ش. لکزایی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خامنهای، س.م. (1379). ملاصدرا: زندگی، شخصیت و مکتب صدرالمتألهین. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
خمینی، س.ر.ا. (1371). صحیفۀ امام. (ج8). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دلیر، ب. (1403). مردم پیشینی و دولت پسینی در حکمت متعالیه و عرفان. سیاست متعالیه، 12(48)، ص86-69.
سجادی، س.ج. (1379). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صدرالدین شیرازی، م. (1361). التفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، م. (1364). المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه. ترجمه و تعلیق س.ح. طبیبیان. تهران: امیرکبیر.
صدرالدین شیرازی، م. (1368)، الحکمة المتعالیة فی اسفار العقلیة الاربعة. (چاپ دوم؛ ج1). قم: مکتبة المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، م. (1371). عرفان و عارفنمایان (ترجمه کتاب کسر اصنام الجاهلیه). ترجمه م. بیدار. تهران: الزهراء.
صدرالدین شیرازی، م. (1382). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. مقدمه، تصحیح و تعلیق از س.ج. آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، م. (1384)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. (چاپ چهارم). جواد مصلح (مترجم و مفسر). تهران: سروش.
عصارنیا، ر.؛ حسینی شاهرودی، م. (1401). تبیین دیدگاه فلسفۀ سیاسی صدرایی در باب جایگاه مردم در حکومت. حکمت اسلامی، 9(33)، ص53-71.
لکزایی، ش. (1390). جمهوری متعالیه: تأملی در نسبت حکمت متعالیه و انقلاب اسلامی. سورۀ اندیشه، شماره 56-57. لکزایی، ش. (1399). حکمت سیاسی متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مطهری، م. (1389). آینده انقلاب اسلامی. (چاپ سی و نهم). تهران: صدرا.
نصر، س.ح. (1384). عرفان نظری و تصوف علمی و اهمیت آنها در دوران کنونی. ترجمه ا. رحمتی. اطلاعات حکمت و معرفت، شماره 1، ص3-12. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 81 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 72 |
||