آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,632 |
| تعداد مقالات | 37,262 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,015,888 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,211,068 |
تحلیل ماهیت فلسفی انقلاب اسلامی مبتنی بر همپیوندی علل اربعه و جهانبینی توحیدی | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 4، دی 1404، صفحه 7-24 اصل مقاله (2.29 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.72735.3037 | ||
| نویسندگان | ||
| سیدابراهیم معصومی1؛ محسن مهاجرنیا* 2 | ||
| 1استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. | ||
| 2دانشیار، گروه سیاست، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 08 شهریور 1404، تاریخ بازنگری: 27 آبان 1404، تاریخ پذیرش: 18 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش با هدف ارائه تحلیلی از ماهیت انقلاب اسلامی ایران، فراتر از رویکردهای رایج سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تدوین شده است. هدف اصلی مقاله، تبیین این واقعیت است که انقلاب اسلامی نه صرفاً واکنشی به استبداد سیاسی یا بحرانهای مادی، بلکه محصول یک «تحول پارادایمی» در اندیشۀ سیاسی اسلامی و تجلّی عملی یک فلسفۀ سیاسی منسجم بوده است. مسئلۀ محوری این پژوهش، واکاوی چگونگی همپیوندی انداموار میان مبانی انتزاعی و فلسفی انقلاب (شامل جهانبینی توحیدی، اصول معرفتی و مبانی ارزشی) با علل مادی و محسوس آن (مانند نارضایتیهای اجتماعی و بحران هویت) است؛ به عبارت دیگر پرسش اصلی این است که چگونه میتوان ماهیت انقلاب را در چارچوبی فلسفی تحلیل کرد که در آن، عوامل مادی و معنوی، نه به عنوان دو حوزۀ مجزا، بلکه به مثابۀ اجزای یک کلیت واحد و درهمتنیده درک شوند. برای پاسخ به این پرسش، این مقاله با اتخاذ روش «تحلیلی-فلسفی»، از چارچوب نظری «علل اربعۀ ارسطویی» به عنوان ابزار اصلی تحلیل بهره میبرد. این مدل کلاسیک که در فلسفۀ اسلامی نیز بسط یافته است، امکان واکاوی چندوجهی و عمیق پدیدههای پیچیده را فراهم میسازد. در این چارچوب، علت مادی انقلاب، بستر بالقوه و زمینۀ فکری-اجتماعی آن است که فراتر از فقر اقتصادی، بحران هویت، استحاله فرهنگی و انباشت مطالبات دینی جامعه را در بر میگیرد. علت صوری آن، شکل، ساختار و هویت جدیدی است که پس از انقلاب در قالب نظام «جمهوری اسلامی» مبتنی بر مردمسالاری دینی و ولایت فقیه پدیدار شد. علت فاعلی، نیروی محرکهای بود که این پتانسیل را به فعلیت رساند و در دو سطح مکملِ رهبری کاریزماتیک امام خمینی و عاملیت تودههای میلیونی مردم عمل کرد. سرانجام علت غایی انقلاب، هدف نهایی و آرمان متعالی آن، یعنی تحقق «حیات طیبه»، استقرار عدالت الهی، استقلال و تعالی معنوی جامعه بود که به تمام اجزای دیگر جهت و معنا میبخشید. نوآوری اصلی این پژوهش در رویکرد ترکیبی و یکپارچهساز آن نهفته است که نشان میدهد چگونه این ابعاد مختلف در یک نظام فلسفی منسجم به یکدیگر پیوستهاند. یافتههای تحقیق تأکید میکنند که ماهیت انقلاب اسلامی، ترکیبی همپیوند و جداییناپذیر از علل اربعه است که در آن، علل مادی ریشهای عمیق در بحرانهای فلسفی و هویتی داشتهاند. این تحلیل نشان میدهد که اصل «توحید» از یک باور انتزاعی خارج شده و به مبنای عینی حاکمیت مطلق الهی و منشأ مشروعیت سیاسی (علت صوری و غایی) تبدیل شده است؛ امری که پیوند گسسته میان توحید نظری و عملی را در تاریخ اندیشۀ سیاسی اسلام ترمیم کرد؛ افزون بر این مبانی انسانشناختی انقلاب، بهویژه مفهوم «خلیفةاللهی انسان»، به عنوان علت مادی عمیق عمل کرده، انسان را نه موجودی منفعل، بلکه کارگزار حاکمیت الهی و صاحب حق خدادادی برای تعیین سرنوشت خویش معرفی میکند؛ در این میان نظریۀ «ولایت فقیه» به مثابۀ تداوم ولایت الهی و امامت، جوهرۀ علت صوری و فاعلی نظام سیاسی جدید است که پیوند میان حاکمیت الهی و ارادۀ مردمی را برقرار میسازد. نتیجه اینکه انقلاب اسلامی ایران پدیدهای ذیل یک منطق فلسفی عمیق است که در آن، علل مادی و ظاهری، معلول و روبنای یک دگرگونی بنیادین در مبانی هستیشناختی و انسانشناختی بودهاند. این رویداد، تجلّی یک نظام منسجم است که در آن، باور به حاکمیت مطلق خداوند و کرامت انسان به عنوان خلیفةالله، توسط رهبری الهی و مشارکت مردمی به فعلیت رسید؛ بنابراین ماهیت این انقلاب نمونهای موفق از بازگشت به مبانی اصیل دینی برای ارائه الگویی نوین از حکمرانی دینی-دموکراتیک است که در آن، ایمان و عقلانیت و حاکمیت الهی و مشارکت مردمی در یک ساختار واحد به هم پیوند خوردهاند. درنهایت اینکه مقالۀ حاضر با تحلیل انقلاب اسلامی به عنوان یک هویت پیوستار (از ریشهها تا استقرار نظام)، برخلاف تحلیلهای رایج، صرفاً به عوامل پیدایش متمرکز نیست و علت صوری انقلاب پس از پیروزی را نیز در تحلیل خود وارد میسازد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| انقلاب اسلامی؛ علل اربعه؛ مبانی فلسفی؛ هستیشناسی توحیدی؛ انسانشناسی اسلامی؛ ولایت فقیه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Analysis of the Philosophical Nature of the Islamic Revolution Based on the Interconnection of the Four Causes and Monotheistic Worldview | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Seyed Ebrahim Masoumi1؛ Mohsen Mohajernia2 | ||
| 1Assistant Professor, Department of Islamic Studies, University of Kashan, Kashan, Iran. | ||
| 2Associate Professor, Department of Politics, Research Institute of Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| This research is formulated with the aim of providing an analysis of the nature of the Islamic Revolution of Iran, going beyond common political, social, and economic approaches. The main objective of the article is to explain the reality that the Islamic Revolution was not merely a reaction to political tyranny or material crises, but rather the product of a "paradigmatic shift" in Islamic political thought and the practical manifestation of a coherent political philosophy. The central issue of this research is the analysis of the organic interconnection between the abstract and philosophical foundations of the Revolution (including monotheistic worldview, epistemological principles, and value foundations) and its material and tangible causes (such as social grievances and identity crisis). In other words, the main question is how the nature of the Revolution can be analyzed within a philosophical framework in which material and spiritual factors are understood not as two separate domains, but as components of a single, unified, and intertwined whole. To answer this question, this article adopts an "analytical-philosophical" method, utilizing the theoretical framework of the "Aristotelian Four Causes" as its primary analytical tool. This classical model, also developed in Islamic philosophy, enables a multifaceted and profound analysis of complex phenomena. In this framework, the material cause of the Revolution is its potential substrate and intellectual-social context, which goes beyond economic poverty to encompass identity crisis, cultural assimilation, and the accumulation of society's religious demands. Its formal cause is the new form, structure, and identity that emerged after the Revolution in the shape of the "Islamic Republic" system, based on religious democracy and the Guardianship of the Jurist (Wilāyat al-faqīh). Its efficient cause was the driving force that actualized this potential, operating at two complementary levels: the charismatic leadership of Imam Khomeini and the agency of the millions of popular masses. Finally, the final cause of the Revolution, its ultimate goal and transcendent ideal—namely, the realization of the "Good Life" (ḥayāt ṭayyiba), the establishment of divine justice, independence, and the spiritual excellence of society—gave direction and meaning to all its other components. The main contribution of this research lies in its synthetic and integrative approach, which demonstrates how these different dimensions are connected within a coherent philosophical system. The research findings emphasize that the nature of the Islamic Revolution is an intertwined and inseparable combination of the four causes, in which the material causes had deep roots in philosophical and identity crises. This analysis shows that the principle of Monotheism (Tawḥīd) moves beyond an abstract belief to become the objective foundation of absolute divine sovereignty and the source of political legitimacy (formal and final cause); a matter that repaired the broken link between theoretical and practical monotheism in the history of Islamic political thought. Furthermore, the anthropological foundations of the Revolution, especially the concept of "man as God's vicegerent (Khalīfat Allāh)," act as a profound material cause, introducing man not as a passive being, but as an agent of divine sovereignty possessing a God-given right to determine his own destiny. Meanwhile, the theory of "Velayat-e Faqih" (Guardianship of the Jurist), as a continuation of divine guardianship and Imamate, constitutes the essence of the formal and efficient cause of the new political system, establishing the link between divine sovereignty and the people's will. The conclusion is that the Islamic Revolution of Iran is a phenomenon governed by a deep philosophical logic, in which the material and apparent causes were the effect and superstructure of a fundamental transformation in ontological and anthropological foundations. This event is the manifestation of a coherent system in which belief in the absolute sovereignty of God and the dignity of man as God's vicegerent is actualized through divine leadership and popular participation. Therefore, the nature of this Revolution is a successful example of a return to authentic religious foundations to present a new model of religious-democratic governance, in which faith and rationality, divine sovereignty and popular participation, are intertwined in a single structure. Finally, by analyzing the Islamic Revolution as a continuous identity (from its roots to the establishment of the system), contrary to common analyses that focus merely on the factors of its emergence, the present article incorporates the formal cause of the Revolution after its victory into its analysis. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Islamic Revolution, Four Causes, Philosophical Foundations, Monotheistic Ontology, Islamic Anthropology, Guardianship of the Jurist | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ابنمنظور، م. (1408ق). لسان العرب. (ج11). بیروت: دار صادر.
ادیب، م.ج. (۱۳۷۴). حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
جمشیدی، م.ح. (۱۳۸۵). مفهوم و ماهیت «قیام» در اندیشۀ سیاسی امام خمینی. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
جمشیدی، م.ح. (۱۳۹۱). نظریۀ انقلاب اسلامی در اندیشۀ سیاسی شهید صدر. علوم سیاسی، شماره ۵۸.
جوادی آملی، ع. (۱۳۸۵). ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت. قم: نشر اسراء.
حرّعاملی، م. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. (ج1، 27). قم: مؤسسۀ آلالبیت(ع).
خامنهای، س.ع. (10/11/1359). بیانات در دیدار جمعی از پاسداران و اعضای کمیتههای انقلاب اسلامی. قابل دسترس در: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=1285
خامنهای، س.ع. (12/6/1377). بیانات در دانشگاه تربیت مدرس. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2900
خامنهای، س.ع. (۱۳۶۳). مجموعه بیانات. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech?nt=2&npt=9&year=1363
خامنهای، س.ع. (۱۳۷۴). بیانات در دیدار جمعی از روحانیون و ائمه جماعات. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/newspart-index-old?id=2763&nt=2&year=1374&tid=1003#3330
خامنهای، س.ع. (۱۳۹۷). مجموعه بیانات. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech?nt=13&year=1397
خامنهای، س.ع. (26/8/1377). بیانات در دیدار جمعی از جوانان و دانشجویان همدان. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2974
خامنهای، س.ع. (26/9/1382). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان قزوین. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=4393
خامنهای، س.ع. (5/9/1363). بیانات در خطبههای نماز جمعه تهران. قابل دسترس در:
https://farsi.khamenei.ir/speech?nt=2&npt=9&year=1363
خمینی، س.ر.ا. (1368). صحیفه نور. (ج. 18-19، 8، 2، 11). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دانش، م. (۱۳۷۷). ماهیت و ابعاد انقلاب اسلامی ایران. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
صدرالدین قزوینی، س.م. (۱۳۶۷). مبانی نظری انقلاب اسلامی ایران. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صدیقی، ک. (۱۳۷۶). نهضتهای اسلامی و انقلاب اسلامی ایران. تهران: انتشارات سروش.
طباطبایی، س.م.ح. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عبداللهی آرن، م. (۱۳۹۶). اصول تفکر سیاسی فی آیات مکی قرآن در ترازوی نقد. تهران: انتشارات جامعة المصطفی.
فارابی، ا. (1986). آراء اهل المدینه الفاضله. بیروت: دارالمشرق.
کاشف الغطاء، ج. (۱۳۸۲). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: انتشارات بوستان کتاب.
کریمی، غ. (۱۳۸۰). اسلامیت و جمهوریت از دیدگاه امام خمینی. قم: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
محمدی، م. (۱۳۸۵). انقلاب اسلامی، زمینهها و پیامدها. قم: دفتر نشر معارف.
محمدی، م. (۱۳۹۲). انقلاب اسلامی ایران از منظر استاد شهید مرتضی مطهری. پژوهشهای انقلاب اسلامی، 2(6).
مصباح یزدی، م.ت. (۱۳۷۸). انسان و انقلاب اسلامی. قم: انتشارات در راه حق.
مصباح یزدی، م.ت. (۱۳۸۶). انقلاب اسلامی و ریشههای آن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، م. (۱۳۷۶). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.
موسوی اعظم، س. م. (۱۳۹۶). تأملّی در اقسام علل ناقصه. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، ۷(25).
مهاجرنیا م. (1402) آیندهپژوهی انقلاب اسلامی. قم: مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر.
مهاجرنیا، م. (۱۳۸۴). پژوهشی در اندیشۀ سیاسی اسلام. قم: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مهاجرنیا، م. (۱۳۸۷). اندیشۀ سیاسی فارابی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مهاجرنیا، م. (۱۳۸۷). زوال دولت در اندیشه فارابی. فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۴۲.
مهاجرنیا، م. (۱۳۹۴). فلسفۀ سیاسی آیتالله خامنهای. تهران: انتشارات سمت.
هانتینگتون، س. (۱۳۷۰). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی. ترجمه م. ثلاثی. تهران: انتشارات علم. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 113 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 79 |
||