آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,639 |
| تعداد مقالات | 37,346 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,470,564 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,425,402 |
تصحیح انتقادی رساله «الملّة والفقه المدنی» از آثار فلسفۀ سیاسی- دینی فارابی | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 4، دی 1404، صفحه 85-126 اصل مقاله (2.83 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.74622.3115 | ||
| نویسنده | ||
| اکبر اسد علیزاده* | ||
| استادیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 16 اردیبهشت 1405، تاریخ بازنگری: 18 اردیبهشت 1405، تاریخ پذیرش: 18 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| اهتمام به بازشناسی میراث علمی و دینی با هدف بازسازی انتقادی متون اساسی شیعی زمینهسازی و بهرهگیری از ذخائر علمی در پاسخ به نیازهای معرفتی و دینی روز؛ شناخت اندیشههای متفکران و اندیشمندان شیعه و تعظیم و تکریم از ایشان را به ارمغان میآورد. بدین ترتیب تصحیح، تحقیق، تنقیح، و نشر آثار آن بزرگان برای تسهیل دستیابی به منابع مهم اندیشههای دینی به همراه تبیین و تحلیل نظریههای ایشان هدف نهایی این پژوهش است. پس از نسخهشناسی مناسب و بررسی و تعیین نسخه اساس با توجه به معیارها و شرایط آن مانند: صحیحتر بودن، کامل بودن، مصحح و خوانا بودن و ... تصحیح این رساله به روش بینابین انجام شده است، بدین معنا نسخهای که از حیث معیارهای یاد شده نسبت به نسخ دیگر برتر تشخیص داده شده به عنوان نسخه اساس نسبی تعیین، و سپس در مواردی با وجود اشتباه و اختلاف نسخه بدل آورده شده است . دستهبندی، شمارهگذاری مطالب، مقابله دقیق، اصلاح خطاهای تصحیح قبلی، تقطیع متن، فصلبندی و موضوعبندی مناسب، ویرایش و اعرابگذاری متن در موارد نیاز، توضیح اصطلاحات و کلمات، تبیین و تحلیل نظرات فارابی در خصوص حکمرانی با توجه به رساله «الملّة والفقه» از ویژگیهای این پژوهش است. از نظر فارابی خاستگاه حکومت در مقام ثبوت مشروعیت الهی و در مقام اثبات و تحقق خارجی مقبولیت مردمی است. در اصطلاح فارابی رئیس اول مدینه واضع قوانین و معلم و مرشد مردم و مدیر امور مدینه است. او کسی است که بالفعل واجد همه علوم و معارف از طریق وحی الهی است. که پیامبر به تدریج احکام مبتلا به و کلی را بیان میکند و جزئیات آن را به متخصصین بعد از خود (یعنی امام) واگذار میکند. امام نیز به تشریح احکام با استنباط از کلیات بیان رئیس اول تکمیل نظام حقوقی مدینه فاضله و جزئیات احکام اقدام میکند. و پس از امام، سومین مرتبه قانونگذاری به فقهای جامعالشرائط اختصاص مییابد، و فقها با تکیه بر تشریعیات سابق به استنباط احکامی که به آنها تصریح نشده است اقدام میکنند. از نظر فارابی، مقبولیت مردمی شرط لازم برای تحقق و تداوم نظام سیاسی دینی مطلوب (حکومت فاضله) است، اما شرط کافی نیست. مقبولیت مردمی باید در کنار دو رکن اساسی دیگر قرار گیرد: اولی رهبری دارای کمالات نظری و عملی و دومی قوانین و آموزههای صحیح که منشأ الهی و وحی دارند. فارابی در رساله الملّة تشکیل حکومت را بر اساس «مدنی بالطبع» بودن انسان ضروری میداند، اما مهم نوع حکومت است، آیا هر حکومتی میتواند انسان را به هدف غایی- که رسیدن به سعادت حقیقی است- نقش ایفا کند؟ فارابی معتقد است تنها نظامی که میتواند انسان را به سر منزل مقصود برساند حکومت فاضله است، یعنی حکومتی که قوانین آن بر اساس وحی الهی تشریع شده و به وسیله پیامبر و مماثل او (امام) و رئیس سنت اجرا شود. در نتیجه براساس تحلیل نظریه فارابی حکومت فاضله باید دارای این مؤلفهها باشد: 1. حکومت بر اساس وحی و معنویت (خدا محوری، حاکمیت الهی) و نفی انسانمحوری (اومانیسم). 2. درهم تنیدگی دین وسیاست، نفی سکولاریسم و جدایی دین از سیاست. 3. درهم تنیدگی فلسفه و دین، و نفی تعارض علم و دین. 4. شایستهسالاری و نفی باندبازی در حکومت فاضله. از نظر فارابی آنچه مطلوب است تشکیل و تاسیس حکومت فضیلتمحور (مدینه فاضه) است. حکومتی که هدفش هدایت مردم به سعادت دنیوی و اخروی از طریق آموزههای دینی باشد. سعادت همان کمال نهایی انسان است که از طریق عقل نظری و عملی به دست میآید. و دین یکی از مهمترین ابزاری برای تحقق این هدف است، زیرا میتواند حقایق فلسفی را به زبان ساده و نمادین به مردم منتقل کند و مبنای قوانین و اخلاق اجتماعی قرار گیرد. ساختار حکومت و جامعه باید به گونهای باشد که هر کس بر اساس میزان درک خود از سعادت و فضیلت، جایگاه خود را پیدا کند. معاونان رئیس اول و سایر شهروندان در یک نظم هماهنگ زیر نظر او کار میکنند. در این نظام شهروندان مانند اعضای یک بدن هستند که برای رسیدن به یک هدف مشترک (سعادت) با یکدیگر همکاری میکنند. بنابراین میتوان گفت فارابی تشکیل حکومتی با کارکردهای دینی- اخلاقی را ضروری میداند که غایت طبیعی زندگی انسانی (یعنی رسیدن به سعادت) را ممکن میسازد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| فارابی؛ الملة والفقه؛ الوحی؛ الفقیه؛ امام؛ دین؛ سیاست؛ حکومت فاضله؛ حکمرانی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Critical Edition of the Treatise Al-Milla wa-l-Fiqh (Religion and Jurisprudence) from the Political-Religious Philosophy of Farabi | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Akbar Asad Alizade | ||
| Assistant Professor, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Attention to the reidentification of the scientific and religious heritage with the aim of critically reconstructing fundamental Shiite texts, paving the way for and utilizing scientific treasures to respond to contemporary intellectual and religious needs; brings about the understanding of the thoughts of Shiite thinkers and intellectuals, and glorifies and honors them. Thus, the correction, research, revision, and publication of the works of those great figures to facilitate access to important sources of religious thought, along with the explanation and analysis of their theories, is the ultimate goal of this research. After appropriate codicological study and examination and determination of the base manuscript according to its criteria and conditions (such as greater accuracy, completeness, being proofread and legible, etc.), the correction of this treatise has been done using the eclectica method. This means that the manuscript deemed superior to others based on the aforementioned criteria was selected as the relative base manuscript, and then, in cases of error or discrepancy, variant readings were provided. Categorization, numbering of contents, careful collation, correction of errors from previous corrections, segmentation of the text, appropriate chapter and subject division, editing and vowelization (tashkīl) of the text where needed, explanation of terms and words, and explanation and analysis of al-Fārābī's views on governance with respect to the treatise Al-Milla wa-l-Fiqh are among the features of this research. From Fārābī's perspective, the origin of government, in terms of ontological legitimacy, is divine legitimacy, and in terms of proof and external realization, it is popular acceptance. In Fārābī's terminology, the leader of the virtuous city is the establisher of laws, the teacher and guide of the people, and the manager of the city's affairs. He is one who actually possesses all sciences and knowledges through divine revelation. The Prophet gradually states the necessary general rulings, delegating their details to the specialists after him (i.e., the Imam). The Imam, in turn, explains the rulings through inference from the general principles stated by the First Leader, completing the legal system of the virtuous city and the details of the rulings. After the Imam, the third level of legislation is reserved for comprehensive, qualified jurists (fuqaha), who, relying on previous legislations, infer rulings that have not been explicitly stated. From Fārābī's perspective, popular acceptance is a necessary condition for the realization and continuity of a desirable religious political system (the virtuous government), but it is not a sufficient condition. Popular acceptance must be placed alongside two other fundamental pillars: first, leadership possessing theoretical and practical perfections, and second, correct laws and doctrines that have divine origin and revelation. In his treatise Al-Millah, Fārābī considers the formation of government necessary based on the fact that humans are 'political by nature' (madanī bi-l-ṭabʿ), but the important thing is the type of government. Can any government play a role in leading humanity to the ultimate goal – which is attaining true happiness? Fārābī believes that the only system that can lead humanity to its desired destination is the virtuous government (al-madīnat al-fāḍila), i.e., a government whose laws are legislated based on divine revelation and are implemented by the Prophet, his successor (the Imam), and the head of tradition. Consequently, based on the analysis of Fārābī's theory, the virtuous government must possess the following components: 1. Governance based on revelation and spirituality (God-centeredness, divine sovereignty) and the negation of human-centeredness (humanism). 2. Intertwining of religion and politics, negation of secularism and the separation of religion from politics. 3. Intertwining of philosophy and religion, and negation of conflict between science and religion. 4. Meritocracy and negation of factionalism in the virtuous government. From Fārābī's perspective, what is desirable is the formation and establishment of a virtue-centered government (the Virtuous City). A government whose goal is to guide people to worldly and otherworldly happiness through religious teachings. Happiness is the ultimate perfection of a human being, achieved through theoretical and practical reason. Religion is one of the most important tools for achieving this goal, because it can convey philosophical truths to the people in simple and symbolic language, and serve as the basis for laws and social ethics. The structure of government and society must be such that each person finds their place according to their own understanding of happiness and virtue. The deputies of the First Leader and other citizens work under his supervision in a coordinated order. In this system, citizens are like the parts of a body, cooperating with each other to achieve a common goal (happiness). Therefore, it can be said that Fārābī considers the formation of a government with religious-moral functions necessary, one that makes possible the natural ultimate end of human life (i.e., attaining happiness). | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Fārābī, Al-Milla wa-l-Fiqh, Revelation, The Jurist (Faqih), Imam, Religion, Politics, Virtuous Government, Governance | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آقایانی چاوشی، ج. (1383). کتابشناسی توصیفی فارابی. تهران: انتشارات هرمس.
ابن ابیاصیبعة، ا. (2001م). عیون الأنباء فی طبقات الأطبّاء. (ج. 4). قاهره: الهیئة المصریّة العامّة للکتاب.
ابن خلکان، ا. (بیتا). وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان. (ج. 5). بیروت: دار الفکر.
ابن درید، م. (1988م). جمهرة اللغة. (ج.1). بیروت: دار العلم للملایین.
ابن صاعد اندلسى، ص.(1376). التعریف بطبقات الأمم. تهران: مرکز پژوهشى میراث مکتوب.
ابناثیر جزری، م. (1367). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. (ج. 4). طاهرأحمد الزاوی ومحمود محمّد الطناحی (محقق). قم: إسماعیلیان.
ابناثیر جزری، م. (1367). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. (ج. 3). طاهرأحمد الزاوی ومحمود محمّد الطناحی (محقق). قم: إسماعیلیان.
ابنمنظور، م. (1414ق). لسان العرب. (ج. 1، 6، 11، 13-14). بیروت: دار صادر.
ابنندیم، م. (بیتا). الفهرست. بیروت: دار المعرفة.
بغدادى، ا. (1951م). هدیة العارفین اسماء المؤلفین وآثار المصنفین. م.م. خرسان. (مصحح) (ج. 2). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
بیهقى، ع. (1365ق). تاریخ حکماء الاسلام. دمشق: مطبعة الترقی.
جوهرى، ا. (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. (ج. 1، 3-6). بیروت: دار العلم للملایین.
حسینی زبیدی، س.م. (1414ق). تاج العروس. (ج. 18). ع. شیری (بهکوشش). بیروت: دار الفکر.
حمیرى، ن. (1420ق). شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم. (ج. 8، 11). دمشق: دار الفکر.
راغب اصفهانى، ح. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
زمخشری، ج. (1417ق). الفائق فی غریب الحدیث. (ج. 3). بیروت: دار الکتب العلمیه.
زهری، م. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صاحب، ا. (1414ق). المحیط فى اللغة. (ج. 4، 9، 7). بیروت: عالم الکتب.
صفدى، خ. (1401ق). الوافی بالوفیات، (ج. 1). بیروت: دار النشر.
عسکری، ح. (1400ق). الفروق فى اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
فارابی، م. (1405ق). فصول منتزعة. ف. متری نجار (به کوشش). تهران: مکتبة الزهراء.
فارابی، م. (1964م). السیاسة المدنیة. تحقیق و تعلیق: ف. متری نجار. بیروت.
فارابی، م. (1976م). آراء اهل المدینة الفاضلة. تصحیح: ب. نضری نادر. بیروت: دار الشرق.
فارابی، م. (1995م). تحصیل السعادة. تقدیم و شرح: ع. بوملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، محمّد بن محمّد (1378). تلخیص النوامیس أفلاطون. معهد تاریخ العلوم العربیة والاسلامیة. المان: فرانکفرد.
فارابی، محمد بن محمد (1976م). آراء اهل المدینة الفاضلة. البیر نضری نادر (مصحح). بیروت: دار الشرق.
فراهیدى، خ. (1409ق). کتاب العین. (ج. 3، 6-7). قم: نشر هجرت.
فیروزآبادى، م. (1415ق). القاموس المحیط. (ج. 4). بیروت: دار الکتب العلمیة.
فیومی، ا. (1405ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. (ج. 1-2). قم: دار الهجرة.
هروی، م. (1387). بحر الجواهر (معجم الطب الطبیعی). قم: جلال الدین. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 129 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 75 |
||