آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,671 |
| تعداد مقالات | 37,724 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,437,138 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,570,799 |
واکاوی کارآمدی فقه سیاسی در عرصۀ سیاست خارجی دولت اسلامی براساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 28، شماره 4، دی 1404، صفحه 127-152 اصل مقاله (2.42 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.66383.3049 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدصادق آسیم* 1؛ سیداحسان رفیعی علوی2 | ||
| 1سطح چهار، حوزۀ علمیه قم، قم، ایران | ||
| 2دانشیار، گروه فقه سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 05 مهر 1404، تاریخ بازنگری: 07 آذر 1404، تاریخ پذیرش: 18 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| سنجش نظریه‌های مختلف از منظر کارامدی در حوزۀ سیاست خارجی، سبب ارتقا و بهره‌مندی دولت‌ها در سلوک سیاسی می‌شود. فقه سیاسی شیعه با برخورداری از ظرفیت‌های متنوع دینی، دارای تدبیر مبرهنی در عرصۀ سیاست خارجی دولت اسلامی است که در اصول دوم، چهارم و پنجم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر اداره و تقنین بر پایۀ قوانین اسلامی، اجتهاد مستمر فقیهان جامع‌الشرایط و نظریۀ ولایت فقیه نمایان شده است؛ با این حال الگوی فقهیِ سیاست خارجیِ دولت اسلامی، از منظر تبیین نظری الگو و ارزیابی کارامدی آن در نظام بین‌الملل، به‌ویژه با تمرکز بر رویکرد فقهی و تطبیق بر اصول قانونی همچنان نیازمند تکمیل و رفع خلأ است. پژوهش حاضر با هدف بررسی عناصر کارامدی در نظریه‌های روابط بین‌الملل و فقه سیاسی در عرصۀ سیاست خارجی و تطبیقی آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نگاشته شده است. پرسش پژوهش این است که «کارامدی نظریۀ فقه سیاسی در عرصۀ سیاست خارجی دولت اسلامی بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران چیست؟». فرضیۀ پژوهش نیز بر این مبنا استوار است که «نظریۀ فقه سیاسی امامیه، کارامدی حداکثری در عرصۀ روابط بین‌الملل و سیاست خارجی دولت اسلامی بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دارد». روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و پردازش اطلاعات به صورت کیفی و گردآوری اطلاعات با روش مطالعاتی- کتابخانه صورت گرفته است. ساختار پژوهش در سه بخش عمده تنظیم شده است: الف) تحلیل نظریۀ کارامدی در نظریه‌های روابط بین‌الملل (با بررسی مؤلفه‌های امنیت جامع، کسب قدرت برتر و گفتمان‌ساز و همکاری و همگرایی پایدار)؛ ب) واکاوی قواعد فقهی در عرصۀ سیاست خارجی دولت اسلامی (با تأکید بر دو قاعدۀ عام فوقانی «علو و نفی سبیل» و «نفی ظلم»)؛ ج) تطبیق مؤلفه‌های الگوی فقهی بر قانون اساسی (با سنجش شاخص‌های استقلال سیاسی، نظامی، اقتصادی، آزادی بیان، ارتباط مبتنی بر عدالت و توازن، پایبندی به معاهدات و احترام و معاشرت نیکو). در نظریه‌های روابط بین‌الملل، کارامدی سیاست خارجی دولت در سه حوزۀ امنیت جامع با تأکید بر توسیع امنیت به سطوح غیرنظامی، کسب قدرت با محوریت گفتمان‌سازی و روابط حداکثری بر پایۀ همکاری و همگرایی پایدار، سنجیده می‌شود. راهبردهای مبتنی بر کارامدی نیز شامل شش شاخص استقلال سیاسی، استقلال اقتصادی، آزادی بیان در مواضع بین‌المللی، ارتباط مبتنی بر عدالت و توازن، پایبندی به معاهدات و احترام و معاشرت نیکو است. نتیجه اینکه دو قاعدۀ «علوّ و نفی سبیل» و «نفی ظلم» در تراث فقه سیاسی امامیه به دلیل برخورداری از حاکمیت مطلق، عدم تخصیص‌پذیری و اولویت در تعارض و تزاحم، ارکان اصلی سیاست خارجی دولت اسلامی را تشکیل می‌دهند و قواعد دیگر (نظیر دعوت، امان، تقیه، تألیف قلوب)، همگی در چارچوب این دو عام فوقانی تعریف می‌شوند. در تطبیق این دو قاعدۀ فقهی بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شش اصل راهبری در سیاست خارجی احصا می‌شود: اول، استقلال سیاسی (اصل ۱۴۶) که حرمت هرگونه ولایت و سرپرستی غیرمسلمان را الزامی می‌کند. دوم، استقلال نظامی (اصول ۱۴۵ و ۱۴۶) که عضویت بیگانگان در ارتش و استقرار پایگاه‌های خارجی را ممنوع می‌سازد. سوم، استقلال اقتصادی (اصل ۸۱ و فصل دهم) که افزون بر منع قراردادهای سلطه‌آور، نبود برنامۀ منسجم را مصداق بارز ظلم تلقی می‌کند. چهارم، آزادی بیان در حمایت و محکومیت (اصل ۱۵۴) که دولت را به تلاش برای رفع استیلای ظالمانه و دفاع از مستضعفان ملزم می‌سازد. پنجم، ارتباط مبتنی بر عدالت و توازن (اصل ۱۵۴) که روابط خارجی را بر قسط و عدالت و عدم دخالت در امور داخلی ملت‌ها بنا می‌نهد. ششم، احترام و معاشرت نیکو (اصل ۱۲) که ضمن بسط عدالت، مذاهب دیگر را محترم شمرده و بر توازن اخلاقی در سیاست خارجی تأکید می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد الگوی فقهی مبتنی بر دو رکن «استقلال» و «نفی ظلم»، ضمن تحقق مؤلفه‌های سه‌گانۀ کارامدی در روابط بین‌الملل (امنیت جامع، افزایش قدرت گفتمان‌ساز و توسعۀ همکاری و ائتلاف‌ها)، دولت اسلامی را به استقلال سیاسی (نفی تبعیت و پایگاه خارجی)، استقلال نظامی (خودکفایی و بازدارندگی)، استقلال اقتصادی (مقاومت در برابر تحریم و خوداتکایی)، دیپلماسی عزتمندانه، آزادی در دفاع از مظلومان، پایبندی به معاهدات و معاشرت نیکو ملزم می‌سازد. تجلّی این اصول در گفتمان بنیادین «نه شرقی، نه غربی» و سه‌گانۀ راهبردی «عزّت، حکمت، مصلحت» قابل مشاهده است؛ گفتمانی که با اتکا بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مبانی فقه سیاسی امامیه، به تکوین چارچوب نظری سیاست خارجی دولت اسلامی انجامیده، ظرفیت آن را برای طرح در سطح مباحث نظری روابط بین‌الملل ارتقا داده است. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| فقه سیاسی؛ دولت اسلامی؛ سیاست خارجی؛ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Analysis of the Efficacy of Political Jurisprudence in the Realm of Foreign Policy of the Islamic State Based on the Constitution of the Islamic Republic of Iran | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Sadegh Asim1؛ Seyed Ehsan Rafie Alavy2 | ||
| 1Level Four (Advanced Seminary Studies), Qom Seminary, Qom, Iran | ||
| 2Associate Professor, Department of Political Jurisprudence, Baqir al-Olum University, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Evaluating different theories from the perspective of efficacy in the realm of foreign policy leads to the advancement and benefit of states in political conduct. Shiite political jurisprudence, possessing diverse religious capacities, has a demonstrable framework for the foreign policy of the Islamic State. This is evident in the second, fourth, and fifth principles of the Constitution of the Islamic Republic of Iran, which mandate governance and legislation based on Islamic laws, continuous ijtihad by fully qualified jurists, and the theory of Wilāyat al-Faqīh (Guardianship of the Jurist). However, the jurisprudential model of the foreign policy of the Islamic State, from the perspective of theoretical explanation of the model and evaluation of its efficacy in the international system—especially by focusing on the jurisprudential approach and its application to constitutional principles—still requires completion and filling of gaps. The present research is written with the aim of examining the elements of efficacy in theories of international relations and political jurisprudence in the realm of foreign policy and their application in the Constitution of the Islamic Republic of Iran. The research question is: "What is the efficacy of the theory of political jurisprudence in the realm of foreign policy of the Islamic State based on the Constitution of the Islamic Republic of Iran?" The research hypothesis is based on the premise that "The theory of Imami political jurisprudence has maximum efficacy in the realm of international relations and foreign policy of the Islamic State based on the Constitution of the Islamic Republic of Iran." The research method is descriptive-analytical, with qualitative data processing and data collected through library-based study. The research structure is organized into three main sections: a) Analysis of the theory of efficacy in theories of international relations (examining the components of comprehensive security, acquisition of superior and discourse-building power, and stable cooperation and convergence); b) Analysis of jurisprudential rules in the realm of foreign policy of the Islamic State (emphasizing the two overarching general rules of 'Superiority and Denial of Authority' and 'Denial of Oppression'); c) Application of the components of the jurisprudential model to the Constitution (assessing the indicators of political, military, economic independence, freedom of expression, relations based on justice and balance, adherence to treaties, and respect and good association). In theories of international relations, the efficacy of a state's foreign policy is measured in three areas: comprehensive security with an emphasis on expanding security to non-military levels; power acquisition centered on discourse-building; and maximum relations based on stable cooperation and convergence. Efficacy-based strategies also include six indicators: political independence, economic independence, freedom of expression in international stances, relations based on justice and balance, adherence to treaties, and respect and good association. Consequently, the two rules of 'Superiority and Denial of Authority' (uluww wa-nafy al-sabīl) and 'Denial of Oppression' (nafy al-ẓulm) in the heritage of Imami political jurisprudence, due to their absolute authority, non-specificity, and priority in cases of conflict and interference, constitute the main pillars of the foreign policy of the Islamic State. Other rules (such as invitation, amān (safe conduct), taqiyya (dissimulation), taʾlīf al-qulūb (reconciliation of hearts)) are all defined within the framework of these two overarching principles. In applying these two jurisprudential rules to the Constitution of the Islamic Republic of Iran, six strategic principles in foreign policy are enumerated: First, political independence (Principle 146), which mandates the prohibition of any form of guardianship or domination by non-Muslims. Second, military independence (Principles 145 and 146), which prohibits the presence of foreigners in the armed forces and the establishment of foreign military bases. Third, economic independence (Principle 81 and Chapter Ten), which, in addition to forbidding exploitative contracts, considers the lack of a coherent plan as a clear instance of oppression. Fourth, freedom of expression in support and condemnation (Principle 154), which obliges the state to strive for the removal of oppressive domination and to defend the oppressed. Fifth, relations based on justice and balance (Principle 154), which bases foreign relations on equity, justice, and non-interference in the internal affairs of other nations. Sixth, respect and good association (Principle 12), which, while extending justice, respects other religions and emphasizes moral balance in foreign policy. The research results show that the jurisprudential model, based on the two pillars of 'independence' and 'denial of oppression', while realizing the three components of efficacy in international relations (comprehensive security, increasing discourse-building power, and developing cooperation and alliances), obliges the Islamic State to: political independence (negating subservience and foreign bases), military independence (self-sufficiency and deterrence), economic independence (resistance against sanctions and self-reliance), dignified diplomacy, freedom in defending the oppressed, adherence to treaties, and good association. The manifestation of these principles can be observed in the fundamental discourse of "Neither East, nor West" and the strategic triad of "Dignity, Wisdom, Expediency". A discourse that, relying on the Constitution of the Islamic Republic of Iran and the foundations of Imami political jurisprudence, has led to the formation of a theoretical framework for the foreign policy of the Islamic State, enhancing its capacity to be presented at the level of theoretical discussions in international relations. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Keywords: Political Jurisprudence, Islamic State, Foreign Policy, Constitution of the Islamic Republic of Iran | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
بجنوردی، س.ح. (1401ق). القواعد الفقهیه. (ج.1). تهران: مؤسسه عروج.
بجنوردی، س.ح. (1419ق). القواعد الفقهیه. (ج.1). قم: الهادی.
تنهایی، ح. (1374). درآمدی بر مکاتب و نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: مرندیز.
حلّی، ن.ا.ج. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. (چاپ دوم؛ ج.1). قم: اسماعیلیان.
حیدری، س.ع.ن. (1412ق). اصول الإستنباط فی اصول الفقه. (ج.1). قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه.
خمینی، س.ر. (1368). صحیفه نور. (ج.۱۱،14، 21). تهران: مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، س.ر. (1409ق). تحریر الوسیله. (چاپ سوم؛ ج. 1). تهران: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
دهخدا، ع.ا. (1373). لغت‌نامه دهخدا. (ج.11). تهران: دانشگاه تهران.
دهقانی فیروزآبادی، س.ج (1395 الف). اصول و مبانی روابط بین‌الملل. (ج. 2). تهران: سمت.
دهقانی فیروزآبادی، س.ج. (1395ب). کلیات علم روابط بین‌الملل. تهران: سمت.
رضایی، ع.ر. (1387). تبیین مطلوب و کارآمد از سیاست خارجی در بستر نظام بین‌المللی. راهبرد یاس، شماره 14. صدوق، م. (1413ق). من لایحضره الفقیه. (چاپ دوم؛ ج. 4). قم: دفتر انتشارات اسلامی حوزه علمیه قم.
طوسى، م.ب.ح. (1407ق). تهذیب الأحکام. (چاپ چهارم؛ ج. 6). قم: دار الکتب الإسلامیة.
عباس‌تبار، ر. (1383). نقش دین در کارامدی دولت (نظام جمهوری اسلامی ایران). پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده علوم سیاسی، اجتماعی و تاریخ، دانشگاه باقرالعلوم(ع).
عمید زنجانی، ع.ع. (1421ق). فقه سیاسی. (چاپ چهارم؛ ج. 3). تهران: انتشارات امیرکبیر.
فرنج، د. (1378). فرهنگ مدیریت (توصیفی) انگلیسی- فارسی. (چاپ سوم). م. صائبی (مترجم). تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی.
قوامی، ع.ع. (1393). کاربرد نظریه‌های روابط بین‌الملل: سیاست بین‌الملل در عرصۀ تئوری و عمل. تهران: دنیای اقتصاد.
گلریز، ح. (1368). فرهنگ توصیفی لغت و اصطلاحات علوم اقتصادی. تهران: مرکز آموزش بانکداری.
لاریجانی، م.ج. (1374). حکومت: مباحثی در مشروعیت و کارآمدی. تهران: سروش.
لنکرانی، م.ف. (1416ق). القواعد الفقهیة. قم: چاپخانه مهر.
مجلسی، م.ب. (1403ق). بحارالانوار. (چاپ دوم؛ ج40). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مشکینی، ع. (1416ق). اصطلاحات الأصول. (چاپ ششم؛ ج.1). قم: الهادی.
مظفر، م.ر. (1370). اصول الفقه. (چاپ چهارم؛ ج. 1). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
مهدی صیاد شیرازی، م.؛ محمدی، ف. (1399). اصول بنیادی فقه سیاسی در سیاست خارجی نظام اسلامی. مطالعات دولت‌پژوهشی جمهوری اسلامی ایران، 6(2).
نجفی، م.ح. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. (چاپ هفتم؛ ج.28). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
یزدی، س.م.ک. (1414ق). تکملة العروة الوثقی. (ج. 1). قم: کتاب‌فروشی داوری. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 318 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 229 |
||