آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,639 |
| تعداد مقالات | 37,338 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,416,284 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,398,142 |
وظیفهگروی اخلاقیِ مبتنی بر حسن و قبح عقلی و سازگار با فضیلتگروی و غایتگروی | ||
| نقد و نظر در فلسفه و کلام | ||
| مقاله 5، دوره 31، شماره 122، تیر 1405، صفحه 1-29 اصل مقاله (1.28 M) | ||
| نوع مقاله: علمی ـ پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jpt.2025.72299.2257 | ||
| نویسندگان | ||
| رضا برنجکار* 1؛ محمدامین خوانساری2 | ||
| 1. استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران(نویسنده مسئول). | ||
| 2استادیار، گروه اخلاق نظری، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 22 تیر 1404، تاریخ بازنگری: 05 آبان 1404، تاریخ پذیرش: 26 آبان 1404 | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر بر مبنای نظریۀ حسن و قبح عقلی امامیه، نوعی نظریۀ وظیفهگروی اخلاقی معتدل را پایهریزی میکند؛ نظریهای که ضمن پرهیز از افراط وظیفهگروی کانت، تفسیر جدیدی از غایتگروی و فضیلتگروی مبتنی بر وظیفهگروی را ارائه میدهد که قابل دفاع است. این تقریر از وظیفهگروی، امتداد یک نظریۀ کلامی یعنی حسن و قبح عقلی را در عرصۀ فلسفۀ اخلاق نشان میدهد. در این پژوهش، با روش عقلی و تحلیلی تلاش شده است تا دیدگاهی در فلسفۀ اخلاق ارائه شود که از یک سو، با مبانی کلامی عدلیه هماهنگ باشد و از سوی دیگر، سه نظریۀ مطرح در فلسفۀ اخلاق را با هم جمع کند. ادعای پژوهش حاضر این است که وظیفهگروی بر نظریههای دیگر ترجیح دارد؛ اما این نظریه میتواند غایتگروی و فضیلتگروی را درون خود تلفیق کند و با رفع کاستی این دو نظریه، پیوندی منطقی و سازگار میان هر سه نظریه ارائه دهد. نتایج بهدستآمده از این پژوهش نشان میدهد که عقل قادر به درک پیشینی و مستقلِ بایدها و نبایدهای اصلی اخلاقی است. این فهم عقلانی، از ذات افعال نشئت میگیرد، نه از نتایج یا پیامدها، یا امر و نهی شارع. غایتها درصورتی دارای اعتبار اخلاقیاند که در نهایت، به وظیفههای عقلی بینجامند و در راستای رسیدن به این وظیفهها باشند. همچنین فضیلتها نیز نتیجۀ تکرار عمل به وظایف عقلانی است. بدینسان، فضیلت، برخاسته از انجام وظیفه است؛ همانطور که غایت فعل در نهایت، به انجام یک وظیفه منجر میشود. براساس نظریۀ مختار، انجام وظایف عقلانی از یک سو، ترسیمکنندۀ غایات افعال است، و از سوی دیگر، فضایل اخلاقی را در پی دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نظریههای اخلاقی؛ اخلاق اسلامی؛ اخلاق هنجاری؛ مبانی کلامی اخلاق؛ وظیفهگروی؛ حسن و قبح عقلی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| An Ethical Deontology Based on Rational Goodness and Badness (Husn and Qubh), Compatible with Virtue Ethics and Teleology | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Reza Berenjkar1؛ Mohamad Amin Khansari2 | ||
| 1Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran | ||
| 2. Assistant Professor, Department of Theoretical Ethics, Research Institute of Quran and Hadith, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Statement of the Problem: The central problem of this paper is to investigate the possibility and mechanism of formulating a deontological (duty-based) ethical theory that simultaneously aligns with the theological doctrine of "rational goodness and badness" within the Imami Shia tradition, while remaining fully compatible with teleology and virtue ethics. The foundational question is whether a rational basis for moral obligations can be established that is robust yet avoids the unacceptable implications of Kantian deontology, such as the total negation of goal-oriented actions and a disregard for virtues. Can the theory of rational goodness and badness—which underscores the intellect's intrinsic perception of the rightness and wrongness of actions in Imami theology—be structured into a normative ethical theory that prioritizes reason while systematically accommodating teleological goals and virtues? The primary objective of this research is to formulate and defend a model of "moderate deontology" grounded in rational goodness and badness that coordinates with the theological foundations of the Adliyyah (Justice-oriented schools) and remedies the recognized deficiencies of its two main rivals: teleology and virtue ethics. In the course of this investigation, it becomes clear that teleological theories alone, without reliance on deontological principles, are incapable of justifying "moral obligation." To determine an "ultimate end," teleology is forced to invoke a rational perception of "oughts," which is inherently deontological in character. Similarly, virtue ethics cannot validate the authority of moral values without assuming a deontological foundation (such as the judgment of reason regarding the necessity of acquiring virtue); when it appeals to practical reason , it effectively reduces to a form of deontology. Operating with a realistic and epistemological approach based on the a priori perception of reason, the theory of rational goodness and badness can function as a powerful deontological framework within the philosophy of ethics across four distinct dimensions: semantics, ontology, epistemology, and the plane of normative authority . Research Methodology: The present study utilizes a "rational and analytical" methodology. Relying on philosophical analysis, the authors first unpack core concepts such as "duty," "end/goal," "virtue," "rational goodness and badness," "moral necessity," and "obligation," followed by a critical assessment of the rival ethical systems. In the first section, using a method of internal critique, the paper demonstrates that teleology must ultimately refer to "reason" and rational "oughts" to justify its ultimate ends, and virtue ethics similarly requires an independent judgment of reason to justify the "golden mean" or "virtuous models." In the second section, utilizing a descriptive-analytical approach, the theory of rational goodness and badness is elucidated across four axes: semantics (defining good and bad as "moral necessity" and the "worthiness of performance or omission"), ontology (the objective and intrinsic nature of goodness and badness independent of human desires, purposes, or divine command), epistemology (the capacity of practical reason for the immediate, self-evident, and a priori perception of these values), and validation/authority (the internal self-evidence of reason and the absurd consequences of denying rational goodness and badness). In the third section, a synthetic method is deployed to present the final formulation of "moderate deontology," wherein the priority of reason is maintained while the status of ends and virtues is systematically defined within the framework of rational duties. Research Results: The findings obtained from this study are structured as follows: First: The critical evaluation of rival theories reveals that teleology—across all its iterations from hedonism to perfectionism—confronts a structural challenge regarding the "criterion of preference" for determining its ultimate end. If a teleologist asserts that "reason perceives that one ought to pursue a specific end," they have effectively departed from the boundaries of teleology and embraced deontology, because the criterion of morality is no longer the "consequence" itself, but the "rational perception of the ought." Likewise, virtue ethics must appeal to reason to justify the goodness of the golden mean or the virtuous archetype; if it claims that "reason decrees that virtue is good," the ultimate arbiter becomes a "rational duty" rather than virtue itself. Therefore, without a deontological anchor, neither rival theory can successfully justify moral obligations. Second: In elaborating the theory of rational goodness and badness as a deontological model: Semantically, goodness and badness are defined as "moral necessity" and the "worthiness of performance or omission." Ontologically, goodness and badness are real and intrinsic properties—neither socially constructed nor dependent upon divine command—which reason perceives independently of consequences and external goals. Epistemologically, practical reason possesses the capacity for the a priori and self-evident perception of these values (such as the inherent rightness of justice and the wrongness of oppression) without requiring revelation or empirical validation. With respect to authority, the internal self-evidence of rational judgments and the logical absurdities that follow the denial of rational goodness and badness provide sufficient grounds for validating this theory. Third: The formulation of the preferred model exhibits the following distinctive features: Reason independently and on an a priori basis perceives the primary moral "dos and don'ts." Contrary to Kantian ethics, orienting actions toward specific ends (such as perfection or proximity to God) is entirely permissible, provided that those ends ultimately resolve into a rational duty. Virtues derive their structural meaning either as direct rational duties or as psychological traits endorsed by reason to facilitate the execution of duty. Through a critical appraisal of Kantian deontology, this framework successfully establishes a harmonious convergence among all three major ethical theories. The results demonstrate that God has created the universe such that the fulfillment of rational duties naturally culminates in the actualization of virtues. Furthermore, using the principle of "necessity relative to an end", goal-oriented actions can be systematically organized in alignment with rational duties. Consequently, a moderate deontology grounded in rational goodness and badness preserves complete harmony with the theological foundations of the Adliyyah, possesses the robust capacity to validate and justify the other two ethical models, and successfully moves past the reductionist exclusivism of its rival schools. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Ethical Theories, Imami Ethics, Normative Ethics, Theological Foundations of Ethics, Deontology, Rational Goodness and Badness, Teleology, Virtue Ethics | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم
** نهجالبلاغه (صبحی صالح)
ابوالحسنی نیارکی، فرشته. (۱۴۰۰). نظریۀ اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی. قم: کتاب طه.
اترک، حسین. (۱۳۸۹). وظیفهگرایی اخلاقی قاضی عبدالجبار معتزلی. پژوهشنامۀ اخلاق، ۳(۹)، صص140‑174.
ارسطو. (۱۳۸۱). اخلاق نیکوماخوس (مترجم: صلاحالدین سلجوقی). تهران: دانشگاه تهران.
برنجکار، رضا؛ نصرتیان، مهدی. (۱۳۹۷). قاعدۀ کلامی حسن و قبح عقلی. قم: دارالحدیث.
خوانساری، محمدامین. (۱۴۰۱). ارزیابی نظریه و رویکرد وظیفهگرایانهٔ کانت از منظر اخلاق اسلامی. اخلاقپژوهی، 5(۱۵)، صص 73‑94.
https://doi.org/10.22034/ethics.2023.50180.1513
درّاز، عبدالله. (۱۳۸۹). آیین اخلاق در قرآن (مترجم: محمدرضا عطایی). مشهد: بهنشر.
ریچاردسون، هنری اس. (۱۳۹۲). اخلاق وظیفهگرایانه. در: دانشنامۀ فلسفۀ اخلاق (ویراستاران: پل ادوارز؛ دونالد ام. بورچرت، مترجم: انشاءالله رحمتی) ، صص ۲۹۱‑۲۹۳). تهران: سوفیا.
صادقی، هادی؛ میرصانع، سیدمحمدباقر. (1403). اخلاق فضیلت در آینه عقل و دین. قم: انتشارات دارالحدیث.
فرانکنا، ویلیام کی. (۱۳۸۹). فلسفۀ اخلاق (مترجم: هادی صادقی). قم: کتاب طه.
کانت، ایمانوئل. (۱۳۸۰). درسهای فلسفۀ اخلاق (مترجم: منوچهر صانعی درهبیدی). تهران: نقش و نگار.
کانت، ایمانوئل. (۱۳۹۳). مابعدالطبیعه اخلاق: فلسفۀ فضیلت (اصول اولیۀ مابعدالطبیعی تعلیم فضیلت). تهران: نقش و نگار.
کانت، ایمانوئل. (۱۳۹۴). بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق (گفتاری در حکمت کردار) (مترجمان: حمید عنایت و علی قیصری). تهران: خوارزمی.
کرسگارد، کریستین. (۱۳۷۹). سرچشمۀ ارزش از نظر ارسطو و کانت (مترجم: محسن جوادی). ارغنون، 6(16)، صص ۹۵‑۱۲۰.
گایر، پل. (۱۳۹۲). امر مطلق. در: دانشنامۀ فلسفۀ اخلاق (پل ادوارز؛ دونالد ام. بورچرت، ویراستاران، مترجم: انشاءالله رحمتی)، صص ۲۹۹‑۳۰۷). تهران: نشر سوفیا.
لاودن، روبرت بی. (۱۳۹۲). اخلاق فضیلت. در: دانشنامه فلسفۀ اخلاق (ویراستاران: پل ادوارز؛ دونالد ام. بورچرت، مترجم: انشاءالله رحمتی). تهران: سوفیا.
مور، جورج ادوارد. (۱۳۸۸). مبانی اخلاق (مترجم: غلامحسین توکلی و علی عسگری یزدی). تهران: سمت.
ویلیامز، برنارد. (۱۳۸۳). فلسفۀ اخلاق. قم: دفتر نشر معارف.
هرستهاوس، روزالین. (۱۳۹۲). اخلاق فضیلت هنجاری (مترجم: مرتضی احمدی). کتاب ماه فلسفه، 7(70)، صص ۴۳‑۵۱.
هورکا، تامس. (۱۳۹۲). اخلاق غایتگرایانه. در: دانشنامۀ فلسفۀ اخلاق (ویراستاران: پل ادوارز؛ دونالد ام. بورچرت، مترجم: انشاءالله رحمتی). تهران: سوفیا. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 58 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 49 |
||