آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,632 |
| تعداد مقالات | 37,267 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,033,805 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,222,303 |
هرمنوتیک نواندیشان دینی در ترازوی نقد کلامی: بازسازی و تبیین یک الگوی اصیل برای فهم سنت | ||
| نقد و نظر در فلسفه و کلام | ||
| مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ، انتشار آنلاین از تاریخ 27 خرداد 1405 اصل مقاله (1.45 M) | ||
| نوع مقاله: علمی ـ پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jpt.2025.72507.2264 | ||
| نویسندگان | ||
| سمیرا فرمانی* 1؛ محمد صالح کریمی2 | ||
| 1دکتری، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران (نویسندهٔ مسئول). | ||
| 2دکتری تفسیر تطبیقی، گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 15 مرداد 1404، تاریخ بازنگری: 30 شهریور 1404، تاریخ پذیرش: 21 مهر 1404 | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش با هدف تبیین کارآمدی روششناسی کلامی در مواجهه با چالشهای هرمنوتیک نواندیشان دینی تدوین شد. مسئلۀ محوری تحقیق، بحران معرفتی برآمده از رویکردهایی بود که با وامگیری از هرمنوتیک فلسفی و تأکید بر سیالیت معنا، امکان استنباط گزارههای اعتقادی پایدار از متون دینی را مورد پرسش قرار میدادند. در پاسخ به این چالش، این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، این فرضیه را مطرح کرد که راهحل این بحران، نه در ابداع الگوهای بیگانه، بلکه در بازسازی و تبیین ظرفیتهای درونی سنت عقلی اسلام نهفته است. در این راستا، ابتدا مبانی هرمنوتیکی نواندیشان با ارائۀ مطالعات موردی مشخص، نقد و بررسی شد. سپس مبانی کلامی لازم برای یک استنباط معتبر، ازجمله حاکمیت عقل قطعی، مرکزیت محکمات قرآنی و وثاقت سنت قطعی، بهصورت ایجابی تبیین گردید. در نهایت، «الگوی کلامی - اجتهادی» بهمثابۀ یک چارچوب اصیل بازسازی و کارآمدی آن در مدیریت «دیالکتیک ثابت و متغیر» - با مطالعۀ موردی بردهداری - به نمایش گذاشته شد. یافتۀ کلیدی تحقیق نشان داد که سنت فکری اسلام، خود دارای یک روششناسی پویا و منسجم است که با بازخوانی و نظاممندسازی آن میتوان بهصورت اصیل و در عین حال کارآمد به نیازهای زمانه پاسخ داد و میان پایبندی به اصول بنیادین و پویایی در فهم، توازن برقرار کرد. این الگو راهی برای فهم عمیقتر سنت بدون ابطال متن ارائه میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| علم کلام؛ هرمنوتیک؛ نواندیشی دینی؛ استنباط کلامی؛ فهم سنت؛ الگوی کلامی - اجتهادی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Hermeneutics of Religious Reformers Under the Lens of Theological Critique: Reconstructing and Explaining an Authentic Model for Understanding Tradition | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Samira Farmani1؛ Mohammadsaleh Karimi2 | ||
| 1PhD, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran (Corresponding author). | ||
| 2PhD, Comparative Quranic Exegesis, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Statement of the Problem: Focusing on one of the most foundational epistemological conflicts in the contemporary Islamic world, this paper investigates the relationship between the "science of theology" and the "hermeneutics of religious reformers". Through this analytical confrontation, it seeks to present a theological-ijtihadi model for understanding Islamic tradition. The central problem of the research is the epistemological crisis arising from the introduction of philosophical hermeneutics into the domain of religious interpretation. Inspired by the ideas of Martin Heidegger and Hans-Georg Gadamer, these reformist readings treat understanding as an inherently historical, fluid process dependent on the interpreter's horizon, thereby undermining the possibility of accessing a stable meaning or the author’s original intent. This approach has manifested as a coherent project for rereading Islamic tradition in the works of prominent figures such as Mohammed Arkoun, Nasr Hamid Abu Zayd, and Abdolkarim Soroush. Consequently, the core inquiry of this research is whether a systematic theological critique can expose the internal contradictions and theological-methodological vulnerabilities of these hermeneutical projects. Furthermore, it addresses whether the Islamic theological tradition possesses the latent structural capacity to transition from a defensive posture into an active, coherent, and dynamic theory of textual interpretation—one that preserves the authority of revelation while constructively engaging with the shifting epistemic demands of the modern era. Research Methodology: This study employs a descriptive-analytical methodology combined with a critical, theological approach. First, utilizing a targeted conceptual mapping, the foundational tenets of both philosophical hermeneutics and Islamic theology are defined and contrasted. In the critical phase, the paper applies an internal and external critique to the specific hermeneutical frameworks of Arkoun, Abu Zayd, and Soroush, evaluating their semantic, epistemological, and theological consequences. Finally, utilizing a constructive-synthetic approach, the paper systematically integrates traditional theological principles (such as divine wisdom, inerrancy, and the hermeneutic of muhkam and mutashabih) with contemporary methodological tools to formulate and present a balanced, comprehensive "theological-ijtihadi model" for textual understanding. Research Results: The findings of this research are structured across three primary dimensions: conceptual mapping, critical deconstruction, and constructive modeling. Conceptual Mapping and Definitions: Philosophical hermeneutics, by transitioning from an interpretive methodology to a philosophy of understanding, posits three core principles: the historicity of understanding (the hermeneutic circle), the fusion of horizons, and the historical production of meaning. Within this framework, understanding is viewed not as the objective discovery of a text’s pre-existing meaning, but as an event occurring between the text and the interpreter within a specific historical matrix. Conversely, ilm al-kalam is presented not merely as a defensive discipline, but as a robust epistemological and identity-preserving system. Grounded in reason , transmitted text , and systematic coherence, it presupposes human access to stable religious truths and provides a structured framework for textual interpretation. Critical Deconstruction of Reformist Hermeneutics: The critical analysis yields distinct conclusions for each examined thinker across three analytical levels (epistemological, theological, and methodological): Mohammed Arkoun: His rigid demarcation between the "Quranic phenomenon" and the "historical codex" , coupled with his invitation to transcend the "dogmatic enclosure," effectively suspends the normative authority of the interpretive tradition and the textual integrity of the available scripture. Nasr Hamid Abu Zayd: His emphasis on the concept of "textuality"—reducing revelation to a "cultural product" and shifting the locus of meaning entirely to the interpreter—leads to radical semantic relativism and weakens the theological sovereignty of the Quran. Abdolkarim Soroush: His theory of the "Theoretical Contraction and Expansion of Shari'ah" distinguishes between immutable religion and mutable religious knowledge. While textually defending the stability of religion in theory, this framework renders human epistemic access to that truth so profoundly historicized that objective evaluation between competing interpretations becomes virtually impossible. The overarching theological critique demonstrates that these approaches suffer from internal self-contradiction (the fallacy of absolute relativism) and fail to provide objective criteria for distinguishing correct from incorrect interpretations. Philosophically, they cause the dilution of divine revelation, the erosion of prophetic inerrancy (ismah), and the subversion of textual authority. Methodologically, these reformist projects commit a fundamental error by conflating the realm of ontological reality (maqam al-thubut—the religion as it is in itself) with the realm of epistemological manifestation (maqam al-ithbat—historical human understanding of religion). Constructive Modeling (The Positive Role of Kalam): This paper demonstrates how the internal mechanics of Islamic theology provide effective safeguards against interpretive anarchy. Based on the theological principles of Divine Wisdom and Guidance, a revealed text must be structurally accessible enough to convey valid, transformative guidance to its audience. The principle of prophetic inerrancy acts as an epistemological guarantee for the authentic transmission and exposition of revelation, anchoring the authority of the Prophetic Sunnah. Furthermore, the Quranic paradigm of the "decisive" (muhkam) and the "allegorical" (mutashabih) serves as an internal methodological mechanism to prevent semantic relativism: allegorical verses must be interpreted in the light of the decisive, foundational pillars of the creed. To demonstrate the contemporary efficacy of this framework, the paper examines practical theological interpretations, such as contextualizing anthropomorphic descriptions of God (sifat al-khabariyyah) through the lens of absolute transcendence (tanzih), and understanding the verses of warfare within the broader moral system of the Quran—governed by the principles of justice, the prohibition of religious compulsion, and the primacy of peace. Conclusion and Innovation: The core innovation of this research culminates in the design of a Theological-Ijtihadi Model for Understanding Tradition, which replaces both radical hermeneutical relativism and rigid, anti-rational literalism . This model operates on three distinct pillars: Ultimately, the paper establishes that ilm al-kalam possesses the structural capacity to be formulated as a comprehensive philosophy of language and textual interpretation. By anchoring contemporary human understanding within an objective framework of divine teleology and definitive rational principles, this model successfully bridges the gap between preserving the timeless authority of revelation and addressing the complex epistemic realities of the modern world. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Philosophical Hermeneutics, Science of Theology, Religious Reformism (N, Understanding Tradition, Interpretive Relativism, Theological-Ijtihadi Model | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم
** نهجالبلاغه (مترجم: سید جعفر شهیدی)
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ق). کفایة الاصول (ج1). قم: مؤسسه آلالبیت^.
ابوزید، نصر حامد. (۱۳۸۱). مفهوم متن: پژوهشی در علوم قرآن (مترجم: مرتضی کریمینیا). تهران: نشر مرکز.
احمدی، بابک. (۱۳۸۵). ساختار و تأویل متن. تهران: نشر مرکز.
ارکون، محمد. (۱۳۸۰). نقد عقل اسلامی (مترجم و منتقد: محمدمهدی خلجی). تهران: شرکت سهامی انتشار.
ارکون، محمد. (۱۳۹۵). تاریخمندی تفکر اسلامی (مترجم: رحیم غلامی). تهران: انتشارات نگاه معاصر.
خمینی، سید روحالله. (۱۳۷۴). صحیفه امام (ج21). تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
پالمر، ریچارد. (۱۳۷۷). علم هرمنوتیک (مترجم: محمدسعید حنایی کاشانی). تهران: نشر هرمس.
جعفریان، رسول. (۱۳۸۲). تاریخ سیاسی اسلام (ج1). قم: انتشارات دلیل ما.
جمشیدیها، غلامرضا؛ شالچی، وحید. (۱۳۸۷). هرمنوتیک و مسئلهٔ تاریخمندی فهم انسانی. تحقیقات فرهنگی ایران، ۱(۴)، صص ۱۵۹‑۱۸۴.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶). تسنیم: تفسیر قرآن کریم (ج3). قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). توحید در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن کریم) (ج2). قم: نشر اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه (ج27). قم: مؤسسه آل البیت^.
رضوی، سید ابوالفضل؛ شاهرخی، سید علاءالدین. (۱۳۸۹). هرمنوتیک فلسفی و بنیادهای معرفتی تاریخ. فلسفۀ دین، ۷(۸)، صص ۶۷‑۹۴.
ربانی، محمدحسن. (۱۳۹۰). مقاصد الشریعه. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
زرگرینژاد، غلامحسین. (۱۳۷۹). تاریخ صدر اسلام. تهران: انتشارات سمت.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۵ «الف»). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل (ج1، 4). قم: مؤسسۀ امام صادق×.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۵ «ب»). مدخل مسائل جدید در علم کلام. قم: مؤسسۀ امام صادق×.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۰). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریۀ تکامل معرفت دینی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۹). بسط تجربۀ نبوی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
صدوق، محمد بن علی. (۱۳۷۸ق). عیون اخبار الرضا× (محقق: مهدی لاجوردی، ج1). تهران: نشر جهان.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات (محقق: مهدی محقق). بیروت: دارالمفید.
صدر، سید محمدباقر. (۱۴۲۰ق). دروس فی علم الاصول (الحلقات). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
صدر، سید محمدباقر. (۱۴۲۱ق). اقتصادنا. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج1 و 3). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
عرفانی، محمد قاسم. (۱۳۸۴). اثرگذاری پیشفهم بر فهم متن نگاه تطبیقی به دیدگاه هرمنوتیک فلسفی و اندیشمندان اسلامی. کوثر معارف، 1(1)، صص ۲۵‑۴۰.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۰۷ق). الباب الحادی عشر مع شرحیه (محقق: مهدی محقق). مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
گادامر، هانس گئورگ. (۱۳۹۲). حقیقت و روش: مبانی هرمنوتیک فلسفی (مترجم: محمدرضا شاهمرادی). تهران: نشر کرگدن.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (محقق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، ج1). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
لگنهاوزن، محمد. (۱۳۸۵). اسلام و کثرتگرایی دینی (مترجم: نرجس جواندل). قم: مؤسسۀ فرهنگی طه.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۶). دین و آزادی (ج2). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی&
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۸). آموزش فلسفه. تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل.
مظفر، محمدرضا. (۱۴۳۰ق). اصول الفقه. قم: بوستان کتاب.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). مجموعه آثار (ج1، 3، 4، 21). تهران: انتشارات صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۰). تفسیر و مفسران (ج۱). قم: مؤسسۀ فرهنگی تمهید.
مدیرشانهچی، کاظم. (۱۳۷۸). علم الحدیث و درایة الحدیث. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
میرخندان (مشکوة)، سید حمید. (۱۳۹۱). بررسی انتقادی مبانی فلسفی هرمنوتیک گادامر. معرفت فرهنگی اجتماعی، 4(12)، صص ۶۷‑۸۶.
واعظی، احمد. (۱۳۸۸). هرمنوتیک، کتاب و سنت. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
وحید بهبهانی، محمدباقر. (۱۴۱۵ق). الفوائد الحائریة. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
هایدگر، مارتین. (۱۳۹۰). هستی و زمان (مترجم: سیاوش جمادی). تهران: انتشارات ققنوس.
هرسیج، حسین؛ رهبرقاضی، محمودرضا؛ و محموداوغلی، رضا. (۱۳۹۱). بررسی و نقد هرمنوتیک فلسفی گادامر از دیدگاه هرمنوتیک انتقادی هابرماس. دانش سیاسی و بینالمللی، ۱(۱)، صص ۳۵‑۵۷. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||