آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,775 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,881,153 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,800,156 |
نظریۀ گفت‌وگویی؛ الگویی برای حل مسئلۀ تکثر معرفتی در دنیای معاصر (از بررسی حقیقت مُشاع در نگاه ترکیبی ملاصدرا تا دموکراسی مشورتی هابرماس) | ||
| نقد و نظر در فلسفه و کلام | ||
| مقاله 4، دوره 31، شماره 122، تیر 1405، صفحه 1-32 اصل مقاله (1.52 M) | ||
| نوع مقاله: علمی ـ پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jpt.2025.72318.2265 | ||
| نویسندگان | ||
| فاطمه نادی نژاد1؛ حسین باغگلی* 2؛ جهانگیر مسعودی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری، گروه فلسفۀ تعلیم و تربیت، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. | ||
| 2استادیار، گروه مبانی تعلیم و تربیت، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران (نویسنده مسئول). | ||
| 3استاد، گروه آموزشی فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 19 مرداد 1404، تاریخ بازنگری: 30 آذر 1404، تاریخ پذیرش: 08 دی 1404 | ||
| چکیده | ||
| هدف مقالۀ حاضر تبیین جایگاه و اهمیت رویکرد گفت‌وگویی در معرفت‌شناسی مدرن و نقش آن در حل تکثرگرایی است. با استفاده از مبانی معرفتی دیدگاه ملاصدرا و هابرماس و با روش استنباطی - تحلیلی، پژوهش ترکیبی از تحلیل استنباطی و مفهوم‌شناختی، چیستی و کارکرد گفت‌وگو را در دو منظر معرفتی روشن می‌کند. در فضای تقویت‌شدۀ تکثرگرایی معرفتی و هم‌زیستی سنت‌های فکری، بررسی کارکرد رویکرد گفت‌وگویی می‌تواند فهم متقابل، گفت‌وگوی عقلانی میان مذاهب و مکاتب، و طراحی سازوکارهای اندیشه‌ورزی و سیاست‌گذاری، پاسخ‌گویی به چالش‌های دنیای ارتباطی معاصر را بهبود بخشد. در این پژوهش، ابتدا دیدگاه هابرماس با تمرکزبر عقلانیت تعاملی و دموکراسی مشورتی بررسی می‌شود. سپس، نظام معرفت‌شناسی ملاصدرا با تأکید بر منش گفت‌وگویی، تکثرگرایی روش‌شناختی و معرفت‌شناختی و پرهیز از التقاط تحلیل می‌گردد. مقایسه نشان می‌دهد هردو، رویکرد گفت‌وگویی را فضایی کارآمد برای کنش عقلانی و توافق آرا و تفهم می‌دانند؛ بااینکه مبانی معرفتی و استدلال‌هایشان متفاوت است. نتایج حاکی از آن است که رویکرد گفت‌وگویی می‌تواند مبنای تحلیل‌های میان‌رشته‌ای و طراحی سازوکارهای اجماع‌محور در مواجهه با تکثرگرایی معرفتی باشد و چشم‌اندازی متوازن برای مواضع اندیشمندان در جهان معاصر ارائه می‌دهد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| نظریۀ گفت‌وگویی؛ تکثر معرفت‌شناختی؛ کنش ارتباطی؛ دموکراسی مشورتی؛ حقیقت مشاع؛ ملاصدرا؛ هابرماس | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| "Dialogical Theory: A Model for Resolving the Problem of Epistemic Pluralism in the Contemporary World" (From the Concept of Shared Truth in Mulla Sadra’s Integrative Perspective to Habermas's Deliberative Democracy) | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Fatemeh Nadinejad1؛ Hossein Baghgoli2؛ Jahangir Masoudi3 | ||
| 1PhD student, Department of Philosophy of Education, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran. | ||
| 2Assistant Professor, Department of Fundamentals of Education, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran (Corresponding author). | ||
| 3Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The historical transition of humanity from an instinctive existence to a social sphere has consistently rested upon the vital foundation of "communication." However, in the modern era, the profound paradox between the "growing plurality of thoughts" and the "crisis of mutual understanding" has led to deep cultural, epistemological, and identity conflicts. The project of modernity, with its promise of emancipatory rationality, sought to establish a shared and universal language. Yet, the gradual dominance of "logical positivism" and the total hegemony of "instrumental rationality" transformed science and technology into tools for domination and the objectification of relationships. This ultimately resulted in the weakening, colonization, and subjugation of the lifeworld, creating a profound rupture in intersubjective bonds and shared understanding within human relations. In contemporary thought, approaches to the question of dialogue (its necessity, methods, outcomes, etc.) have undergone significant shifts; dialogue has evolved from a simple communicative tool into a fundamental basis for generating a collective approach to social life and fostering a shared orientation toward various human issues. Although this idea is viewed in the Western world as a recent achievement rooted in Greek philosophical capital and historical developments, an examination of classical Islamic thinkers, such as Mulla Sadra, reveals that a dialogical approach was also embedded in the generation of their philosophical and intellectual schools, even if it was not formally frameworks or articulated as such. Elucidating this latent characteristic within the thoughts of Muslim philosophers can serve as a foundation for intercultural dialogues with other contemporary approaches. The ultimate objective of this study is to transcend reductionist descriptions of dialogue and formulate an "epistemological model for resolving intersubjective conflicts." The central question is how, through a comparative, critical, and synergistic rereading of two distinct intellectual traditions—namely, the modern West (focusing on the Critical School) and Islamic philosophy (centered on Transcendent Philosophy)—one can attain a "structured dialogical model" that relies on "epistemological synergy," "the validation of shared and communal truth," and "interactive rationality," rather than the elimination, exclusion, or violent confrontation of ideas. This research seeks to demonstrate how a new framework for managing plurality within educational and epistemological systems can be delineated by synthesizing Habermas’s "communicative rationality" and the idea of deliberative democracy with Mulla Sadra’s "transcendental methodology." Utilizing a "descriptive-analytical" method and a "comparative-inferential" approach to achieve these goals, the analytical process was conducted in three stages: first, analyzing the foundations of "communicative action" and the "public sphere" in Habermas's thought; second, rereading Mulla Sadra's dialogical ethos in synthesizing the schools of Peripateticism, Illuminationism, mysticism, and revelation; and third, deducing a hybrid model through a dialogue between these two intellectual horizons. Data were collected via library research based on primary texts and analyzed using a problem-oriented approach. The comparative analysis demonstrates that both approaches provide an effective space for rational action, consensus, and dialogue-based understanding, despite their differing epistemological foundations and arguments. The secondary objective highlights the reality that dialogue is not merely a moral virtue, but an ontological and methodological necessity for validating knowledge in the contemporary world. The research findings indicate that dialogical theory, at both modern and classical levels, possesses strategic capacities for resolving contemporary crises. In Habermas's view, dialogue is the primary vehicle for transitioning from "instrumental rationality" to "communicative rationality." The legitimacy of norms and the realization of deliberative democracy depend on a non-dominating dialogical space where understanding triumphs over power. In Mulla Sadra's view, although he did not directly employ modern terms of dialogue theory, the ontological foundations of his "Transcendent Philosophy"—by virtue of being grounded in the theories of the gradation of existence and intensifying substantial motion (al-harakah al-jawhariyyah al-ishtidadiyyah)—possess an inherently dynamic and dialogical nature. Through a methodical, non-eclectic synthesis of plural epistemological traditions and by avoiding the common exclusionisms of his time, Mulla Sadra offers a "synergistic and transcendental" model that views truth as a single reality possessing different degrees and aspects. The findings show that dialogue can replace intellectual confrontations as an "epistemological paradigm." The proposed framework is an interactive model based on "rationality and understanding" on one hand, and "epistemological synthesis and perfectionism" (Mulla Sadra) on the other. This model can serve as a foundation for formal educational systems to prepare the new generation for a constructive engagement with intellectual diversity and the generation of shared ideas. The dynamism of intellectual schools depends on dialogical openness and the avoidance of dogmatism. The innovation of this research lies in the integration of these two perspectives. Based on the findings of this study, the dialogical approach can form the basis for interdisciplinary analyses and the design of consensus-oriented mechanisms when confronting epistemological pluralism, offering a balanced perspective for the positions of thinkers in the contemporary world. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Dialogical Theory, Epistemological Pluralism, Communicative Action, Deliberative Democracy, Shared Truth, Mulla Sadra, Habermas | ||
| مراجع | ||
|
اینگلهارت، رونالد؛ نوریس، پیپا. (1387). مقدس و عرفی دین و سیاست در جهان (مترجم: مریم وتر). تهران: انتشارات کویر.
باقری، خسرو. (1389). رویکردها و روشهای پژوهش در فلسفۀ تعلیم وتربیت. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
بوبر، مارتین. (1380). کسوف خداوند: مطالعاتی در باب رابطهٔ دین و فلسفه (مترجمان: ابوتراب سهراب و عباس کاشف). تهران: مؤسسۀ نشر فرزان روز.
پیوزی، مایکل. (1379). یورگن هابرماس (مترجم: احمد تدین). تهران: هرمس.
چالمرز، آلن اف. (1392). درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی (مترجم: سعید زیباکلام). تهران: انتشارات سمت.
داناسرشت، اکبر. (1348). خلاصۀ افکار سهروردی و ملاصدرا. بی‌جا: بی‌نا.
زکوی، علی‌اصغر. (1384). بسیطه الحقیقه از دیدگاه ملاصدرا و منادشناسی لایبنیتز. قم: بوستان کتاب.
رجایی، ملیحه. (1399). تبیین تربیت مبتنی بر گفت‌وگو با رویکرد اسلامی و نقد و بررسی ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی در مبانی نظری سند تحول بنیادین بر مبنای آن (استاد راهنما: طاهره جاویدی کلاته جعفرآبادی). رسالۀ دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، گروه علوم تربیتی.
شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (1390). ترجمه و شرح مبدأ و معاد (بخش معادشناسی). تهران: دانشگاه قم.
شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (1381). اسفار الأربعه (محقق و مصحح: احمد احمدی، ج6). تهران: بنیاد حکمت صدرا.
شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج1). تهران: دار احیاء التراث. العربی شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (1382). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه (با اشراف محمد خامنه‌ای، مصحح، محقق و مقدمه: مصطفی محقق داماد). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم. (1363). مفاتیح الغیب (مصحح و مترجم: محمد خواجوی). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صادق زاده قمصری، ابراهیم؛ طلایی، علیرضا؛ صالحی متعهد، زهرا. (1393) .گفتگوی تربیتی و اصول و روشهای آن: واکاوی گفتگوهای تربیتی قرآن. پژوهش در مسائل تعلیم وتربیت اسلامی. 22(25). صص119-141.
صدرعاملی، فاطمه. (1400). گفت‌وگو از اندیشه تا عمل. تهران: شرکت سهامی انتشار.
فرامرز قراملکی، احد. (1388). روش‌شناسی فلسفۀ ملاصدرا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی.
فینلیسون، جیمز گوردن. (1395). درآمدی بر هابرماس (مترجمان: هاشم آقابیگ‌پوری و جلیل سحابی). تهران: جامعه‌شناسان.
قاضی‌مرادی، حسن. (1401). شوق گفت‌وگو و گستردگی فرهنگ تک‌گویی در میان ایرانیان. تهران: اختران.
لطفی‌زاده، اکرم؛ نوروزی، رضاعلی؛ و محمدی چابکی، رضا. (1404). مبانی و اصول تربیت عقلانی بر مبنای عقلانیت. اندیشه‌های نوین تربیتی، 21(77)، صص 103‑114. https://doi.org/10.22051/jontoe.2022.38361.3461
مسعودی، جهانگیر. (1394). گفت‌وگوی توافقی یا دیالکتیک هرمنوتیکال میان عقل و دین «دیدگاهی نو در نسبت میان عقل و دین». پژوهشنامۀ فلسفۀ دین، 13(26)، صص 178‑198. https://doi.org/10.30497/prr.2016.1765
مشکوه‌الدینی، عبدالحسین. (1361). نظری به فلسفۀ صدرالدین شیرازی. تهران: نشرآگاه.
مصباحیان، حسین. (1398). مدرنیته و دیگریِ آن (مواجهۀ انتقادی با تفسیرهای هابرماس از مدرنیته به‌مثابۀ پروژه‌ای ناتمام). تهران: نشر آگه.
مطهری، مرتضی. (1373). مقالات فلسفی. قم: حکمت.
منصوری خواجه لنگی ، مسلم . (1391). مبانی، اصول، روشها، آسیب ها و موانع گفت و گو در قرآن (استاد راهنما: محمد نجفی، حسنعلی بختیار نصرآبادی). پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی.
نصر، سید حسین. (1382). صدرالمتألهین شیرازی و حکمت متعالیه (مترجم: حسین سوزنچی). تهران: نشر سهروردی.
هابرماس، یورگن. (1380). بحران مشروعیت، تئوری دولت سرمایه‌داری مدرن (مترجم: جهانگیر معینی). تهران: گام نو.
هابرماس، یورگن. (1399). متون فلسفی؛ پنج رهیافت برای عقل ارتباطی (مترجم: عسگر قهرمانپور). تهران: نشر جوینده.
هابرماس، یورگن. (1384). نظریۀ کنش ارتباطی (مترجم: کمال پولادی، ج2). تهران: مؤسسۀ انتشاراتی روزنامۀ ایران.
هابرماس، یورگن. (1380). جهانی‌شدن و آیندۀ دموکراسی (مترجم: کمال پولادی). تهران: نشر مرکز.
هابرماس، یورگن. (1392). دگرگونی ساختاری حوزۀ عمومی (کاوشی در باب جامعۀ بورژوایی) (مترجم: جمال محمدی). تهران: نشر نقد افکار.
Bohm, D. (2003). On dialogue (L. Nichol, Ed.). London & New York: Routledge. (Original work published 1996) Boven, M. (2024). Towards a theory of the imaginative dialogue: Four dialogical principles. Studies in Philosophy and Education, 43(6), pp. 653–672. https://doi.org/10.1007/s11217-024-09950-7 Gadamer, H. G. (2004). Truth and method (J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans., 2nd rev. ed.). London & New York: Continuum. (Original work published 1975) Habermas, J. (2006). The theory of communicative Action: Cambridge CB2 1UR, UK: Polity Press. Jovanoski, A., & Sharlamanov, K. (2021). Jurgen Habermas and his contribution to the theory of deliberative democracy. American International Journal of Social Science Research, 7(1), pp. 36‑47. Kazepides, T. (2012). Education as dialogue: Its prerequisites and its enemies. McGill Journal of Education / Revue des sciences de l'éducation de McGill, 46, pp. 171‑175. Kents, M. L. (2017). Principles of dialogue and the history of dialogic theory in public relation. Beijing, China: Peking University Press. https://www.researchgate.net/ publication/318509024. Lane, A., & Kent, M. L. (2018). Dialogic engagement (K. A. Johnston & M. Taylor, Eds.). The handbook of communication engagement, pp. 61–72. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9781119167600.ch5 Susen, S. (2018). Jürgen Habermas: Between democratic deliberation and deliberative democracy (S. Halmari & T. Virtanen, Eds.). The Routledge handbook of language and politics, pp. 43‑66. Abingdon, UK: Routledge Urquhart, L., Brown, L., Duncanson, K., Roberts, K., & Fisher, K. (2020). A dialogical approach to understand perspectives of an Aboriginal wellbeing program: An extension of Habermas’ theory of communicative action. International | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 255 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 218 |
||