آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,662 |
| تعداد مقالات | 37,620 |
| تعداد مشاهده مقاله | 19,656,628 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,130,360 |
رویکردی قرآنی - حکمی به حکمرانی علم؛ حکمرانی علم با هدف اقامۀ علم مطلوب | ||
| مدیریت دانش اسلامی | ||
| دوره 7، شماره 1 - شماره پیاپی 13، فروردین 1404، صفحه 7-41 اصل مقاله (1.97 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jikm.2026.75137.1120 | ||
| نویسندگان | ||
| نجف لک زایی* 1؛ احسان رحیمی2 | ||
| 1استاد تمام، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، قم، ایران | ||
| 2استادیار. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم. ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 27 مرداد 1403، تاریخ بازنگری: 27 آبان 1403، تاریخ پذیرش: 29 بهمن 1403 | ||
| چکیده | ||
| حکمرانی علم در جهان معاصر غالباً با رویکردهای پوزیتیویستی و با هدف انباشت اطلاعات و تسلط فناورانه بر طبیعت پیگیری میشود؛ شرایطی که پیامدهای نامطلوبی برای زیستجهان انسان داشته و در دهههای اخیر یکی از مهمترین دغدغههای دانشمندان شده است. ازآنجا که یکی از عوامل اصلی بروز این شرایط ابتنای نظامهای حکمرانی علم بر تعریفشان از علم است. هدف این مقاله تبیین مختصات مفهومی «علم مطلوب» از منظر قرآن کریم با تأکید بر رویکرد صدرایی و ارائۀ خوانشی حکمرانانه از آن است. مقالۀ حاضر با روش تحلیلیـاستدلالی، اتکا به تحلیل مفهومی آیات قرآن و بهرهگیری از رویکرد حکمت متعالیه موضوع را بررسی میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد در منظومۀ قرآنی، علم مطلوب شاخصههایی دارد، مانند: غایتمندی الهی، نافع بودن، مسئولیتآفرینی، پیوند با اخلاق و تقوا، تولید خشیت الهی، قابلیت هدایتگری و ارتباط وثیق با کرامت انسانی. همچنین روشن میشود علم در نگرش قرآنی در سطح گزارههای نظری متوقف نمیشود، بلکه از ساحت نظر تا اراده، از اراده تا ساخت درونی نفس و از آنجا تا رفتار و ساخت اجتماعی امتداد مییابد؛ ازاینرو، حکمرانی علم در جامعۀ اسلامی نمیتواند به سیاستگذاری آموزشی و پژوهشی محدود شود، بلکه باید ناظر به تعریف علم، تعیین غایات آن، تنظیم نسبت آن با انسان و جامعه، طراحی شاخصهای ارزیابی و هدایت نهادهای دانشی در مسیر علم نافع باشد. در این الگو، سیاستگذاری علمی در سه سطح فردی، نهادی و کلان با محوریت ربوبیت الهی و توسعۀ پایدار سرمایۀ انسانی دانشمحور بازطراحی میشود. نتیجۀ نهایی مقاله آن است که در الگوی اسلامی، «اقامۀ علم مطلوب» میتواند هستۀ نظری حکمرانی علم مطرح شود و زمینهساز بازتعریف نسبت علم، قدرت، اخلاق و معنویت در ساخت تمدنی جامعۀ اسلامی شود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| حکمرانی؛ علم؛ قرآن؛ حکمت متعالیه؛ سیاستگذاری | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Qur’anic–Philosophical Approach to the Governance of Science: Science Governance with the Aim of Establishing Desirable Science | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Najaf Lakzaei1؛ Ehsan Rahimi2 | ||
| 1Full Professor, Baqir al-Olum University, Qom, Iran | ||
| 2Assistant Professor, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| In the contemporary world, the governance of science is often pursued through positivist approaches aimed at accumulating information and achieving technological mastery over nature. Such circumstances have produced undesirable consequences for the human lifeworld and have become one of the major concerns of scholars in recent decades. Since one of the principal factors underlying these circumstances is the fact that systems of science governance are based on their particular definitions of science, this article aims to elucidate the conceptual characteristics of “desirable science” from the perspective of the Holy Qur’an, with an emphasis on the Sadrian approach, and to offer a governance-oriented interpretation of this concept. The present study employs an analytical-argumentative methodology, relying on conceptual analysis of Qur’anic verses and drawing upon the perspective of Transcendent Philosophy (Hikmat-e Muta'aliyah). The findings indicate that, within the Qur’anic framework, desirable science possesses characteristics such as a divinely oriented purpose, usefulness, responsibility-generating capacity, an intrinsic connection with ethics and piety, the cultivation of awe and reverence toward God, the capacity to provide guidance, and a close relationship with human dignity. The study further demonstrates that, in the Qur’anic perspective, science does not remain at the level of theoretical propositions. Rather, it extends from the realm of knowledge to will, from will to the inner structure of the human soul, and from there to individual behavior and the social structure of the Ummah. Therefore, science governance in an Islamic society cannot be limited to educational and research policymaking. Instead, it must address the definition of science, the determination of its objectives, the regulation of its relationship with human beings and society, the development of evaluation criteria, and the direction of knowledge-producing institutions toward beneficial science. Within this model, science policymaking is redesigned at three levels—individual, institutional, and macro-level—with divine lordship as its central principle and with the aim of sustainably developing knowledge-based human capital. The article ultimately concludes that, within the Islamic model, “establishing desirable science” can serve as the theoretical core of science governance and provide the basis for redefining the relationship among science, power, ethics, and spirituality in the civilizational development of Islamic society. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Governance, Science, Qur’an, Transcendent Philosophy (Hikmat-e Muta'aliyah), Policy-Making | ||
| مراجع | ||
|
آذرنوش، آذرتاش. (1388). فرهنگ معاصر عربیـفارسی. تهران: نی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین؛ خسروپناه، عبدالحسین؛ و امامی، احمد. (1399). اصطلاحشناسی مفهوم علم در فلسفۀ اسلامی. معرفت فلسفی، 17(3)، صص 35-51.
ابندرید ازدی، محمدبنحسن. (1987م). جمهرة اللغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
ابنمنظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ایزانلو، هادی؛ حاجینیا، زهرا. (1400). هستیشناسی حقیقت علم و آثار مترتب بر آن از منظر حکمت متعالیه. فلسفۀ اسلامی، 17(1)، صص 23-39.
بختیاری، شهلا؛ تقوی، هدیه. (1393). معناشناسی واژۀ علم در معلقات سبع و قرآن کریم از منظر روابط معنایی. پژوهشهای علم و دین، 5(1)، صص 1-20.
بیدهندی، محمد. (1393). درآمدی بر فلسفۀ علم وجودی ملاصدرا. راهبرد، 23(71)، صص 195-216.
پارسانیا، حمید. (1376). علم سکولار و علم دینی. معرفت، 6(3)، صص 43-35.
پارسانیا، حمید. (1388). علم دینی از منظر حکمت اسلامی. راهبرد فرهنگ، 2(6)، صص 19-30. Doi: 10.22034/rc.2009.23238.
تهانوی، محمدعلی. (1418ق). کشاف اصطلاحات الفنون. بیروت: دارالکتب العلمیه.
جُرّ، خلیل. (1377). المعجم العربی الحدیث (مترجم: سیدحمید طبیبیان با عنوان فرهنگ عربیـفارسی). تهران: امیرکبیر.
جهانبخش، عباس؛ شیخالعراقینزاده، حسن. (1398). رابطۀ علم و فرهنگ، زیرساخت نظری تمدن اسلامی. مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 2(1)، صص 37-64.
دهخدا، علیاکبر. (1385). لغتنامه (فرهنگ متوسط دهخدا). تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر کتاب.
سجادی، ابوالفضل؛ فرجی، مطهره. (1392). معناشناسی و استعمال واژگان عقل، فهم، علم و فکر در قرآن کریم. حسنا، 5(16)، صص 11-27.
صادقی، جعفر. (1403). معناشناسی واژۀ «علم» در قرآن با تأکید بر روابط همنشینی و جانشینی. پژوهشهای قرآن و حدیث، 57(2)، صص 503–519. Doi: 10.22059/jqst.2025. 390190.670439.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الرّبوبیه فی منهاج السلوکیه. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1420ق). کتاب العرشیّه. بیروت: مؤسسۀ التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ تحقیقاتی فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1375). مجموعۀ رسائل فلسفی. تهران: حکمت
طریحی، فخرالدین. (1430ق). معجم مجمع البحرین. بیروت: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات.
عالی، محمدباقر؛ غضنفری، مهدی؛ پورصادق، ناصر؛ پورعزّت، علی اصغر. (1403). تعریف حکمرانی (فراترکیب چیستی حکمرانی). حکمرانی متعالی، 5(18)، صص 89-63.
علمی سول، محمدکاظم؛ لعل صاحبی، طوبی. (1392). نگاه وجودی ملاصدرا به علم. پژوهشهای هستیشناختی، 2(3)، صص 87-100.
فارابی، ابونصر. (1991م). کتاب الملّه. بیروت: دارالمشرق.
فتاحی، مژگان؛ ارشدریاحی، علی؛ و شاکرین، حمیدرضا. (1400). تبیین وجودی ملاصدرا از علم و نتایج آن در تبیین علم الهی. فلسفۀ دین، 19(1)، صص 137-158.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق). العین. بیروت: دارالهجره.
فروتنی، زهرا؛ بحرانی، عطیه. (1402). علم و فناوری در چشمانداز تمدن نوین اسلامی از منظر امام خامنهای. مدیریت اسلامی، 31(2)، صص 205-237.
فلاحپور، مجید. (1392). معناشناسی علم در قرآن کریم و مکاتب بشری. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 21(20)، صص 63-88.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1417ق). قاموس المحیط. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قربانی، سعید. (1403). علم نافع تمدنساز در اندیشۀ آیتالله خامنهای. مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، 5(9)، صص 204-237.
قلیپور، حسین. (1400). حکمرانی علم؛ دانشمندان چگونه راهبری میشوند؟. تهران: سروش.
قلیپور، حسین؛ عبیری، رضا. (1401). کاوشی در گسترۀ حکمرانی علم: مروری قلمرویی. پژوهش و برنامهریزی در آموزش عالی، 28(4)، صص 69–94. Doi: 10.22034/irphe.2022.705224.
کرمانی کجور، محمد؛ خسروپناه، عبدالحسین؛ و میرمحمدی، ضیاءالدین. (1400). نسبت سیالیت واکنشیـتجدیدی علم در قرآن و جهان علم سنتی در تمدن اسلامی. فرهنگ و تمدن اسلامی، 12(45)، صص 7-34.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1388). اصول کافی (مترجم: لطیف راشدی و سعید راشدی). قم: اجود.
گنون، رنه. (1387). بحران دنیای متجدد (مترجم: حسن عزیزی). تهران: حکمت.
لکزایی، نجف؛ اکبری معلم، علی؛ و حدادی، محسن. (1403). موضوعشناسی فقهی حکمرانی دینی. دین و قانون، 12(43)، صص 51-78.
محمدی ریشهری، محمد. (1379). علم و حکمت در قرآن و حدیث. قم: دارالحدیث.
مشکاتی، محمدمهدی؛ فخرالدینی، مریم. (1393). تأثیر نگاه وجودشناسانۀ ملاصدرا به علم در برخی مباحث هستیشناسی. پژوهشهای هستیشناختی، 3(6)، صص 1-17.
مصطفوی، حسن. (1385). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
معلوف، لویس. (1973م). المنجد فی اللغة و الاعلام. بیروت: دارالمشرق.
مطهری، مرتضی. (1373). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1370). بیست گفتار. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1368). ده گفتار. تهران: صدرا.
نصر، حسین. (1382). نیاز به علم مقدس (مترجم: حسن میانداری). قم: مؤسسه فرهنگی طه.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسۀ آلالبیت لاحیاءالتراث.
وحدانیفر، هادی. (1396). هویتیابی علم در اندیشۀ قرآن و روایات. مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، 9(17)، صص 98‑115. Doi: 10.22091/coth.2017.1882.
هایدگر، مارتین. (1375). عصر تصویر جهان (مترجم: یوسف اباذری). ارغنون، (11–12)، صص 1–21.
Bevir, M. (Ed.). (2013). The SAGE handbook of governance. London: SAGE Publications. Kooiman, J. (Ed.). (1993). Modern governance: New government–society interactions. London: SAGE Publications. Lee, S. (2007). State. In M. Bevir (Ed.). Encyclopedia of governance (Vol. 2). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. Rhodes, R. A. W. (1996). The new governance: Governing without government. Political Studies, 44(4), pp. 652–667. Doi: 10.1111/j.1467-9248.1996.tb01747.x. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 119 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 3 |
||