آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,644 |
| تعداد مقالات | 37,391 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,894,958 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,595,437 |
تحلیل فقهی انتقادی پیشدریافت، مابهالتفاوت و جریمه تأخیر در عقد جعاله بانکی | ||
| فقه | ||
| دوره 33، شماره 125، فروردین 1405، صفحه 7-34 اصل مقاله (1.27 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jf.2026.73043.2981 | ||
| نویسندگان | ||
| فریدون خدابندهلو1؛ عصمتالسادات طباطبایی لطفی* 2؛ نسرین کریمی2 | ||
| 1دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم. ایران. | ||
| 2استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم. ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 07 مهر 1404، تاریخ بازنگری: 10 بهمن 1404، تاریخ پذیرش: 02 اسفند 1404 | ||
| چکیده | ||
| عقد جعاله بانکی در نظام بانکداری بدونربا، بهسبب انعطافپذیری، جایگاه برجستهای در تأمین مالی و ارائه خدمات دارد؛ با این حال، اجرای آن در قالب سه رویه رایج، یعنی أخذ پیشدریافت، دریافت مابهالتفاوت مبتنی بر کارکرد پول و جریمه تأخیر درصدی ثابت، با اصول فقه امامیه و اهداف قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) مصوب 8/6/1362 با اصلاحات و الحاقات بعدی، دچار چالش است. این وضعیت موجب شکلگیری شبهه ربوی در قراردادهای جعاله شده است. پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و بهرهگیری از منابع معتبر فقهی و حقوقی، قوانین موضوعه و بررسی نمونه قراردادها، به نقد و ارزیابی مبانی و آثار این رویهها میپردازد. یافتهها نشان میدهد أخذ پیشدریافت پیش از انجام عمل، مالکیت عامل را پیش از تحقق نتیجه ایجاد و ماهیت قرض مشروط به سود پیدا میکند؛ مابهالتفاوت ناشی از تفاوت بازپرداخت نقد و نسیه، زمانی که بر گذشت زمان مبتنی است، همانندی کامل با ربای نسیئه دارد؛ و جریمه تأخیر، با بیاعتنایی به میزان خسارت واقعی و منظور شدن در حساب درآمد بانک، کارکرد بهره بانکی یافته است. نتیجهگیری بر ضرورت اصلاح آییننامهها بویژه ماده 70 آییننامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره) مصوب 14/10/1362 (آییننامه تسهیلات اعطایی بانکی)، طراحی قراردادهای مبتنی بر اجرتالمثل عمل و محدود کردن جریمه به حکم قضایی یا مصارف عامالمنفعه تأکید دارد. این اصلاحات، امکان حذف شبهه ربوی، حفظ مشروعیت فقهی و تقویت اعتماد عمومی به بانکداری بدونربا را فراهم میسازد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| پیشدریافت؛ مابهالتفاوت؛ جریمه تأخیر؛ جعاله بانکی؛ بانکداری بدونربا | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Critical Jurisprudential Analysis of Advance Payments, Differentials, and Late Payment Penalties in Bank Ju‘alah Contracts | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Fereidoun Khodabendelou1؛ Esmat alsadat Tabatabayi Lotfi2؛ Nasrin Karimi2 | ||
| 1PhD student, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran. | ||
| 2Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The bank ju‘alah contract occupies a prominent position in the interest-free banking system due to its flexibility in financing and service provision. Nevertheless, its implementation through three common practices—namely, the collection of advance payments, the charging of differentials based on the time value of money, and the imposition of fixed-percentage late payment penalties—raises significant challenges in light of the principles of Imamiya jurisprudence and the objectives of the Law for Usury-Free Banking Operations (approved on 30 August 1983, as subsequently amended). This situation has led to the emergence of concerns regarding the usurious nature of ju‘alah contracts. Using a descriptive-analytical method and drawing upon authoritative jurisprudential and legal sources, statutory regulations, and sample contractual forms, this study critically evaluates the foundations and implications of these practices. The findings indicate that collecting advance payments prior to the completion of the contracted act grants ownership rights to the agent before the realization of the intended result, thereby transforming the arrangement into a loan conditioned upon profit. The differential arising from the distinction between cash and deferred repayment, when based solely on the passage of time, bears a complete resemblance to riba al-nasi’ah (deferred usury). Furthermore, late payment penalties, by disregarding the extent of actual damages and being credited to the bank’s income account, effectively function as bank interest. The study concludes by emphasizing the necessity of revising relevant regulations, particularly Article 70 of the Executive Regulation of Chapter Three of the Law for Usury-Free Banking Operations (Banking Facilities Regulation), approved on 5 January 1984. It also advocates designing contracts based on ujrat al-mithl (reasonable compensation for services rendered) and restricting late payment penalties to judicial determinations or allocations for public-benefit purposes. Such reforms would facilitate the elimination of usury-related concerns, preserve the jurisprudential legitimacy of banking practices, and strengthen public confidence in interest-free banking. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Advance Payment, Differential, Late Payment Penalty, Bank Ju‘alah, Interest-Free Banking | ||
| مراجع | ||
|
ابن ادریس حلی، محمد بن منصور. (1410ق). السرائر. قم: نشر اسلامی.
ابن براج طرابلسی (قاضی)، عبدالعزیز. (1406ق). المهذب فی الفقه(محقق: على اصغر مروارید). بیروت: فقه الشیعه.
ابنمنظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج2، چاپ سوم). بیروت: دارالفکر.
امامی، حسن. (1374). حقوق مدنی (ج2). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم. (1405ق). الحدائق الناظرة فی أحکام العترة الطاهرة (ج5). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بختیاریفر، قاسم. (1398). مطالعه تطبیقی جعاله در حقوق اسلام و ایران و کاربرد آن در امور بانکی. رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق×.
تسخیری، محمدعلی. (1382). شرط کیفری مالی در بانکداری بدون ربا. فقه اهلبیت، ش 35. قم، صص 63 - 71.
توتونچیان، ایرج. (1379). پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایهداری. تهران: نشر توانگران.
جوهری، اسماعیل بن حمّاد. (1407ق). الصحاح (محقق: أحمد عبدالغفور العطّار، ج4). بیروت: دارالعلم للملایین.
حرعاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة (ج18). قم: مؤسسه آلالبیت، الطبعة الأولى.
حلّی، حسن بن یوسف. (1415ق). مختلف الشیعه (ج5). قم: انتشارات جامعه مدرسین.
خرازی، سیدمحسن. (1384). مجله فقه اهلبیت (بالعربیه)، جمعی از مؤلفان. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلسنت.
صدر، محمدباقر. (1389). بانک بدون ربا. تهران: نشر فرهنگ سبز.
طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه (ج2). تهران: مکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عاملی، زینالدین بن علی (شهید ثانی). (1417ق). مسالک الافهام (ج11). قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة، الطبعة الأولى.
عاملی، شمسالدین محمد (شهید اول). (1411ق). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه (ج3). قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
عدل، مصطفی. (1373). حقوق مدنی. قزوین: انتشارات بحرالعلوم.
کاتوزیان، ناصر. (1370). حقوق مدنی (نظریه عمومی ایقاع معین). تهران: نشر یلدا.
کمیجانی، اکبر و نظرپور، محمدتقی. (1387). چگونگی کاربرد عقد استصناع در قانون عملیات بانکی بدون ربا. اقتصاد اسلامی، 8(30)، صص 69 - 98.
محقق حلّی، جعفر بن الحسن. (1383). شرایع الاسلام فی مسائل و الحلال والحرام (ج3). قم: انتشارات دارالتفسیر.
مظاهری، رسول. (1381). جعاله در بانکداری اسلامی. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
معین، محمد. (1363). فرهنگ معین. تهران: نشر امیرکبیر، چاپ ششم.
موسوی خمینی، روحالله. (1370). کتاب البیع (ج1). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ هفتم.
موسوی خمینی، روحالله. (1385). القواعد الفقهیة والاجتهاد والتقلید (ج5). قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، الطبعة الأولى.
موسویان، سیدعباس. (1386). نقد و بررسی قانون عملیات بانکی بدون ربا و پیشنهاد قانون جایگزین. اقتصاد اسلامی، 7(25)، صص 9 - 36.
موسویان، سیدعباس. (1395). نکتههای فقهی اجرایی تسهیلات جعاله (تلخیصکننده: مسعود فرقانی). تهران: نشریه پیام مهم، ماهنامه داخلی بانک کشاورزی، ش130. صص 307- 338. مهرپور، حسین. (1371). مجموعه نظرات شورای نگهبان. تهران: مؤسسه کیهان.
میرمعزی، سیدحسین. (1380). جایگاه بانک در نظام اقتصادی اسلام و الگوی مناسب آن. اقتصاد اسلامی، 1(2)، صص 55 - 77.
نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام (ج35). بیروت: دار احیاءالتراث العربی، چاپ هفتم.
یوسفی، احمدعلی. (1381). ربا و تورم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 30 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 35 |
||