آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,769 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,760,687 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,734,384 |
جبران خسارت از زیان‌دیده مقصر در حوادث رانندگی در فقه و حقوق | ||
| فقه | ||
| دوره 33، شماره 125، فروردین 1405، صفحه 87-109 اصل مقاله (1.06 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jf.2026.69852.2841 | ||
| نویسنده | ||
| اسماعیل آقابابائی بنی* | ||
| دانشیار، عضو هیات علمی گروه مسائل فقهی و حقوقی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم | ||
| تاریخ دریافت: 17 شهریور 1403، تاریخ بازنگری: 05 آبان 1404، تاریخ پذیرش: 10 دی 1404 | ||
| چکیده | ||
| خسارات بدنی و مالی ناشی از حوادث رانندگی دایره وسیعی را در بر می‌گیرد. علاه بر جبران توسط عامل زیان یا بیمه، در مواردی چون فقدان یا انقضای بیمه‌نامه، فرار یا عدم‌شناسایی مسئول حادثه، مقصر نبودن راننده یا بروز عوامل قهری نیز به دلیل ضرورت‌های اجتماعی، جبران خسارت از زیان‌دیدگان را نمی‌توان نادیده گرفت. توسعه در مسئولیت دولت با مسئول شمردن بیت‌المال یا تحمیل مسئولیت بر شرکت‌های بیمه و صندوق تأمین خسارت از جمله رویکردهای جدید در توسعه مسئولیت مدنی است و قوانین نیز همسو با این رویکرد در صدد حمایت از زیان‌دیده برآمده‌اند تا جایی که حتی در زیان‌دیده مقصر تا زمانی که به‌طور عمد به ایجاد زیان اقدام نکرده باشد، این مسئولیت و جبران خسارت به قوت خود باقی است. رویکرد حداکثری در جبران خسارت زیان‌دیده، به‌رغم آنکه در فقه و مقررات برگرفته از فقه مطرح نشده و در مواردی تقصیر را از موجبات رفع ضمان دانسته‌اند، در برخی مقررات دیگر، همسو با نیازهای اجتماعی از جبران خسارت زیان‌دیده حتی در فرض تقصیر سخن به میان آمده است که می‌توان با توسعه قاعده فقهی حرمت خون مسلمان به حرمت مال، اکتفا نکردن به موارد منصوص در روایات، اختصاص دادن قاعده اقدام به موارد عمد و بهره‌گیری از قواعد حاکم بر ذمه و حکم حکومتی، قلمرو قاعده را توسعه داد و خسارت‌های زیان‌دیده را حداکثری جبران کرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| مسئولیت مدنی؛ قاعده اقدام؛ خسارت زیان‌دیده؛ جبران خسارت؛ مسئولیت بیمه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Compensation for Damages Sustained by a Negligent Victim in Traffic Accidents: A Jurisprudential and Legal Analysis | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Esmaeil Aghababaei Beni | ||
| Associate Professor - Member of Research Team - Research Center for Law and Islamic Jurisprudence - Academy of Islamic Sciences and Culture | ||
| چکیده [English] | ||
| Personal injuries and property losses resulting from traffic accidents encompass a wide range of damages. In addition to compensation by the tortfeasor or insurance providers, there are circumstances such as the absence or expiration of an insurance policy, the escape or non-identification of the person responsible for the accident, the absence of driver fault, or the occurrence of force majeure events, in which compensation for victims cannot be disregarded due to social necessities. Expanding governmental responsibility through assigning liability to the public treasury (Bayt al-Mal), or imposing responsibility on insurance companies and the Traffic Accident Compensation Fund, represents one of the contemporary approaches to the development of civil liability. Legal regulations have likewise sought to support victims, to the extent that even a negligent victim remains entitled to compensation unless the damage was intentionally self-inflicted. Although a maximalist approach to victim compensation has not been explicitly articulated in Islamic jurisprudence or in regulations derived directly from it, and although fault has sometimes been regarded as a ground for exempting liability, other legal provisions, in response to social needs, have endorsed compensation for victims even where negligence is present. This study argues that the scope of compensation may be expanded through extending the jurisprudential principle concerning the sanctity of a Muslim’s blood to include the sanctity of property, avoiding restriction to the specific cases mentioned in narrations, limiting the rule of voluntary assumption of risk (Qa'idat al-Iqdam) to intentional conduct, and drawing upon principles governing financial obligations and governmental authority. Such an approach would facilitate broader and more comprehensive compensation for victims’ losses. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Civil Liability, Rule of Voluntary Assumption of Risk (Qa'idat al-Iqdam), Victim Losses, Compensation for Damages, Insurance Liability | ||
| مراجع | ||
|
آقابابایی بنی، اسماعیل (به کوشش). (1399). انحصاری کردن نقل و انتقال اموال غیر منقول در سند رسمی (نشست‌های فقهی - حقوقی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آقابابایی بنی، اسماعیل. (1401). مسئولیت کیفری رانندگان وسایل نقلیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ادیبی مهر، محمد سلطانی، عین الله. (1397). مبانی مسئولیت مدنی در امور مالی دولت از منظر فقه و حقوق موضوعه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 15(54)، صص 11-28.
بای، حسینعلی. (1402). پرداخت دیه از بیت المال. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پوراسماعیل، علیرضا. (1392). مطالعة تطبیقی تأثیر تقصیر زیان‌دیده بر مسئولیت مدنی در حقوق اسلامی و کامن‌لا. مطالعات تطبیقی معاصر، 4(7)، صص 1-29.
تبریزی، جواد بن علی. (1426ق). تنقیح مبانی الأحکام: کتاب القصاص (ج4، چاپ دوم). قم: دار الصدیقة الشهیدة3.
جمعی از پژوهشگران. (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت^ (ج21). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت^.
حاجی ده‌آبادی احمد. (1385). از جبران خسارت بزهدیده توسط بزهکار تا جبران خسارت توسط دولت. حقوق اسلامی، 3(9)، صص 95-122.
حلی، جعفر بن حسن (محقق حلی). (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (ج4). قم: اسماعیلیان.
خادم سربخش، مهدی. (1389). تأثیر حالت و وضعیت زیان‌دیده بر مسئولیت عامل زیان. مجله حقوقی دادگستری، دوره 74، صص 111-131.
خرازی محسن. (1423ق). البحوث الهامة فی المکاسب المحرمة (ج2). قم: مؤسسه در راه حق.
رحیمی، حبیب الله. (1397). تحولات مسئولیت مدنی دولت به سبب صدور و اجرای آرای قضایی با تصویب قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری جدید. پژوهش حقوق عمومی، 20(59). صص 165-189.
سعادت مصطفوی، سیدمصطفی؛ توحیدی مهر، احسان. (1398). تأثیر ارتکاب فعل نامشروع زیان‌دیده بر مسئولیت مدنی در فقه امامیه و حقوق ایران. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 20(49). صص 25-50.
شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1395). فقه وقانون گذاری: آسیب شناسی قانون گذاری در نظام جمهوری اسلامی. قم: طه.
صادقی، محسن. (1399). مطالعۀ تطبیقی تقصیر زیان‌دیده در موارد بیمۀ اجباری. مطالعات حقوق خصوصی. شماره 3، صص 573-590.
صادقی، محمد؛ صادقی، علی. (1391). بررسی فقهی حقوقی موارد پرداخت دیه توسط بیت‌المال. راهبرد، 21(65). صص 129-164.
صالحی مازندارانی، محمد. (1391). بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از تصمیمات قضایی (با نگاهی به برخی نظام‌های حقوقی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
صالحی مازندرانی، محمد. (1384). تأملی بر مسئولیت مدنی قاضی در اصل 171 قانون اساسی. فقه و حقوق، 2(7). صص 133- 159.
عاملی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام (ج13). قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
کاظمی محمود. (1391). اثر فعل زیان‌دیده بر مسئولیت مدنی عامل زیان. دیدگاه‌های حقوق قضایی. 17(57). صص 79-104.
کاظمی، محمود. (1384). آثار تقصیر زیان‌دیده بر مسئولیت مدنی. فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق×. 11(28). صص 109-142.
کلینی محمد بن یعقوب. (1387). الکافی (ج14، 17). قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1406ق). قواعد فقه (ج1، چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوی محمدکاظم. (1421ق). القواعد الفقهیة 1، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مفید، محمّد بن محمد (شیخ مفید). (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
مکارم شیرازی؛ ناصر. (1427ق). استفتاءات. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب×.
موسوی بجنوردی، محمد. (1379). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی+.
موسوى خوئی، سید ابوالقاسم. (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
میرداداشی، سیدمهدی. (1392). مبانی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی. حقوق اسلامی. 10(37). صص 121- 146.
نجفی، محمدحسن. (بی‌تا). جواهر الکلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
یزدی، محمد. (1383). قسامه. فقه اهل بیت^. 10(37). صص 2-35.
یزدی، محمدکاظم. (1421ق). العروة الوثقی (ج5). قم: مؤسسة النشر الإسلامی. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 192 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 180 |
||