آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,768 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,849,356 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,787,950 |
استثمار قراردادی در پرتو نظریه‌های عدالت قراردادی: از رضایت صوری تا عدالت در روابط قراردادی | ||
| فلسفه حقوق | ||
| دوره 5، شماره 1، خرداد 1405، صفحه 129-154 اصل مقاله (482.81 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/phlq.2026.75410.1204 | ||
| نویسنده | ||
| سیده فاطمه هاشمی* | ||
| استادیار گروه حقوق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 04 فروردین 1405، تاریخ بازنگری: 30 فروردین 1405، تاریخ پذیرش: 10 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| استثمار قراردادی یکی از چالش‌برانگیزترین مسائل در مرز میان فلسفه اخلاق و حقوق خصوصی است؛ زیرا این پدیده وضعیتی را توصیف می‌کند که در آن یک رابطه قراردادی با وجود داوطلبانه‌بودن، از منظر هنجاری مسئله‌دار به نظر می‌رسد. حقوق قراردادها با تکیه بر اصل آزادی قراردادی و نقش تعیین‌کنندۀ رضایت، غالباً چنین روابطی را مشروع تلقی کرده است؛ با این حال، نظریات و تعاریف حوزه اخلاق و حقوق نشان می‌دهد که رضایت صوری نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای کافی برای توجیه هنجاری تعهدات قراردادی باشد؛ زیرا در بسیاری از موارد، رضایت در بستر نابرابری‌های شدید اقتصادی، اطلاعاتی یا موقعیتی شکل می‌گیرد. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی می‌کوشد مفهوم استثمار قراردادی را واکاوی و ظرفیت‌های حقوق خصوصی را برای مواجهه با آن ارزیابی کند. در پژوهش حاضر، نخست مفهوم استثمار در فلسفه اخلاق بررسی و تمایز آن با مفاهیمی چون اجبار، بی‌عدالتی توزیعی و عدم توازن قراردادی تبیین می‌گردد؛ سپس نشان داده می‌شود که استثمار چالشی برای مبانی حقوق قراردادها به‌ویژه نظریه‌های اراده‌محور مشروعیت تعهدات ایجاد می‌کند. در ادامه، ظرفیت‌های درونی حقوق خصوصی برای مقابله با این پدیده از جمله نهادهایی چون غبن، قواعد مربوط به اکراه و اضطرار و مقررات مربوط به شروط ناعادلانه تحلیل می‌شوند. درنهایت پژوهش حاضر استدلال می‌کند که مواجهۀ مؤثر با استثمار مستلزم صورت‌بندی چارچوبی هنجاری است که در آن مشروعیت قرارداد نه صرفاً بر رضایت صوری، بلکه بر ترکیبی از انتخاب معنادار، تقارن هنجاری میان طرفین و اعتماد متقابل استوار باشد. چنین بازفهمی می‌تواند به توسعۀ نظریه‌ای منسجم از عدالت قراردادی در حقوق خصوصی بینجامد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| استثمار قراردادی؛ آزادی قراردادی؛ عدالت قراردادی؛ فلسفه حقوق خصوصی؛ رضایت و نابرابری قراردادی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Contractual Exploitation in Light of Theories of Contractual Justice: From Formal Consent to Justice in Contractual Relations | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Seyede Fateme Hashemi | ||
| Assistant Professor, Department of Law, University of Religions and Denominations, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Contractual exploitation is one of the most challenging issues at the intersection of the philosophy of law, ethics, and private law. It describes a situation in which, despite voluntary consent within a contractual relationship, the contract is normatively regarded as unjust. Contract law, with its emphasis on the principle of contractual freedom and the role of the parties’ consent, has generally recognized such relationships as legitimate. However, contemporary theories and definitions in the field of ethics and law demonstrate that formal consent alone cannot provide a sufficient basis for justifying contractual obligations, because in many cases, justice is shaped in the context of severe economic inequalities, informational asymmetries, or unequal bargaining positions. The present article analytically examines the concept of contractual exploitation and the capacity of private law to address it. First, the concept of exploitation in moral philosophy and its distinction from concepts such as coercion, distributive injustice, and contractual invalidity are examined. It is then demonstrated that exploitation challenges the foundations of contract law, particularly theories centered on the legitimacy of obligations. Subsequently, the internal capacities of private law to address this phenomenon, including rules concerning duress and coercion, and provisions relating to unfair terms, are analyzed. Finally, the present study argues that effectively addressing exploitation requires a normative framework in which the legitimacy of a contract is assessed not merely on the basis of formal consent, but through a combination of substantive choice, fair balance between the parties, and mutual reliance. Such an approach can contribute to the development of a theory of contractual justice in private law. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Contractual Exploitation, Contractual Freedom, Contractual Justice, Philosophy of Private Law, Consent, Contractual Inequality | ||
| مراجع | ||
|
آرام، محمدرضا؛ جعفری، فیض‌الله (1404). «تأملی نو بر "رضایت" به‌مثابه عنصر ذاتی داوری تجاری بین‌المللی». مجله حقوقی بین‌المللی، 42 (80)، ص139-157.
افتقاری، رامین و همکاران (1401). «نظریۀ وعده به عنوان مبنای الزام‌آوری قراردادها»، مطالعات حقوقی، 14 (2)، ص1-34.
ترکمانی، ابوالفضل و همکاران (1404). «قلمرو صلاحیت دادستان در مواجهه با شرط غیرعادلانه در قراردادهای الحاقی». مجله حقوقی دادگستری، 89 (131)، ص209-239.
خمینی، سیدروح‌الله (1389). صحیفۀ امام. ج 12. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خندانی، سیدپدرام؛ خاکباز، محمد (1392). «تفسیر نظریۀ عدالت معاوضی در قلمرو قراردادها». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 5 (8)، ص69-84.
زاهدی، امیر؛ درایتی، حمید (1403). «تمایز مفهومی و موضوعی عقود شرعی و معاهدات». جستارهای فقهی و اصولی، 10 (3)، ص101-128.
شهیدی، مهدی (1377). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: نشر حقوقدان.
قانون تجارت الکترونیکی مصوب 17/10/1382 مجلس شورای اسلامی.
قانون مدنی مصوب 08/08/1314 مجلس شورای ملی.
قنواتی، جلیل (1389). «اصل آزادی قراردادی: قراردادها و شروط غیرعادلانه». فصلنامه علمی فقه و اصول، 42 (88)، ص135-157.
کاتوزیان، ناصر (1380). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1387). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. چ 17، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
مظاهری، رقیه؛ اعوانی، شهین (1401). «مناسبات "کرامت" و "آزادی انسان" از منظر کانت». حکمت و فلسفه، 18 (71)، ص185-208.
مقدادی، محمدمهدی؛ یزدان‌شناس، علی (1400). «مطالعۀ تطبیقی قواعد تفسیر عبارات الحاقی و حذف‌شده در قراردادهای استاندارد در حقوق ایران و انگلستان». مجله علمی حقوق خصوصی، 18 (1)، ص95-119.
موسوی، سیداحمد و همکاران (1401). «قاعده التزام به قراردادها». پژوهش حقوق خصوصی، 11 (40)، ص93-128.
موسوی، سیدفضل‌االله و همکاران (1391). «مطالعه تطبیقی اصول تفسیر قرارداد». پژوهش حقوق خصوصی، 1 (0)، ص183-213.
نجفى (الجواهری)، محمدحسن بن باقر بن عبدالرحیم (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. ج 23. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
هاشمی، سیده‌فاطمه (1405). «بازخوانی اصل آزادی قراردادی در پرتو اخلاق کانتی». فلسفه معاصر.
Aristotle. Nicomachean Ethics. Translated by Terence Irwin. 2nd ed. Indianapolis: Hackett Publishing, 1999.
Atiyah, P. S. The Rise and Fall of Freedom of Contract. Oxford: Oxford University Press, 1979.
Baier, Annette C. "Trust and Antitrust." Ethics 96, no. 2 (1986): 231–260.
Collins, Hugh. The Law of Contract. 4th ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Eisenberg, Melvin A. "The Bargain Principle and Its Limits." Harvard Law Review 95, no. 4 (1982): 741–801.
Fried, Charles. Contract as Promise: A Theory of Contractual Obligation. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1981.
German Civil Code (Bürgerliches Gesetzbuch). Translated edition. Munich: C.H. Beck, 2023.
Gordley, James. The Philosophical Origins of Modern Contract Doctrine. Oxford: Oxford University Press, 1991.
Kant, Immanuel. Groundwork of the Metaphysics of Morals. Translated by Mary Gregor. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
Marx, Karl. Capital: A Critique of Political Economy, Vol. 1. Translated by Ben Fowkes. London: Penguin Classics, 1976.
Raz, Joseph. The Morality of Freedom. Oxford: Oxford University Press, 1986.
Ripstein, Arthur. Force and Freedom: Kant's Legal and Political Philosophy. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009.
Sample, Ruth. Exploitation: What It Is and Why It's Wrong. Lanham, MD: Rowman & Littlefield, 2003.
Weinrib, Ernest J. The Idea of Private Law. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1995.
Wertheimer, Alan. Exploitation. Princeton: Princeton University Press, 1996. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 218 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 125 |
||