آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,670 |
| تعداد مقالات | 37,718 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,412,888 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,547,637 |
لذت متعالی به‌مثابۀ غایت نهایی انسان در حکمت متعالیه | ||
| نقد و نظر در فلسفه و کلام | ||
| مقاله 7، دوره 31، شماره 123، مهر 1405، صفحه 1-31 اصل مقاله (1.34 M) | ||
| نوع مقاله: علمی ـ پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jpt.2026.73371.2304 | ||
| نویسندگان | ||
| علیرضا کوه شکن* 1؛ سیدروح اله نورافشان2؛ محمدحسین زارعی رضائی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری مدرسی اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران(نویسنده مسئول). | ||
| 2دکتری مبانی نظری اسلام، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران. | ||
| 3استادیار،گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 11 آبان 1404، تاریخ بازنگری: 10 دی 1404، تاریخ پذیرش: 19 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر باهدف تبیین و اثبات «لذت متعالی» به‌عنوان غایت نهایی انسان بر پایۀ مبانی حکمت متعالیه نگاشته شده است. مسئلهٔ اصلی آن است که چگونه می‌توان میان دو بُعد عقلانی و انگیزشی در غایت‌شناسی انسان پیوندی منسجم برقرار کرد. در پاسخ به این پرسش، مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر داده‌های کتابخانه‌ای، نخست مفهوم لذت و غایت را در منظومهٔ حکمت متعالیه تبیین می‌کند، سپس نشان می‌دهد که لذت متعالی نه حالت حسی و انفعالی، بلکه ادراک شهودی کمال وجودی است. بدین‌سان، میل فطری انسان به لذت، نمود همان حرکت وجودی او به‌سوی کمال تام خویش تلقی می‌شود. مقایسهٔ نظریهٔ پیشنهادی با رویکردهای رقیب مانند قرب، فنا و کمال نشان می‌دهد که هرچند آنها واجد ارزش فلسفی و عرفانی‌اند، اما فاقد جامعیت مفهومی و قدرت محرک لازم برای تبیین غایت نهایی انسان هستند. نتیجه اینکه نظریهٔ «لذت متعالی» می‌تواند شکاف میان خوانش‌های صرفاً عقل‌محور و نظریات عاطفه‌محور را پر کند و الگویی فلسفی و درون‌دینی از غایت انسانی ارائه دهد که هم از استحکام عقلانی برخوردار است و هم بر انگیزش ذاتی و مطلوبیت درونی انسان تکیه دارد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| هدف زندگی؛ غایت نهایی؛ لذت؛ حکمت متعالیه؛ انسان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Transcendent Pleasure as the Ultimate Goal of Human Beings in Transcendent Theosophy | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Alireza kooh shekan1؛ Seeyd Rouhollah Noorafshan2؛ Mohammad Hussein Zarei Rezaei3 | ||
| 1Ph.D. Student Lecturer of Islamic Ethics, University of Islamic Sciences (Daneshgah-e Ma'aref-e Eslami), Qom, Iran (Corresponding author). | ||
| 2Ph.D. of Islamic Theoretical Foundations, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran. | ||
| 3Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The inquiry into the ultimate goal of human beings has always been one of the most fundamental philosophical and anthropological questions. The destination towards which humanity is moving and the locus wherein its optimal perfection is realized is not merely a theoretical issue; rather, the answer to it can determine the direction of life, the system of values, moral choices, and human behavior. Consequently, throughout the history of philosophy and religious thought, varied answers have been given to the issue of human telos. Some have sought happiness and the purpose of life in the enjoyment of material and worldly pleasures, while others, looking beyond the realm of matter, have employed concepts such as perfection , felicity , divine proximity, worship, knowledge, and annihilation to explain the final destination of human beings. Despite this diversity of viewpoints, a fundamental issue remains: the ultimate goal of human beings must, on the one hand, be rationally and philosophically defensible, and on the other hand, be capable of moving and motivating humanity to strive. Some of the concepts proposed in the philosophical and mystical tradition to express human telos possess deep theoretical backing, yet due to their abstract nature or difficulty of comprehension, they cannot always establish a direct connection with the human motivational structure. Conversely, there are matters that are naturally desirable and motivating for human beings, yet they cannot be considered alone as the true and ultimate goal of life. Therefore, the core problem of this research begins right here: Can one find a concept that can both explain the truth of human ultimate perfection and be linked to his inner desire, will, and motivation? From this perspective, the issue of the article is whether "transcendent pleasure") can serve as a more appropriate expression of the ultimate goal of human beings and bridge concepts such as perfection, felicity, divine proximity, and knowledge, on the one hand, and human inner desire and motivation, on the other. The paper attempts to show that transcendent pleasure, when understood based on the ontological and anthropological foundations of Transcendent Theosophy) can yield a more comprehensive picture of the ultimate human destination. The main objective of this research is to elucidate the status of "transcendent pleasure" as the ultimate human goal based on the principles of Transcendent Theosophy. The article seeks to demonstrate that the concept of pleasure cannot be confined merely to the scope of sensory and material pleasures. In the Sadrvian view, there is a fundamental relationship between pleasure and the perception of perfection (idrak-i kamal); the higher an individual's existential and perceptual rank rises, the deeper, more intense, and more enduring the pleasure accruing to them will be. Hence, the aim of the present research is to reread the concept of pleasure in a horizon beyond common hedonism and to display its capacity to explain the ultimate goal of human beings. This research has been conducted using a descriptive-analytical method based on library data. In the first step, the primary concepts of the research—namely "goal" (ghayat) and "pleasure"—have been examined within the framework of Transcendent Theosophy. In discussing the goal, its status within Mulla Sadra’s philosophical system and its relation to motion and perfection have been addressed. Based on the foundations of Transcendent Theosophy, the motion of existents is not aimless; rather, every motion is directed toward a rank of actuality and perfection. Human beings are no exception to this rule, and their existential motion is ultimately directed toward a perfection commensurate with their existential reality. In the next stage, the concept of pleasure and its ranks have been examined. In this section, a distinction has been drawn between sensory pleasures and intellectual/spiritual pleasures, analyzing why some pleasures are superior and more enduring than others. The main basis of the analysis is that pleasure is connected to the perception of perfection; therefore, the more complete the object of perception and the higher the existential rank of the percipient, the more complete the resulting pleasure will be. On this basis, transcendent pleasure has been analyzed as a pleasure resulting from the perception and intuition of existential perfection and connection with the Absolute Perfection. The research findings show that, based on the foundations of Transcendent Theosophy, the human being is a creature in the process of becoming and evolution, and his motion is ultimately directed toward existential actuality and perfection. Therefore, the ultimate goal of the human being cannot be a purely material, limited, and transient affair. The final destination must be commensurate with the human existential reality and the high capacities of the soul. In the meantime, pleasure also acquires a deeper meaning than a fleeting sensation; for in higher ranks, pleasure is coupled with the perception of perfection. The most important finding of the article is that "transcendent pleasure" can be considered representative of the final rank of human felicity. This pleasure is the result of perceiving existential perfection and drawing near to the source of perfection, namely Almighty God. Therefore, transcendent pleasure finds meaning not in opposition to perfection and divine proximity, but in connection with them. The further a human being advances along the path of existential perfection and detaches from lower ranks of material attachments, the greater the capacity he finds to perceive truth and enjoy superior pleasures. The examination of rival viewpoints also showed that concepts such as perfection, proximity, and annihilation, although holding an important place in the Islamic philosophical and mystical tradition, each face limitations on their own. Some of them are too abstract for the general audience, and others do not establish a direct and clear connection with the human motivational structure. In contrast, pleasure possesses intrinsic desirability, and human beings naturally pursue it. This very characteristic enables the concept of pleasure, if properly explained, to also account for human driving force. Of course, the intention behind this statement is not the endorsement of material hedonism. In sum, the findings of the research demonstrate that the theory of "transcendent pleasure" can bridge two essential needs in the discussion of human telos: rational explanation and motivational power. Based on Transcendent Theosophy, this theory considers the human desire for pleasure, at its deepest level, as a manifestation of his existential motion toward perfection. Consequently, human motion toward God and Absolute Perfection does not mean ignoring human desire and will; rather, it is the realization of his most complete and enduring desideratum. From this perspective, transcendent pleasure can provide a framework for understanding human ultimate felicity wherein existential perfection, knowledge, divine proximity, rationality, and inner motivation are linked together. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Pleasure, Material, Purpose, Transcendent Theosophy, Mulla Sadra | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1400ق). رسائل ابن‌سینا. قم: بیدار.
ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول (تصحیح و تعلیق: علی‌اکبر غفاری، چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
الهی‌راد، صفدر. (1399). انسان‌شناسی (چاپ هشتم). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
جوادی آملی، عبدالله. (1372). ده مقاله پیرامون مبدأ و معاد (چاپ سوم). تهران: انتشارات الزهرا.
جوادی آملی، عبدالله. (1391). مفاتیح الحیاة (چاپ بیست‌وپنجم). قم: نشر اسراء.
دیلمی، حسن بن محمد. (1412ق). إرشاد القلوب إلی الصواب (ج1). قم: الشریف الرضی.
زمانیان، بهمن. (1403). حکمت متعالیه و مسئله معناداری و عدم معناداری در زندگی بشری. آموزه‌های فلسفه اسلامی، 18(33)، صص 129–147. https://doi.org/10.30513/ipd.2025.6131.1533
سارتر، ژان پل. (1946م). اگزیستانسیالیسم و اومانیسم (مترجم: مصطفی رحیمی). تهران: انتشارات نیلوفر.
سید بن طاووس، علی بن موسی. (1376). الإقبال بالأعمال الحسنة (ج 1). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
سید رضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج‌البلاغه. قم: هجرت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1360). الشواهد الربوبیة (مصحح: سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1383). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (مقصود. محمدی، ویراستار، ج1، 2). تهران: مؤسسۀ بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج9، چاپ سوم). بیروت: دار إحیاء التراث.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الاحتجاج علی أهل اللجاج (ج1). مشهد: نشر مرتضی.
طوسی، محمد بن حسن. (1411ق). مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة. طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (1407ق). تجرید الاعتقاد (شارح: علامه حلی، ج2). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عارفی، عباس. (1402). معنای زندگی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. معرفت فلسفی، 20(79)، صص 23–40.
عاشوری، حمید؛ شریفی، احمدحسین. (1399). ویژگی‌های هویت انسانی از نگاه ملاصدرا و دلالت‌های غایت‌شناسانه آن در اخلاق. معرفت اخلاقی، 11(2)، صص 5–20.
عبودیت، عبدالرسول؛ مصباح، مجتبی. (1399). خداشناسی (چاپ ششم). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
گنجی‌پور، زهرا؛ براتی، فرج‌الله؛ و امانی، میثم. (1400). رابطه لذت و سعادت از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا. پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، 15(35)، صص 268–292. https://doi.org/10.22034/jpiut.2021.43028.2724
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی (ج 8، چاپ چهارم). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مباشری، ایوب؛ ضمیری، محمدرضا. (1397). چگونگی کاربست عقل و شهود و بررسی هماهنگی آنها در باب مسئله هدف نهایی زندگی از دیدگاه حکمت متعالیه. الهیات تطبیقی، 9(20)، صص 75–94. https://doi.org/10.22108/coth.2019.113031.1195
مباشری، ایوب؛ ضمیری، محمدرضا؛ جمشیدی‌راد، محمدصادق؛ و مهدی‌فر، حسن. (1399). کاربست قرآن و عقل در باب هدف نهایی زندگی از دیدگاه حکمت متعالیه. مطالعات قرآنی، 11(42)، صص 93–123.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ج 91). بیروت: دار إحیاء التراث العربی. محمدی منفرد، زهرا، عباسی‌پور، محمد، و مهدی‌پور، حسن. (1398). بازخوانی حقیقت لذت در اندیشه اخلاقی ابن‌سینا و ملاصدرا. پژوهشنامه اخلاق، 12(43)، صص7-18
مصباح، مجتبی؛ محمدی، عبدالله. (1399). معرفت‌شناسی (چاپ ششم). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (1383). به سوی او. قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1391). مراتب قرب الهی و الگوی خداجویان. معرفت، 21(175)، صص 5–9.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1394 «الف»). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی (چاپ پنجم). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1394 «ب»). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی (چاپ پنجم). قم: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الأمالی. قم: کنگرۀ شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه (ج 12). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ملاحسنی، فاطمه؛ جوادی، محسن. (1402). وحدت غایت نهایی انسان در آرای ملاصدرا. اندیشه دینی، 23(88)، صص 97–116. https://doi.org/10.22099/jrt.2023.48497.2935
نراقی، مهدی. (1383ق). جامع السعادات (ج 1، چاپ هفتم). قم: اسماعیلیان.
نورالهی، سید محمد؛ قیوم‌زاده، محمود؛ و رضائی اصفهانی، محمدعلی. (1402). معنا و هدف زندگی در افق اندیشه مدرنیته و نقد آن بر اساس مبانی قرآنی. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 13(52)، صص 223–240.
نیچه، فردریش. (1882م). حکمت شادان (مترجم: سعید کامران). تهران: جامی (مصدق).
Eagleton, T. (2008). The meaning of life: A very short introduction. London: Oxford University Press. Smith, W. D. (2020). Essays on Deleuze (M. J. Seiedi, Trans.). Thehran: Elmi wa Farhangi Publications. Wolfson, H. A. (1976). The philosophy of the Kalam. Cambridge: Harvard University Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 124 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 72 |
||