آمار

تعداد نشریات54
تعداد شماره‌ها2,670
تعداد مقالات37,724
تعداد مشاهده مقاله20,422,330
تعداد دریافت فایل اصل مقاله9,553,158
احمدی فروشانی, سید ابوالحسن, فلاح زاده, سید حسین, روح الامیری, زهرا. (1405). بررسی اصالت کتاب فتوح الشام و انتساب آن به واقدی. اسلام و مطالعات اجتماعی, (), -. doi: 10.22081/hiq.2026.74089.2477
سید ابوالحسن احمدی فروشانی; سید حسین فلاح زاده; زهرا روح الامیری. "بررسی اصالت کتاب فتوح الشام و انتساب آن به واقدی". اسلام و مطالعات اجتماعی, , , 1405, -. doi: 10.22081/hiq.2026.74089.2477
احمدی فروشانی, سید ابوالحسن, فلاح زاده, سید حسین, روح الامیری, زهرا. (1405). 'بررسی اصالت کتاب فتوح الشام و انتساب آن به واقدی', اسلام و مطالعات اجتماعی, (), pp. -. doi: 10.22081/hiq.2026.74089.2477
احمدی فروشانی, سید ابوالحسن, فلاح زاده, سید حسین, روح الامیری, زهرا. بررسی اصالت کتاب فتوح الشام و انتساب آن به واقدی. اسلام و مطالعات اجتماعی, 1405; (): -. doi: 10.22081/hiq.2026.74089.2477

بررسی اصالت کتاب فتوح الشام و انتساب آن به واقدی

تاریخ اسلام
مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 مهر 1405
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2026.74089.2477
نویسندگان
سید ابوالحسن احمدی فروشانی* 1؛ سید حسین فلاح زاده2؛ زهرا روح الامیری2
1دانشجوی دکترای باقرالعلوم قم.
2عضو هیئت علمی تاریخ اسلام دانشگاه باقرالعلوم قم.
تاریخ دریافت: 28 بهمن 1404،  تاریخ بازنگری: 21 اردیبهشت 1405،  تاریخ پذیرش: 15 تیر 1405 
چکیده
محمد بن عمر واقدی متوفای ۲۰۷ هجری قمری، مورخ برجسته و معروف صدر اسلام، با اثر مشهور خود، المغازی، سهمی تعیین‌کننده در شکل‌گیری سنت تاریخ‌نگاری روایی در جهان اسلام ایفا نمود. وی با اتکا بر شبکهٔ راویان مدینه و منابع شفاهی غزوات، روایتی منظم و مبتنی بر توالی حوادث ارائه کرد که بعدها شاگردش ابن‌سعد(230ق) در الطبقات الکبرى آن را تداوم بخشید. در کنار آثار مسلم او، کتابی با عنوان فتوح الشام در طول قرون بعد به وی منسوب شد؛ متنی که روایتی حماسی و مفصل از فتوحات مسلمانان در شام ارائه می‌دهد. با این حال، انتساب این اثر به واقدی همواره محل تردید و شک بوده است.
البته مسلم است که واقدی کتابی به نام فتوح الشام دارد و ابن ندیم (438ق) در کتاب الفهرست از جمله کتاب‌های واقدی، فتوح الشام را نیز ذکر کرده است، و مورخینی چون طبری (310ق) و بلاذری (279ق) و دیگران اخبار فتوح را از واقدی نقل می‌کنند که معلوم می‌شود این مورخین به کتب فتوح از جمله کتاب فتوح الشام او دسترسی داشتند.
این پژوهش با هدف پاسخ به این پرسش اصلی که آیا کتاب فتوح الشام که اکنون در دسترس ما است، تألیف مستقیم واقدی است یا محصول بازنویسی‌های متأخر از مدرسهٔ فکری و روایی او در قرون متأخر می‌باشد، انجام گرفته است. در این تحقیق، تحلیل نسخه‌شناختی، سندی، سبک‌شناختی و گفتمان تاریخی کتاب فتوح الشام کنونی و مقایسهٔ آن‌ها با آثار مسلم واقدی، یعنی المغازی، صورت پذیرفته است. و همچنین از روش‌های کمّی در تحلیل شبکهٔ راویان و بسامد زبان‌شناختی بهره گرفته شده تا تبیینی عینی‌تر از فرایند تحول متن ارائه شود.
یافته‌ها نشان می‌دهد که شواهد قوی از ناهمخوانی در زنجیرهٔ راویان (تنها ۲۲٪ هم‌پوشانی)، تفاوت بنیادین در سبک زبانی و بلاغی (افزایش ۱.۸ برابری طول جمله و چهار برابر شدن افعال خطابی در کتاب فتوح الشام) و حضور واژگان و مفاهیم ایدئولوژیک پساصلیبی در متن وجود دارد. داده‌های کمّی نشان داد که میانگین هم‌پوشانی اصیل تنها ۲۶٪ بوده است.
بر اساس این شواهد، فرضیهٔ محوری پژوهش تأیید می‌شود: فتوح الشام در شکل موجود، اثر مستقیم واقدی نیست، بلکه محصول بازنویسی‌های حماسی-دینی در مدرسه‌های روایی متأخر در منطقه شام، به احتمال قوی بین قرون ششم تا هشتم هجری است. این بازنویسی‌ها با هدف بازسازی حافظهٔ جمعی فتوحات در بستر چالش‌های معاصر، به‌ویژه دوران جنگ‌های صلیبی، صورت گرفته است. انتساب این اثر به واقدی، تلاشی برای مشروعیت‌بخشی تاریخی به گفتمان جهادی و هویت‌سازی آن دوره بوده است.
منظور از مدرسه واقدی همان مکتب واقدی است که بعد از او در گذر زمان مورخین بر اساس شیوه‌ها و روش و رویه واقدی به نگارش پرداختند همانند مکتب طبری که مورخین چون ابن کثیر(774ق) و ابن اثیر (630ق) و دیگران بر طبق مکتب او به نگارش تاریخ پرداختند. در این پژوهش علاوه بر اینکه به این فرضیه می‌رسیم که کتاب فتوح الشام اثر مستقیم واقدی نیست بلکه محصول مدرسه واقدی در قرون متاخر است بلکه در روش و شیوه واقدی با کتاب های معروف واقدی مثل المغازی تفاوت های بسیاری دارد.
این پژوهش نشان می‌دهد که مطالعهٔ تاریخ‌نگاری اسلامی نیازمند رویکردی ترکیبی میان نقد سندی، تحلیل متنی و فهم بینامتنی از تولید تاریخی معناست. کتاب فتوح الشام نمونه‌ای است از متنی که در مرز میان تاریخ و ادبیات، هویت روایی امت را بازمی‌سازد و درک عمیق‌تری از چرایی و چگونگی تحول روایت‌های تاریخی اولیه به روایت‌های ایدئولوژیک در سنت تاریخ‌نگاری اسلامی فراهم می‌آورد. افزون بر این، نتایج تحقیق می‌تواند الگویی روش‌شناختی برای بازخوانی انتقادی دیگر متون منسوب به مورخان نخستین اسلام ارائه دهد و مسیر جدیدی را برای فهم پویایی حافظهٔ تاریخی مسلمانان بگشاید و سهم این مطالعه در مطالعات واقدی‌شناسی را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
این مقاله برگرفته از پایان‌نامه دکتری اینجانب، سید ابوالحسن احمدی فروشانی، است. در جریان مطالعه و پژوهشی که برای پایان‌نامه انجام دادم و با بررسی کتاب فتوح‌الشام، نسبت به اصالت انتساب این اثر دچار تردید شدم. از این‌رو، با گردآوری شواهد و مدارک، این مقاله را تدوین کردم.
استاد سرکار خانم دکتر زهرا روح‌اللهی امیری از این تحقیق استقبال کردند و با پیگیری‌های مستمر، مشارکت در پژوهش، رجوع به منابع کلاسیک، نظارت بر کل مقاله و اصلاح آن، سهم بسزایی در نگارش این اثر داشته‌اند. همچنین استاد جناب آقای دکتر سید حسین فلاح‌زاده، به عنوان استاد راهنمای پایان‌نامه اینجانب، به‌طور غیرمستقیم در شکل‌گیری و تدوین این مقاله نقش داشته‌اند.
کلیدواژه‌ها
فتوح الشام '؛ ' واقدی '؛ ' تاریخنگاری اسلامی '؛ ' نقد سندی '؛ ' مغازی
عنوان مقاله [English]
“A Critical Study of the Authenticity of Futuh al-Sham and Its Attribution to al-Waqidi”
نویسندگان [English]
seyd abolhasan Ahmadi Forushaany1؛ Seyed Hussein Fallahzadeh2؛ Zahra Ruh Al-Amiri2
1PHD student in Imam Bahgir university
2Member of the Islamic History Faculty at Baqir-ul-Ulum University of Qom.
چکیده [English]
Muhammad ibn Umar al-Waqidi (d. 207 AH/823 CE), a prominent historian of early Islam, significantly shaped the development of narrative historiography in the Islamic world with his renowned work, *Al-Maghazi*. Relying on Medina's network of narrators and oral accounts of battles, he presented an organized, chronologically-based narrative of the Ghazawat. This tradition was later continued by his student, Ibn Sa'd (d. 230 AH/845 CE), in his *Al-Tabaqat al-Kubra*. Alongside his undisputed works, a book titled *Futuh al-Sham* (Conquests of Syria) became attributed to al-Waqidi over the subsequent centuries. This text presents an epic and detailed account of Muslim conquests in Syria, yet its attribution to al-Waqidi has consistently been a subject of doubt and skepticism.

It is certain that al-Waqidi authored a book named *Futuh al-Sham*. Ibn al-Nadim (d. 438 AH/1046 CE) lists *Futuh al-Sham* among al-Waqidi's works in his *Al-Fihrist*. Furthermore, historians such as al-Tabari (d. 310 AH/922 CE) and al-Baladhuri (d. 279 AH/892 CE), among others, transmit reports of conquests from al-Waqidi, indicating their access to his books on the conquests, including *Futuh al-Sham*.

This research aims to address the primary question: Is the *Futuh al-Sham* available today a direct composition by al-Waqidi, or is it the product of later revisions by his intellectual and narrative school in subsequent centuries? This study employs manuscriptology, chain of narration analysis (isnad), stylistic, and historical discourse analysis of the current *Futuh al-Sham*, comparing them with al-Waqidi's undisputed work, *Al-Maghazi*. Additionally, quantitative methods, including narrator network analysis and linguistic frequency analysis, are utilized to provide a more objective explanation of the text's evolutionary process.

The findings reveal strong evidence of incongruity in the chain of narrators (only 22% overlap), fundamental differences in linguistic and rhetorical style (an 1.8-fold increase in sentence length and a fourfold rise in rhetorical verbs in *Futuh al-Sham*), and the presence of post-Crusades ideological vocabulary and concepts within the text. Quantitative data further indicated an average authentic overlap of only 26%.

Based on this evidence, the central hypothesis of the research is confirmed: *Futuh al-Sham*, in its current form, is not a direct work of al-Waqidi. Instead, it is the result of epic-religious revisions within later narrative schools in the Syrian region, most likely between the 6th and 8th centuries AH (12th-14th centuries CE). These revisions were undertaken to reconstruct the collective memory of the conquests within the context of contemporary challenges, particularly the Crusades. Attributing this work to al-Waqidi was an attempt to lend historical legitimacy to the jihadist discourse and identity formation of that era.

The "al-Waqidi school" refers to the intellectual tradition established by al-Waqidi, where later historians, following his methods and approaches, engaged in historiography. This is analogous to the "al-Tabari school," where historians like Ibn Kathir (d. 774 AH/1372 CE) and Ibn al-Athir (d. 630 AH/1233 CE) followed his historical methodology. This research not only concludes that *Futuh al-Sham* is not al-Waqidi's direct work but also highlights significant differences in its methodology and style compared to al-Waqidi's well-known books like *Al-Maghazi*.

This study demonstrates that the study of Islamic historiography necessitates a hybrid approach combining critical evaluation of chains of narration, textual analysis, and an intertextual understanding of historical meaning production. *Futuh al-Sham* serves as an example of a text that, at the intersection of history and literature, reconstructs the narrative identity of the *umma* (community). It provides a deeper understanding of the reasons and mechanisms behind the transformation of early historical narratives into ideological accounts within the Islamic historiographical tradition. Furthermore, the research findings can offer a methodological template for critically re-examining other texts attributed to early Islamic historians, opening new avenues for understanding the dynamics of Muslim historical memory and significantly contributing to Waqidi studies.

This article is derived from my doctoral dissertation, authored by Seyyed Abolhassan Ahmadi Foroushany. During the research for my dissertation and my examination of *Futuh al-Sham*, I became doubtful about the authenticity of its attribution. Consequently, I compiled evidence and documentation to produce this article.

Professor Dr. Zahra Rouhollahi Amiri welcomed this research and, through her continuous follow-up, participation in the research, consultation of classical sources, overall supervision of the article, and its revisions, played a significant role in its authorship. Additionally, Professor Dr. Seyyed Hossein Fallahzadeh, as my dissertation supervisor, indirectly contributed to the formation and development of this article.
کلیدواژه‌ها [English]
'Futuh al-Sham', 'Waqidi', 'Islamic Historiography', 'Isnad Criticism', 'Maghazi'
مراجع
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 235


سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب