آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,671 |
| تعداد مقالات | 37,724 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,430,975 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,562,353 |
راهبردهای شیعیان امامی در برابر گفتمان مسلط در منطقه شام از قرن پنجم تا پایان عصر ممالیک | ||
| تاریخ اسلام | ||
| دوره 27، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 7-40 اصل مقاله (883.73 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2024.66677.2342 | ||
| نویسنده | ||
| شهناز کریم زاده سورشجانی* | ||
| استادیار و عضو هیأت علمی مجتمع آموزش عالی بنت الهدی وابسته به جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 16 اردیبهشت 1405، تاریخ بازنگری: 20 تیر 1405، تاریخ پذیرش: 25 مرداد 1405 | ||
| چکیده | ||
| گفتمان مسلط اهل سنت در منطقه شام، در قرون پنجم تا دهم هجری، با محوریت حکومت ممالیک، فضایی دگرساز نسبت به شیعیان دوازده امامی ایجاد کرد و آنان را با شرایطی سخت، و دشوار و خسته‌کننده روبرو ساخت؛ ولی با‌این‌‌وجود، این منطقه در قرن دهم هجری شاهد حیات بالنده شیعیان است. پژوهش پیشِ رو با روش وصفی ـ تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که شیعیان چگونه توانستند خود را از شرایط دشوار قرون پنجم تا دهم برهانند و آیا روش آنان برای بهبود وضعیت خود یا حفظ حیات خویش در شرایط بحرانی، در قالب یک الگوی عملی و راهبردی قابل ارائه است؟ یافته های این پژوهش نشان می‌دهد که شیعیان شام با اتخاذ دو رویکرد منفعلانه و فعال، مجموعه‌ای از راهبردهای پیدا و پنهان را در دستور کار قرار دادند که پربازده‌ترین آن‌ها تأسیس حوزههای علمیه بود؛ نهادی که ضمن حفظ حیات شیعیان شام، مصونیت اندیشۀ شیعی از تحریف را در سرزمین‌های هم‌جوار نیز تضمین کرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| شامات؛ ممالیک؛ تاریخ شیعیان؛ حوزه علمیه؛ روابط بین مذهبی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Strategies of Imami Shi'is in the Face of the Dominant Discourse in the Levant from the Fifth Century AH to the End of the Mamluk Era | ||
| نویسندگان [English] | ||
| shahnaz karimzadeh | ||
| Assistant Professor and Faculty Member, Bint al-Huda Higher Education Complex, affiliated with Al-Mustafa International University, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| In the fifth to tenth centuries AH, the strategic land of the ancient Levant (al-Shām), comprising Syria, Jordan, Lebanon, and Palestine, was the arena of a sensitive and fateful encounter between two discourses: Imami Shi'ism and Sunnism. Nevertheless, advantages such as the historical precedent of the Sunni community's presence, which was linked to the time of the Islamic conquest of this land; demographic predominance; the political backing of centralized and aligned governments that had gained general political and social acceptability due to their successful record in containing external crises and were prepared to employ all their capacities to strengthen this discourse; and the presence of first-rate Sunni scholars alongside it, had placed the Sunni discourse in a superior and hegemonic position—the result of this situation being extremely difficult and arduous conditions for Twelver Shi'ism. However, according to historical evidence, Imami Shi'ism was astonishingly present and active in the Levant in subsequent centuries, and despite the research conducted, the resolution of this historical paradox still requires investigation in order to answer the following questions: How did the Imami Shi'is of this region survive those difficult and arduous conditions, and what strategies did they adopt in the face of the hegemonic Sunni discourse? The present study, employing a descriptive-analytical method, seeks to answer the above question in order to trace the reasons for the vitality and dynamism of the Shi'a of this region in the tenth century AH, and to arrive at scholarly and practical models that the Shi'a can adopt according to the requirements of the time and the capabilities at their disposal for improving their situation or preserving their existence. The findings of this research indicate that Imami Shi'ism, in this discursive atmosphere, encountered the aforementioned situation with two positions: active and passive. A portion of the Shi'i body saw the preservation of their current existence in aligning themselves with the rival. However, another portion envisioned a broader prospect before themselves, such as guaranteeing the survival of their discourse in subsequent periods; consequently, cognizant of the perilous nature of this path and taking into account the four factors of strengths, weaknesses, opportunities, and environmental challenges, they placed a series of strategies on their agenda that were not equal in terms of effectiveness. Among these, the strategy of taqiyya (dissimulation), although adopted by both the scholars and the commonality of the Shi'a, was effective merely for preserving life and alleviating suffering under those harsh conditions. However, a strategy such as the establishment of a government, in addition to providing the ground for the Shi'a to assert themselves against the rival discourse, helped—by preparing the ground for the growth of Imami Shi'i thought—to strengthen the doctrinal foundations of the Shi'is, to delineate identity boundaries, and to guarantee their survival in the future. The strategy of debate (munāẓara) was likewise often dependent upon the existence of a Shi'i power capable of protecting the scholar who participated in the debating assembly; however, in terms of effectiveness and in clearing the reputation of Imami Shi'ism from certain accusations and rumors, it had the full and complete effect of the strategy of elucidating Shi'i doctrines. The strategy of migration (hijra) at this juncture encompassed a twofold direction: the migration of the Shi'i commonality to inaccessible regions for the preservation of their lives, and the short-term or permanent propagational migration of Imami Shi'i scholars to this region, which brought about the preservation of life and, at the same time, the further maturation of the semantic system of the Imami discourse, and whose blessings manifested in the transformation of the Jabal Amil region into a focal point of Shi'ism—a centrality one of whose results was the establishment of Shi'i seminaries and, consequently, the emergence of great scholars such as al-Shahid al-Thani, whose scholarly legacy was preserved in his patron of learning family. This focal point acquired the capacity to purify Shi'i thought in other regions, such as Safavid-era Iran, from the deviant ideas of the Sufi current. It may be said that the operational model of the Shi'is in this discursive encounter was, first, the establishment of a government where possible, and in the event of success, they would utilize all the capacities of that government to strengthen their own system of thought; however, in the event of the impossibility of establishing a government, the utilization of the region's indigenous capacities and the internal capabilities of the discourse was placed on the agenda, and at the same time, they would await an opportunity in the future as actively as possible, adopting patience and silence. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Levant, Mamluks, Shiite history, seminary, interfaith relations | ||
| مراجع | ||
|
ابن ابى طالب، شمس الدین محمد(1382). نخبة الدهر فى عجائب البر و البحر. تهران: اساطیر.
ابن جزری، محمد بن محمد(1315ق). غایة النهایة فی طبقات القراء. بی‌جا: مکتبه ابن تیمیه.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی(1406ف). لسان‌المیزان. به‌کوشش دائرة المعارف النظامیة الهند. بیروت: الأعلمی للمطبوعات.
ابن شداد، محمد بن علی(بی‌تا). الاعلاق الخطیرة فى ذکر أمراء الشام و الجزیرة. بیروت: مکتبة الشاملة.
ابن عدیم، عمربن احمد(بی‌تا). بغیة الطلب فى تاریخ حلب. به‌کوشش سهیل زکّار. بیروت: دار الفکر.
ابن عماد حنبلی، عبدالحی بن أحمد (1406ق). شذرات الذهب فی أخبار من ذهب. به‌کوشش عبدالقادر الأرنؤوط، محمود الأرناؤوط. دمشق: دار بن کثیر.
ابن مکی(شهید اول)، محمد(1419ق). ذکری الشیعة فی احکام الشریعة. قم: آل البیت الاحیاء التراث.
ابن مکی( شهید اول)، محمد(1407ق). الاربعون. قم: مدرسه الامام المهدی.
ابن نعمان عکبری (شیخ مفید)، محمد بن محمد(1372). تصحیح‌الاعتقاد. بیروت: دارالمفید.
ابن نعمان عکبری (شیخ مفید) محمد بن محمد (1413ق)، المسائل الطوسیه، قم: دارالمفید.
ابوصلاح حلبی، تقی بن نجم (1408ق). البرهان. قم: بی‌جا.
آصف فکرت، محمد(1368). «ابن ابی طی». دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
افندی، عبدالله(بی‌تا). ریاض العلماء. به کوشش احمد حسینی. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
افندی، عبدالله (1410ق). تعلیقة امل الآمل. قم: مکتبة آیت الله المرعشی.
آقابزرگ تهرانی، محمد حسن(1403ق). الذریعه الی التصانیف الشیعه. بیروت: دارالاضواء.
امانی، مهدی و دیگران. (1354). لغت نامه جمعیت شناسی. تهران: دانشگاه.
بحرانی، یوسف(بی‌تا). لؤلؤالبحرین فی الاجازه لقرتی العین. به‌کوشش صادق بحرالعلوم. قم: آل‌البیت للطباعة و النشر.
تهرانی، آقا بزرگ(1975م). طبقات اعلام الشیعه. بیروت: دارالکتب العربی.
ثعلبی، احمد بن محمد(1422ق). التفسیر. به‌کوشش محمود بن عاشور. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
جبعی عاملی، زین الدین (بی‌تا). الروضه البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة. بیروت: مکتبه الشامله.
حرّعاملی، محمد بن حسن (بی‌تا). أمل الآمل. به‌کوشش سید احمد حسینی. بغداد: مکتبة الاندلس.
الحر، عبدالحمید (۱۴۰۲ق). معالم الادب العاملی. بیروت: منشورات الافق الجدیده.
حسینی عثمانی، محمد بن عبدالرحمان (۲۰۰۹م). تاریخ صفد. دمشق: التکوین.
حلبی غزی، کامل بن حسین (۱۳۴۵ق). نهر الذهب فی تاریخ الحلب. حلب: بی‌نا.
حمدانی، ابوفراس (بی‌تا). دیوان ابوفراس.
دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (۱۳۶۷). «آل ابی‌جراده». تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
ذهبی، شمس‌الدین (بی‌تا). سیر اعلام النبلاء. بیروت: مکتبة الشامله.
ذهبی، شمس‌الدین (بی‌تا). العبر فی خبر عن غبر. به‌کوشش محمد السعید بن بسیونی زغلول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ذهبی، محمد بن احمد بن عثمان (۱۴۰۷ق). تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. به‌کوشش عمر عبدالسلام التدمری. بیروت: دارالکتاب العربی.
راغب طباخ، محمد (۱۴۰۸ق). إعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء. حلب: دارالقلم العربی.
سبط ابن جوزی، یوسف قزاؤقلی بن عبدالله (۱۹۹۰م). مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان. به‌کوشش جنان جلیل محمد هموندی. بغداد: الدار الوطنیة.
شوشتری، نورالله)۱۳۷۷). مجالس المؤمنین. تهران: کتابفروشی الاسلامیه.
الشیبی، کامل مصطفی (۱۹۸۲م). الصلة بین التصوف و التشیع. بیروت: دارالاندلس.
حسن الصدر (۱۴۰۷ق). تکملة أمل الآمل. بیروت: دارالاضواء.
صفدی، خلیل بن أیبک بن عبدالله (۱۴۲۰ق). وافی بالوفیات. به‌کوشش أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفى. بیروت: دار إحیاء التراث.
طبرسی، احمد بن علی (۱۹۶۶م). الاحتجاج. به کوشش محمدباقر موسوی خرسان. نجف: دارالنعمان.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۲۲ق). الامالی. قم: مؤسسه بعثت.
عثمان، هاشم (۱۳۸۲). تاریخ شیعه در شام. ترجمه حسن مدیر شانه‌چی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (۱۴۲۶ق). القاموس المحیط. به‌کوشش محمد نعیم عرقسوسی. بیروت: مؤسسة الرسالة.
کراجکی، محمد بن علی )۱۳۲۲). کنز الفوائد. تبریز: چاپ سنگی.
کراجکی، محمد بن علی (۱۳۶۱). التفصیل. تهران: مؤسسه اهل‌بیت (بنیاد بعثت).
کرد علی، محمد (۱۴۰۳ق). خطط الشام. بیروت: مکتبة النوری.
کریم‌زاده سورشجانی، شهنار )۱۴۰۰). مناسبات شیعیان و اهل سنت در منطقه شام از سلاجقه شام تا پایان ممالیک. قم: انتشارات دانشگاه باقرالعلوم؟ع؟.
مادلونگ، ویلفرد (۱۳۷۵). مکتب‌ها و فرقه‌های اسلامی در سده‌های میانه. ترجمه جواد قاسمی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مرادی‌نسب، حسین (۱۳۹۹). «بررسی عوامل مؤثر بر تاریخ اجتماعی شیعیان در شام تا قرن هفتم». فصلنامه علمی اسلام و علوم اجتماعی. ش ۲۳.
مقدسی، ابوشامه (بی‌تا). الروضتین فی اخبار الدولتین النوریه والصلاحیه. مکتبة الشامله.
مهاجر، جعفر (۱۹۸۹م). الهجرة العاملیة الی ایران. بیروت: دارالروضة.
موسوی خوانساری، محمدباقر (۱۳۹۲ق). روضات الجنات. به‌کوشش اسدالله اسماعیلیان. قم: چاپخانه مهر استوار.
نجاشی، احمد بن علی (۱۴۰۷ق). الرجال. به کوشش موسی شبیری زنجانی. قم: جامعة المدرسین.
نعیمی دمشقی، عبدالقادر بن محمد (۱۴۱۰ق). الدارس فی تاریخ المدارس. بیروت: دارالکتب العلمیة.
یاقوت حموی، ابن عبدالله (۱۹۹۰م). معجم البلدان. بیروت: دارصادر. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 81 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 34 |
||