آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,666 |
| تعداد مقالات | 37,654 |
| تعداد مشاهده مقاله | 19,904,389 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,301,713 |
مطالعه زبان و جنسیت در خطبه شقشقیه و خطبه فدکیه با نگاهی به نظریه رابین لیکاف | ||
| تاریخ اسلام | ||
| دوره 27، شماره 2، شهریور 1405 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/hiq.2025.71252.2444 | ||
| نویسندگان | ||
| علی غفرانی1؛ رضا محمدی* 2؛ فاطمه روحی3 | ||
| 1دانشیار گروه ایران شناسی دانشکده علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینا همدان. همدان. ایران. | ||
| 2پسا دکتری گروه تاریخ دانشگاه اراک. | ||
| 3دانشجوی کارشناسی ارشد گروه تاریخ دانشگاه اراک | ||
| تاریخ دریافت: 11 اسفند 1403، تاریخ بازنگری: 04 دی 1404، تاریخ پذیرش: 05 مرداد 1404 | ||
| چکیده | ||
| چکیدهٔ مبسوط این پژوهش با عنوان «مطالعهٔ زبان و جنسیت در خطبهٔ شقشقیه و خطبهٔ فدکیه با نگاهی به نظریهٔ رابین لیکاف» در پی پاسخ به این پرسش بنیادین است که آیا نظریههای زبانشناختی مربوط به جنسیت—بهویژه فرضیهٔ رابین لیکاف دربارهٔ وجود الگوهای زبانی تمایزناپذیر بین «گفتار زنانه» و «گفتار مردانه»—قابل تعمیم به متون دینیِ جامعهٔ صدر اسلام است؟ لیکاف در کتاب زبان و جایگاه زن (۱۹۷۵) استدلال کرد که زنان، بهدلیل موقعیت فرعیشان در ساختارهای قدرت، از زبانی محتاطانهتر، غیرمستقیمتر و مودبانهتر استفاده میکنند؛ از جمله: بهکارگیری دقیقتر واژگان رنگی، استفادهٔ فراوان از قیدهای تشدیدکننده، پرهیز از دشواژهها و رکاکت، و تمایل به ساختارهای پرسشیِ تأییدطلبانه. اگرچه این دیدگاه در زبانشناسی جنسیت تأثیرگذار بوده، همواره با نقد محققان فرهنگهای غیرغربی روبهرو بوده است، زیرا بر پایهٔ دادههایی از جوامع مدرن لیبرال غربی شکل گرفته و فاقد تعمیمپذیری فرهنگی کافی است. در این پژوهش، نویسندگان با آگاهی از این محدودیت، به بررسی تطبیقی دو خطبهٔ کلیدی از اهل بیت (ع) میپردازند: خطبهٔ فدکیه— به حضرت فاطمهٔ زهرا (س) منسوب شده—و خطبهٔ شقشقیه—موجود در نهجالبلاغه و منسوب به امیرالمومنین علی (ع). این دو خطبه، علاوه بر اهمیت تاریخیِ بیبدیل در گفتمان سیاسی اسلام، حاوی سبکهای بلاغی غنی و استدلالی پیچیدهای هستند که امکان تحلیل زبانی دقیق از زاویهٔ جنسیت را فراهم میکنند. روششناسی پژوهش، ترکیبی از تحلیل گفتمان و رویکرد توصیفی-تحلیلی است که در آن شاخصهای زبانی پیشنهادی لیکاف—شامل کاربرد واژگان رنگی، دشواژهها، تشدیدگرها، صفات تهی، ساختارهای غیرمستقیم، تعدیلکنندههای کلامی و سوگندها—بهصورت کمّی و کیفی در دو خطبه استخراج و مقایسه شدهاند. منابع متنی بر اساس نسخههای علمی و معتبر مورد تحلیل قرار گرفتهاند. یافتههای پژوهش چالشبرانگیز است: برخلاف پیشبینیهای نظریهٔ لیکاف، تفاوت معناداری میان الگوهای زبانی دو خطبه در این شاخصها مشاهده نشد. واژگان رنگی در هر دو متن بسیار محدود و بیشتر نمادین بودند. دشواژهها و اصطلاحات تند—برخلاف فرضیهٔ لیکاف—در خطبهٔ فدکیه بهوضوح قابلمشاهدهاند و حتی در برخی ابعاد از خطبهٔ شقشقیه پررنگترند. همچنین، میزان سوگندها در خطبهٔ شقشقیه (نزدیک به ۱۲ مورد) بیشتر از خطبهٔ فدکیه (حدود ۴ مورد) است—در حالی که سوگند، در نظریهٔ لیکاف، ویژگیِ گفتار مردانه محسوب میشود. علاوه بر این، هر دو خطبه از ساختارهای استدلالی مستقیم، قطعی و اعتراضی بالایی برخوردارند و از احتیاطگویی یا غیرمستقیمبودن زبان پیشنهادی برای زنانِ لیکاف، فاصلهٔ قابلتوجهی دارند. این یافتهها نشان میدهد که سبک زبانی در گفتمان اهل بیت (ع) نه بر اساس جنسیت، بلکه بر اساس موقعیت اعتراضی، مشروعیت دینی و جهانبینی مشترک شکل گرفته است. شباهتهای زبانی چشمگیر میان دو خطبه—از جمله استفاده از افعال امری، ساختارهای تهدیدآمیز، و استعارههای سیاسی—نشاندهندهٔ اشتراک در هویت اهل بیتی، آموزشهای مشترک، و جایگاهِ اقلیّتِ حقطلبانه در جامعهٔ پس از وفات پیامبر (ص) است. این همخوانی زبانی چندین تفسیر دارد: اولاً، ممکن است نشاندهندهٔ تأثیر فرهنگ بلاغیِ جامعهٔ عرب—که در آن قرآن کریم الگوی اصلی سخنوری بود—بر هر دو جنس باشد؛ ثانیاً، گواهی بر این باشد که در گفتمانهای سیاسی-دینیِ صدر اسلام، نقشهای جنسیتی بهنفعِ نقشِ اخلاقی-سیاسی کمرنگ شدهاند؛ و ثالثاً، بازتابی از رویکردی ارزشمحور باشد که فراتر از جنسیت، بر اساس اصولی چون عدالت و حقطلبی شکل گرفته است. ضرورت این پژوهش سهگانه است: (۱) پر کردن خلأی پژوهشی در مطالعات بلاغی اسلامی که جنسیت را سوژهای ثانویه در نظر گرفتهاند؛ (۲) آزمون نقدآمیز نظریههای غربی در بافتهای غیرغربی؛ و (۳) بازآفرینی گفتمان اهل بیت (ع) از دریچهای میانرشتهای تاریخی-زبانشناختی. دستاوردهای اصلی این مقاله شامل: (الف) ارائهٔ تحلیلی جدید از دو خطبهٔ کلیدی اسلامی با تمرکز بر زبان و جنسیت؛ (ب) نقد مفهومی تعمیمپذیری نظریهٔ لیکاف؛ و (ج) طرح پارادایمی جایگزین که در آن جنسیت، عاملی ثانویه در مقابل هویت دینی-سیاسی در تشکیل سبک زبانی محسوب میشود. در نهایت، علی غفرانی مسئولیت طراحی کلی پژوهش، بیان مسئله، نقد نظری و تنظیم نهایی مقاله را بر عهده داشت؛ رضا محمدی بخشهای روششناسی، استخراج دادهها و تحلیل کمّی شاخصهای زبانی را انجام داد؛ و فاطمه روحی به تحلیل کیفی خطبهها، بررسی منابع تاریخی و تدوین بخشهای مربوط به زمینهٔ تاریخی-دینی متون پرداخت. | ||
| کلیدواژهها | ||
| گفتار زنانه؛ گفتار مردانه؛ خطبه شقشقیه؛ خطبه فکدیه؛ رابین لیکاف | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The study of language and gender in Shaqshaqiyah's sermon and Fadakieh's sermon with a look at Robin Likaf's theory | ||
| نویسندگان [English] | ||
| ali ghofrani1؛ reza mohamadi2؛ fatemeh rohi3 | ||
| 1Associate Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Bu -Ali Sina University, Hamedan. Hamedan Iran. | ||
| 2Postdoctoral of Arak University History Department | ||
| 3Master's student of Arak University History Department | ||
| چکیده [English] | ||
| Extended Abstract This article, entitled “Language and Gender in the Shaqshaqiyyah and Fadakiyyah Sermons: A Critical Reassessment of Robin Lakoff’s Theory,” addresses a foundational and largely neglected question: to what extent can gender-based linguistic theories—most notably Robin Lakoff’s claim concerning systematic distinctions between “women’s language” and “men’s language”—be meaningfully applied to authoritative religious discourse in early Islamic society? In Language and Woman’s Place (1975), Lakoff posits that women’s speech, shaped by structural subordination within power relations, is characteristically more cautious, indirect, and deferential, exhibiting features such as heightened use of intensifiers, avoidance of taboo expressions, reliance on tag questions, and a preference for mitigating and hedging strategies. While influential in Western sociolinguistics, this model has been persistently challenged for its ethnocentric foundations and its limited capacity for cross-cultural and historical generalization. Taking these critiques seriously, the present study conducts a comparative analysis of two seminal sermons attributed to the Ahl al-Bayt (peace be upon them): the Fadakiyyah Sermon, attributed to Fāṭimah al-Zahrāʾ (peace be upon her), and the Shaqshaqiyyah Sermon, preserved in Nahj al-Balāghah and attributed to ʿAlī ibn Abī Ṭālib (peace be upon him). Far from being merely devotional texts, these sermons constitute paradigmatic interventions in the political struggles of the post-Prophetic period. Their dense argumentative logic, overtly confrontational rhetoric, and highly charged moral claims render them particularly suitable for a critical examination of language, power, and gender. Methodologically, the study integrates discourse analysis with a descriptive–analytical framework. Linguistic features identified by Lakoff—including color terminology, taboo and coarse expressions, intensifiers, so-called “empty adjectives,” indirect and mitigated constructions, hedging devices, and the use of oaths—were systematically extracted and examined through both quantitative and qualitative lenses. The analysis is grounded in established critical editions of the sermons, ensuring textual reliability and philological rigor. The findings decisively challenge Lakoff’s theoretical expectations. Contrary to the assumption that gender produces discernible and stable linguistic differences, no statistically or functionally significant divergence is observed between the two sermons across the examined indicators. Color terms are marginal and primarily symbolic in both texts. More strikingly, taboo and harsh expressions—explicitly excluded from women’s speech in Lakoff’s framework—are unmistakably present in the Fadakiyyah Sermon and, in certain respects, appear with greater rhetorical intensity than in the Shaqshaqiyyah Sermon. Furthermore, the Shaqshaqiyyah Sermon contains a markedly higher frequency of oaths (approximately twelve instances) than the Fadakiyyah Sermon (around four instances), a pattern that unsettles Lakoff’s gendered attribution of swearing as a predominantly masculine linguistic practice. Equally significant is the fact that both sermons are characterized by unambiguous, direct, and accusatory argumentative structures, leaving little room for the forms of linguistic caution or indirection Lakoff associates with female speech. These results strongly suggest that linguistic style within the discourse of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) is not organized along gendered lines, but is instead shaped by shared conditions of political contestation, claims to religious legitimacy, and a unified moral–cosmological worldview. The pronounced stylistic convergence between the two sermons—evident in their extensive use of imperatives, threat-inflected constructions, and politically charged metaphors—reflects a common Ahl al-Bayt identity, parallel modes of rhetorical formation, and a self-conscious positioning as a marginalized yet truth-asserting community in the aftermath of the Prophet’s death (peace be upon him). This convergence invites several interpretive conclusions. First, it underscores the formative role of the Qurʾān as the dominant rhetorical template in Arab-Islamic culture, one that shaped authoritative speech across gender boundaries. Second, it indicates that in early Islamic politico-religious discourse, ethical and political agency effectively superseded conventional gender roles. Third, it points to a value-centered communicative paradigm in which principles such as justice, moral accountability, and the pursuit of truth functioned as primary determinants of linguistic form, relegating gender to a secondary and contingent position. The significance of this study is threefold: (1) it addresses a conspicuous gap in Islamic rhetorical studies, where gender has often been treated as a marginal or derivative variable; (2) it offers a sustained critical interrogation of Western linguistic theories when transposed into non-Western, pre-modern contexts; and (3) it reconstructs the discourse of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) through an explicitly interdisciplinary historical–linguistic framework. The article’s principal contributions include: (a) a re-reading of two foundational Islamic sermons through the lens of language and gender; (b) a conceptual critique of the presumed universality of Lakoff’s model; and (c) the articulation of an alternative paradigm in which religious–political identity, rather than biological gender, emerges as the primary organizing force behind linguistic style. Finally, Ali Ghafarani was responsible for the overall research design, formulation of the research problem, theoretical critique, and final revision of the article; Reza Mohammadi conducted the methodological analysis, data extraction, and quantitative evaluation of linguistic indicators; and Fatemeh Rouhi undertook the qualitative analysis of the sermons, reviewed the relevant historical sources, and authored the sections pertaining to the historical–religious context of the texts. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Women's speech, men's speech, Shagshaghieh's sermon, Fakdieh's sermon, Robin Likaf | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||