آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,674 |
| تعداد مقالات | 37,763 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,679,592 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,678,566 |
حکمرانی اسلامی؛ صورت‌بندی مفهومی نقش دولت، جامعه و بخش خصوصی براساس فقه سیاسی شیعه | ||
| مطالعات حکمرانی اسلامی | ||
| دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4، مهر 1405، صفحه 216-189 اصل مقاله (2.93 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jislamicgo.2026.73748.1053 | ||
| نویسندگان | ||
| محسن تقی زاده* 1؛ سجاد قاینی2 | ||
| 1سطح 3 حوزه، حوزه علمیه امام خمینی، مشهد، ایران | ||
| 2سطح 4 حوزه، حوزه علمیه آیت‌الله فاضل قاینی، مشهد، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 23 آذر 1404، تاریخ بازنگری: 13 خرداد 1405، تاریخ پذیرش: 13 مهر 1405 | ||
| چکیده | ||
| مسئله حکمرانی در جوامع اسلامی معاصر، به‌ویژه در جمهوری اسلامی ایران، با چالش‌های نظری و نهادی متعددی مواجه است که بخش مهمی از آن به فقدان یک صورت‌بندی مفهومی منسجم از نسبت دولت، جامعه و بخش خصوصی بازمی‌گردد. اگرچه فقه سیاسی شیعه ظرفیت‌های گسترده‌ای در تبیین مشروعیت حکومت و کارکرد دولت اسلامی دارد، اما این ظرفیت‌ها کمتر در قالب نظریه‌ای جامع از حکمرانی اسلامی مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. هدف پژوهش حاضر، ارائه الگویی مفهومی از حکمرانی اسلامی با تمرکز بر تبیین نقش و کارکرد سه رکن دولت، جامعه و بخش خصوصی براساس مبانی فقه سیاسی شیعه است. روش پژوهش، تحلیلی- اسنادی و مبتنی بر تحلیل مفهومی متون فقهی، قرآنی، روایی و آثار نظری معاصر است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی اسلامی، الگویی شبکه‌ای و توزیعی است که در آن دولت نقش تنظیم‌گر مشروع، جامعه نقش مشارکت‌گر و ناظر اجتماعی، و بخش خصوصی نقش کنشگر اقتصادی مسئول و عدالت‌محور را ایفا می‌کند. نوآوری پژوهش در بازخوانی فقه سیاسی شیعه به‌مثابه فقه نظام‌ساز حکمرانی و تفکیک مفهومی میان حکومت و حکمرانی نهفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این الگو، علاوه‌بر برخورداری از انسجام نظری و مشروعیت فقهی، قابلیت تطبیق با اقتضائات حکمرانی معاصر را نیز داراست. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| حکمرانی اسلامی؛ فقه سیاسی شیعه؛ دولت؛ جامعه مدنی؛ بخش خصوصی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Islamic Governance: A Conceptual Formulation of the Roles of the State, Society, and the Private Sector Based on Shia Political Jurisprudence | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohsen Taghizadeh1؛ Sajjad Ghayeni2 | ||
| 1Level 3 Seminary Studies, Imam Khomeini Seminary, Mashhad, Iran | ||
| 2Level 4 Seminary Studies, Ayatollah Fazel Ghaini Seminary, Mashhad, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This study develops a coherent conceptual model of Islamic governance by clarifying the roles and functions of three foundational actors—the state, society, and the private sector—on the basis of Shia political jurisprudence (fiqh al-siyasah). Although much of the literature on Islamic political thought has focused on the legitimacy and institutional structure of political authority, comparatively little attention has been paid to governance as a broader, multi-actor process involving both state and non-state actors. This study addresses this gap by examining Shia political jurisprudence not merely as a source of rulings on political authority but as a system-building intellectual tradition capable of generating an integrated theory of governance. It distinguishes conceptually between government, understood as the formal institutional apparatus of political authority, and governance, understood as the broader configuration of interactions among the state, civil society, and market actors in collective decision-making and the pursuit of public goods. The central research question is: How can the normative resources of Shia political jurisprudence—including relevant Qur’anic verses, Prophetic and Imami traditions, and the juristic tradition—be reconstructed to formulate a coherent and practically applicable model of governance in which the state, society, and the private sector function as complementary components of a unified normative order? The study adopts an analytical–documentary approach, drawing on conceptual analysis of primary religious sources and contemporary scholarship. The primary sources include relevant Qur’anic verses and hadiths concerning political authority, justice, public trust (amanah), consultation (shura), accountability, and economic conduct. These are examined alongside classical and contemporary works of Shia jurisprudence and political theory, including discussions of wilayat al-faqih, hisbah, and bayt al-mal. The analysis first identifies the normative principles embedded in these sources, then organizes them around the three principal actors, and finally synthesizes them into an integrated conceptual model. The findings indicate that Islamic governance, as reconstructed from Shia political jurisprudence, is best understood as a networked and distributive system rather than a strictly hierarchical, state-centric model. Three complementary roles emerge. First, the state functions as a legitimate regulatory authority whose mandate rests not on unrestricted coercive power but on the responsibility to establish justice, protect the public interest, and regulate relations among social actors within the framework of Sharia. Second, society—including individuals, civil associations, and communal institutions—serves as an active participant in governance and exercises social oversight through consultation, public accountability, and participation in collective decision-making, rather than remaining passively obedient. Third, the private sector functions as a responsible, justice-oriented economic actor whose legitimacy depends not solely on market efficiency but also on fairness, the prevention of exploitation, and contributions to the public good. These three components are normatively interdependent: each actor’s legitimacy, responsibilities, and scope of action are defined in relation to those of the others. Together, they constitute a system of mutual accountability, reciprocal obligations, and shared responsibility for realizing justice ('adalah) as the overarching objective of Islamic governance. The study concludes that Shia political jurisprudence, when approached as a system-building intellectual tradition rather than a collection of isolated rulings, offers substantial conceptual resources for developing a comprehensive and internally coherent theory of Islamic governance. The proposed framework reconceptualizes relations among the state, society, and the private sector as a distributive, networked arrangement grounded in shared commitments to justice, accountability, and public welfare. Its principal contribution lies in recovering the system-building capacity of Shia political jurisprudence for theorizing governance and establishing a conceptual distinction between government and governance that accommodates legitimate actors beyond the formal state apparatus. The findings further suggest that the model combines theoretical coherence with jurisprudential grounding while remaining adaptable to contemporary requirements, including participatory decision-making, civic oversight, and accountable economic activity. Further research is recommended to operationalize the model through comparative institutional analysis and empirical assessment of its applicability, particularly within the governance structures of the Islamic Republic of Iran. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Islamic governance, Shia political jurisprudence, state, civil society, private sector | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ترکاشوند، جواد (۱۴۰۰). واکاوی نقدهای دموکراسی در چشم‌انداز فلسفه سیاست. پژوهش ملل، ۷(۷۱)، صص۸۹-۱۰۸.
جوادی آملی، عبدالله (1386). فقه و سیاست در قرآن. قم: نشر اسراء.
حسینی، سید رضا (۱۳۹۶). بررسی حجم تصدّی‌گری دولت جمهوری اسلامی ایران و ارائه الگوی بهینه. تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
خمینی، سید روح‌الله (1389). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رضایی، احمد (1400). چالش‌های حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی حکمرانی، 5(2)، ص102-110.
سروش، عبدالکریم (۱۳۸۷). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
سلیمانی، رضا (۱۴۰۱). تحلیل گفتمانی سیاست خارجی دولت سیزدهم. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، ۱۲(۴۴)، ص۱۰-۳۸.
سیادتی، سید حسن؛ الهی‌نژاد، حسین (1405). شاخصه‌های حکمرانی مهدوی از منظر قرآن. مطالعات حکمرانی اسلامی، 2(1)، ص97-101.
صدر، محمدباقر (۱۴۰۲ق). الاسلام یقود الحیاة. قم: دارالتعارف للمطبوعات.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج19، 16، 4، 14، 9). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل‌بن حسن (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. (ج2). تهران: انتشارات ناصرخسرو.
قاسمی، محمد (۱۳۹۸). حکمرانی اسلامی و الزامات تحقق دولت اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کدیور، محسن (1394). نظریه‌های دولت در فقه شیعه. تهران: نشر نی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (1378). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. (3، 11، 14، 23). تهران: دارالکتب الاسلامیة.
موسوی بجنوردی، سید محمد (1383). قواعد فقهیه. (ج1). تهران: نشر میزان.
میرزایی، محمد (۱۳۹۷). حکمرانی اسلامی و الزامات سیاستگذاری عمومی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1415ق). عوائدالأیام. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
هاشمی، سید حمیدرضا (1392). حکمرانی اسلامی و دولت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
Bevir, M. (2013). A Theory of Governance. Berkeley: University of California Press.
Bowen, G. A. (2009). Document Analysis as a Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9(2), p. 27–40.
Kooiman, J. (2003). Governing as Governance. London: Sage.
Leftwich, A. (1994). Governance, the State and the Politics of Development. Development and Change, 25(2), pp. 363–386.
Pierre, J., & Peters, B. G. (2000). Governance, Politics and the State. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Putnam, R. D., Leonardi, R. & Nanetti, R. Y. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Rawls, J. (1999). A Theory of Justice: Revised Edition. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Rhodes, R.A.W. (1997). Understanding Governance. Buckingham: Open University Press.
World Bank. (2017). World Development Report: Governance and the Law. Washington, DC: World Bank Publications. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 168 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1 |
||