آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,674 |
| تعداد مقالات | 37,768 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,684,042 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,682,328 |
تحلیل وحی‌شناختی الگوی حکمرانی نبوی در ساماندهی مشارکت همگانی در عرصۀ جهاد با تأکید بر قاعدۀ «الجار کالنفس» | ||
| مطالعات حکمرانی اسلامی | ||
| دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4، مهر 1405، صفحه 38-15 اصل مقاله (2.89 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jislamicgo.2026.74520.1071 | ||
| نویسندگان | ||
| احمد کریمی1؛ محمدحسن محمدی مظفر2؛ محمدهادی صفری* 3 | ||
| 1دانشیار، گروه کلام، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. | ||
| 2استادیار، گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران. | ||
| 3دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 01 اردیبهشت 1405، تاریخ بازنگری: 19 شهریور 1405، تاریخ پذیرش: 13 مهر 1405 | ||
| چکیده | ||
| جهاد و مشارکت همگانی مؤمنان، جایگاهی مهم و حیاتی در آموزه‌های وحیانی دارد. این پژوهش، پس از واکاوی سندی و دلالی قاعدۀ «الجار کالنفس» در عهدنامۀ مدینه، به تحلیل وحی‌شناختی الگوی حکمرانی نبوی در ساماندهی مشارکت‌های همگانی در عرصۀ جهاد، با استفاده از روش تحلیل کیفی نظریۀ داده‌بنیاد می‌پردازد. این قاعده، که به معنای «همسایه مانند خود است»، یک اصل اجتماعی برای سازماندهی عادلانۀ و أخذ مشارکت‌های همگانی در عرصۀ جهاد بوده و تقویت همبستگی و تعاملات متقابل در جامعۀ اسلامی مدینه را بنیان می‌نهد. در این مقاله، با استناد به منابع حدیثی معتبر شیعه مانند الکافی و تهذیب الأحکام، ضمن تأکید بر اصالت عهدنامۀ مدینه به عنوان میراث مکتوب اسلامی، نشان داده می‌شود که این قاعده به‌مثابۀ الگوی حکمرانی پیامبر اکرم(ص) در ساماندهی مشارکت همگانی در عرصۀ جهاد به‌کار گرفته شده است. یافته‌های تحلیل وحی‌شناختی نشان داد که در سطح شرایط علّی، آموزه‌های وحیانی بر تکلیف‌مداری مؤمنانه و ضرورت مشارکت همگانی و فرادینی در عرصۀ جهاد تأکید دارند؛ در سطح شرایط زمینه‌ای، وضعیت اجتماعی جامعه و تمایز میان معذوران و افراد واجد شرایط، بستر تحقق این مشارکت را تبیین می‌کند؛ و در سطح شرایط مداخله‌گر، عوامل روان‌شناختی ایجابی و سلبی، در تقویت یا تضعیف مشارکت‌های اجتماعی در عرصۀ جهاد مؤثرند. این پژوهش، بر اهمیت اصول عدالت و تعاون در به‌کارگیری مشارکت‌های اجتماعی، به ویژه در شرایط بحرانی و عرصه‌های پیکار مسلمانان با کفار تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند که این الگوی قرآنی متجلّی در عهدنامۀ مدینه، مبنی بر ضرورت مشارکت همگانی در عرصه‌های متعدد جهاد، مورد بازنگری قرار گیرد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| پناه‌جو؛ جهاد؛ حکمرانی؛ حقوق شهروندی؛ مشارکت همگانی؛ مدینة النبی؛ میثاق مدینه؛ همسایه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Revelation-Based Analysis of Prophetic Governance in Organizing Collective Participation in Jihad: With an Emphasis on the Principle of “al-Jār ka-al-Nafs” | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ahmad Karimi1؛ Mohammad Hassan Mohammadi Mozaffar2؛ Mohammad Hadi Safari3 | ||
| 1Associate Professor, Department of Theology, University of Qur'an and Hadith, Qom, Iran. | ||
| 2Assistant Professor, Department of Shi'a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran | ||
| 3PhD., Department of Qur'anic and Hadith Sciences, University of Qur'an and Hadith, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Collective responsibility and participation in jihad occupy a central place in Islamic thought and are emphasized in the Qur’an and in the conduct and governance of the Prophet Muhammad (PBUH). Following the Prophet’s migration to Medina, the formation of a new political and social community required mechanisms to regulate relations among diverse groups, organize collective responsibilities, and mobilize social capacities for common defense and the fulfillment of public responsibilities. The Covenant of Medina is among the most significant historical documents reflecting this process of social and political organization. One principle associated with the Covenant is expressed in the phrase al-jār ka-al-nafs (“the neighbor is like oneself”), whose meaning and implications have been debated in Islamic studies, hadith scholarship, jurisprudence, and Islamic history. This study aims to elucidate the model of Prophetic governance for organizing collective participation in jihad through a revelation-based analysis of the principle of al-jār ka-al-nafs in the Covenant of Medina. Its central research question is: How can this model be conceptualized through a revelation-based analysis of al-jār ka-al-nafs in the Covenant of Medina? The study also examines the principle’s documentary and semantic validity, focusing on the meaning of jār and whether it denotes a “neighbor” or “a person seeking protection or asylum.” This distinction is significant because the two interpretations have different implications for understanding the principle’s social and governmental functions within the community of Medina. The study adopts a qualitative, multistage methodology. First, it examines the documentary and semantic dimensions of the relevant tradition through hadith, rijāl, jurisprudential, linguistic, and exegetical sources, with particular reference to major Shi‘i hadith collections, including al-Kāfī and Tahdhīb al-Ahkām, and through comparison with historical accounts of the Covenant of Medina. The documentary analysis indicates that substantial cumulative evidence supports the tradition and that converging historical and hadith evidence corroborates the existence of a written covenant regulating relations among the Muhājirūn, the Anṣār, and other inhabitants of Medina. Although the chain of transmission does not attain the highest level of authenticity owing to scholarly debate concerning one transmitter, the cumulative documentary, textual, and jurisprudential evidence supports the reliability of the transmitted material for scholarly analysis. Second, the study undertakes a semantic and contextual analysis of al-jār ka-al-nafs. Although lexical sources recognize both “neighbor” and “protected person” as possible meanings of jār, the findings indicate that interpreting the term exclusively as a person seeking protection is less compatible with the broader context of the Covenant. Drawing on linguistic evidence, the tradition’s internal and external contexts, the social circumstances surrounding the Covenant, and related clauses governing relations among Medina’s inhabitants, the study concludes that jār is more appropriately understood as “neighbor.” This meaning, however, extends beyond geographical proximity to denote a member of Medina’s social and political community embedded in a network of reciprocal rights and responsibilities. The principle thus reflects a broader conception of social solidarity and mutual obligation within the political community. The revelation-based dimension of the study is further developed through qualitative analysis using grounded theory procedures. Selected Qur’anic verses concerning participation and nonparticipation in jihad are systematically coded and categorized to identify the underlying pattern governing collective participation. The method of referring transmitted traditions to the Qur’an serves as the primary means of assessing their semantic compatibility with revelation, while grounded theory provides a methodological framework for organizing Qur’anic data and identifying relationships among concepts and categories. Through open, axial, and selective coding, the findings are organized into three principal categories: causal, contextual, and intervening conditions. The causal conditions indicate that collective participation is rooted in religious obligation, preparedness, cooperation, proportional contributions according to individual capacity, and collective cohesion. The contextual conditions concern the social and organizational environment in which participation occurs, including distinctions between individuals with legitimate excuses and those who withdraw from collective responsibility without valid justification. The intervening conditions encompass psychological, ideological, social, economic, and physical factors that may facilitate or constrain participation. These findings indicate that collective responsibility requires more than the declaration of a religious obligation; it also depends on responsible individuals and institutional mechanisms capable of organizing participation fairly and effectively. The study further finds that Prophetic governance in this domain rests on establishing just rules and mechanisms for mobilizing and distributing society’s human and material capacities. Within this framework, al-jār ka-al-nafs can be understood as a governance principle that supports reciprocity, cooperation, social solidarity, and the equitable distribution of collective responsibilities. Its particular significance lies in the equitable distribution and rotation of duties: the costs and responsibilities of collective defense should not remain permanently concentrated among a limited group while other capable members of society remain disengaged. Rather, each eligible member should contribute according to their capacity, circumstances, and position within the collective system. Accordingly, the model encompasses human and financial participation, mutual cooperation, justice and equality, the equitable distribution of responsibilities, the strengthening of religious commitment, the removal of barriers to participation, and the enhancement of knowledge and awareness. Its implications extend beyond military capacity to sustainable security, social cohesion, collective identity, administrative integration, moral and spiritual development, and greater social self-reliance. The study concludes that the Prophetic model reflected in the Covenant of Medina provides a comprehensive framework for transforming individual capacities into organized collective potential through justice, cooperation, reciprocity, and responsible participation. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Prophetic governance, jihad, collective participation, Covenant of Medina, al-jār ka-al-nafs, social solidarity, collective responsibility, Islamic governance | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى (1385). دعائم الإسلام. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
ابن‌هشام، عبدالملک (بی‌تا). السیرة النبویة لابن هشام. (ج 1). بیروت: دار المعرفة.
اصفهانی، سید ابوالحسن (1393). وسیلة النجاة. (ج3). محشی: سید محمدرضا گلپایگانی. قم: مهر استوار.
بووارد، تونی، و لوفر، الک (۱۳۹۳). مدیریت دولتی و حکمرانی. ترجمه: سید مهدی الوانی، علیرضا شیروانی، و علیرضا ذاکر اصفهانی. اصفهان: نگین ایران.
جوادی آملی، عبدالله (1388). تفسیر تسنیم. (ج7). قم: اسراء.
حکیمی، محمدرضا (1380). الحیاة. (ج9). مترجم: احمد آرام. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1373). تفسیر نورالثقلین. (ج2). قم: اسماعیلیان.
خامنه‌ای، سید علی (1402). تفسیر سورۀ صف. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، انتشارات انقلاب اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله (1423ق). تهذیب الأصول. (ج1). قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید (1398). اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی. تهران: نگاه دانش.
خوئی، سید ابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. (ج2). قم: مدینة العلم. آیت‌الله العظمی الخوئی.
خوئی، سید ابوالقاسم (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. (ج10). قم: مؤسسة الخویی الاسلامیة.
خوئی، سید ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. (ج43). قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
خوئی، سید ابوالقاسم (1419ق). دراسات فی علم الأصول. (ج3). قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی.
راغب اصفهانی، حسین (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالقلم.
زبیدی، مرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. (ج6). بیروت: دارالفکر.
سبحانی، جعفر (1408ق). قاعدتان فقهیتان، اللا ضرر و الرضاع. قم: مؤسسه سید الشهداء(ع).
سبحانی، جعفر (1415ق). الرسائل الأربع( قواعد أصولیة وفقهیة). (ج2). قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سبحانی، محمدتقی؛ امامی، مهدی؛ کوثرنیا، علیرضا (1405). چیستی حکمرانی انسان‌پایه و ویژگی‌های آن از منظر قرآن در مواجهه با انگاره‌های حکمرانی مدرن. مطالعات حکمرانی اسلامی، 2(1)، صص64-37.
سید مرتضی، علی بن حسین (1376). الذریعة إلی أصول الشریعة. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شاکر، محمدکاظم؛ لطفی، محمدحسین (1390). صحیفة النّبی(ص)؛ نماد قانون گرایی در حکومت نبوی. کتاب قیم، 1(1)، صص121-141.
شبیری زنجانی، سید موسی (1383). کتاب نکاح. (ج1). قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
شوشتری، محمدتقی (1401). الأخبار الدخیلة. (ج2). تهران: مکتبة الصدوق.
طباطبایی، سید محمدکاظم (1390). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طباطبائی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. (ج9، 2، 4-5، 16). قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن (1363). ترجمه تفسیر مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (ج2، 5، 11، 20). ترجمه: سید هاشم رسولی محلاتی. تهران: فراهانی.
طوسى، محمد بن حسن (1370). گزیده تهذیب. (ج4). ترجمه بهبودی. مترجم: محمدباقر بهبودی، تهران: کویر.
طوسى، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الأحکام. (ج6-7). تحقیق: سید حسن الموسوى خرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
طوسى، محمد بن حسن (1411ق). التّبیان فی تفسیر القرآن. (ج5، 8). بیروت: احیاء التراث العربی.
طوسى، محمد بن حسن (1420ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
طوسى، محمد بن حسن (1427ق). رجال الطوسی. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
عالی، محمدباقر؛ غضنفری، مهدی؛ پورصادق، ناصر؛ پورعزت، علی‌اصغر (1403). تعریف حکمرانی (فراترکیب چیستی حکمرانی). حکمرانی متعالی، 5(2)، صص63-89.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). العین. (ج6). قم: هجرت.
فیرحی، داود (1403). پیامبری و قرارداد: نظریه‌ای دربارۀ سیرۀ حکمرانی پیامبر اسلام(ص) براساس الگوی قرارداد. تنظیم و تحقیق: اکبر محمدی. تهران: نشر نی.
فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى (1406ق). الوافی. (ج15). اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی(ع) العامة.
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. (ج1). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کاشف‌الغطاء، مهدی (بی‌تا). مورد الأنام فی شرح شرائع الإسلام. (ج1). نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامة.
کلینی، محمد بن یعقوب (1387). اصول کافی. (ج4). مترجم: مهدی آیت‌اللهی. تهران: جهان‌آرا.
کلینی، محمد بن یعقوب (1388). فروع کافی. (ج 5-6). مترجم: محمدحسین رحیمیان. قم: قدس.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). الکافی. (ج9-10، 4). قم: دارالحدیث.
گلپایگانی، سید محمدرضا (1413ق). هدایة العباد. (ج2). قم: دارالقرآن الکریم.
مازندرانى، محمد صالح بن احمد (1382). شرح الکافی ـ الأصول و الروضة (للمولى صالح المازندرانی). (ج11). تصحیح: ابوالحسن شعرانى. تهران: المکتبة الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (1403). بحار الأنوار. (ج19). تهران: مؤسسة الوفاء.
مجلسی، محمدتقی (1406ق). روضة المتقین. (ج13). ایران: بنیاد فرهنگ اسلامی.
معارف، مجید (1374). پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه. تهران: موسسه فرهنگی و هنری ضریح.
معرفت، محمدهادی (1387). التفسیر الأثری الجامع. (ج7). قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
نائینی، محمدحسین (1373). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبه المحمدیه.
نجاشی، احمد بن علی (1365). رجال النجاشی. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417ق). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
Schmitter, P. C. (2019). Defining, explaining and then, exploiting the elusive concept of “governance. Fudan Journal of the Humanities and Social Sciences, 12(4), p. 547–567. https://doi.org/10.1007/s40647-018-0236-9 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 59 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2 |
||