آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,778 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,983,066 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,839,521 |
الگوی رفتاری جمهوری اسلامی ایران در قبال اغتشاشات داخلی براساس قواعد فقهیه | ||
| مطالعات حکمرانی اسلامی | ||
| دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 4، مهر 1405، صفحه 264-243 اصل مقاله (2.86 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jislamicgo.2026.75369.1085 | ||
| نویسندگان | ||
| ابوالفضل نوریان* 1؛ علیرضا ابراهیمی2 | ||
| 1سطح 4، حوزه علمیه قم؛ دانشجوی دکتری، گروه فقه و حقوق، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران | ||
| 2دانشیار، گروه فقه و حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 20 تیر 1405، تاریخ بازنگری: 31 مرداد 1405، تاریخ پذیرش: 13 مهر 1405 | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل الگوی رفتاری جمهوری اسلامی ایران در قبال اغتشاشات داخلی براساس قواعد فقهی، به بررسی تطبیقی میان رویکردهای حاکمیتی و مبانی فقهی معتبر پرداخته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و با استناد به قواعد فقهی چون حفظ نظام، نفی سبیل، احترام، اقدام و ضمان، رفتار نظام سیاسی ایران در مواجهه با ناآرامی‌های داخلی را مورد سنجش قرار داده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اقدامات حاکمیتی در مواجهه با اغتشاشات، غالباً با استناد به قواعد فقهی، به ویژه قاعده حفظ نظام برای تأمین امنیت و ثبات، و قاعده نفی سبیل برای مقابله با نفوذ بیگانگان و حفظ استقلال، توجیه شرعی و حقوقی می‌یابد. با این حال، پژوهش بر تنش‌های بالقوه میان قواعد فقهی، ازجمله تعارض میان حفظ نظام و احترام (حقوق شهروندی و کرامت انسانی) تأکید کرده و چگونگی مدیریت این تعارضات را به عنوان یکی از محورهای چالش‌برانگیز در رفتار حاکمیت شناسایی نموده است. همچنین، نقش قاعده ضمان در جبران خسارات وارده به اموال عمومی و خصوصی، و چالش‌های تفسیری و اجرایی قواعد فقهی در شرایط پیچیده اغتشاشات، از دیگر یافته‌های کلیدی این تحقیق به‌شمار می‌آیند. در نهایت، پژوهش بر لزوم بازنگری مستمر در رویکردها، توجه به ظرافت‌های تفسیری و ایجاد سازوکارهای شفاف‌تر برای پاسخگویی و جبران خسارات تأکید دارد، تا الگوی رفتاری نظام، ضمن پایبندی به مبانی فقهی، به طور مؤثر به مدیریت و کاهش تنش‌های داخلی یاری رساند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| اغتشاشات داخلی؛ قاعده حفظ نظام؛ قاعده احترام؛ قاعده ضمان؛ قاعده نفی سبیل؛ قاعده اقدام | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Islamic Republic of Iran’s Behavioral Model for Responding to Domestic Unrest: An Analysis Based on Islamic Jurisprudential Maxims | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Abolfazl Nourian1؛ Alireza Ebrahimi2 | ||
| 1Level 4, Qom Seminary; PhD., Candidate, Department of Islamic Jurisprudence and Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran | ||
| 2Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, University of Qom, Qom, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This study examines the Islamic Republic of Iran’s behavioral model for responding to domestic unrest through the lens of Islamic jurisprudential maxims. Its primary objective is to move beyond a description of unrest and develop a coherent framework of Sharīʿa and legal principles governing state action during crises, balancing security imperatives, the public interest, human dignity, and legal accountability. The study investigates the extent to which state responses to unrest conform to the maxims of preservation of the Islamic system (Ḥifẓ al-Niẓām), prohibition of domination (Nafī al-Sabīl), inviolability and respect (Iḥtirām), liability (Ḍamān), and voluntary action (Iqdām), and examines how potential conflicts among these maxims can be managed. The main research question concerns how the Islamic Republic of Iran’s behavioral model for responding to domestic unrest can be explained and evaluated on the basis of Islamic jurisprudential maxims. Subsidiary questions address the limits and constraints of state intervention, the relationship between public security and citizens’ rights, measures to counter foreign influence, the allocation of responsibility for compensation, and the conditions governing the application of Iqdām. The central issue is how state action in complex situations of unrest can maintain Sharīʿa legitimacy and comply with jurisprudential and legal principles while safeguarding individual rights and ensuring institutional accountability. Accordingly, the study identifies the jurisprudential foundations of state conduct and examines the interpretive and practical challenges associated with their application. The study adopts a descriptive–analytical methodology, drawing on data collected through documentary and library research. Primary sources include verses of the Holy Qur’an, narrations of the Infallible Imams, and works by prominent Imami jurists, including Muḥaqqiq al-Narāqī, Ṣāḥib al-Jawāhir, Imam Khomeini, Ayatollah Nāʾīnī, Muḥaqqiq al-Ḥillī, al-Shahīd al-Thānī, and Fakhr al-Muḥaqqiqīn. Iranian positive law, including the Constitution, the Civil Liability Act, and the Islamic Penal Code, provides an additional basis for comparison and evaluation of state conduct. The comparative and interdisciplinary approach connects jurisprudential foundations with legal and governance-oriented analytical perspectives, enabling a more precise assessment of the political system’s responses to domestic unrest. It also evaluates the scope and limitations of jurisprudential maxims under the complex and changing conditions of such unrest.The findings indicate that Ḥifẓ al-Niẓām constitutes the foundational basis for legitimizing state action in response to unrest. Under this maxim, the Islamic government is obliged to safeguard the cohesion, stability, and survival of the Islamic community and respond proportionately to actual disruptions of public order, security, and collective interests. Grounded in both reason and Sharīʿa, this maxim is recognized by Imami jurists as a general jurisprudential principle. Nevertheless, it does not authorize unlimited state action. Its application is constrained by necessity, proportionality, the prevention of actual or imminent corruption, and the avoidance of transgression and destructive conduct. Within this framework, Nafī al-Sabīl characterizes efforts to counter organized unrest linked to foreign interests not merely as security measures but also as a religious obligation to prevent domination and preserve independence, dignity, and national sovereignty. This maxim extends beyond individual relationships to governance and international relations, treating attempts to facilitate foreign influence over decision-making, the economy, or the security of the Islamic community as potential manifestations of sabīl. Meanwhile, Iḥtirām emphasizes the inherent inviolability of individuals’ lives, property, honor, and legitimate rights, extending its scope to moral rights and human interests. The findings identify a potential tension during unrest between preserving the system and respecting citizens’ rights. Managing this tension requires precise interpretation of the relevant maxims, adherence to proportionality, and avoidance of arbitrary action. The maxim of Ḍamān addresses liability for damage to public and private property, physical harm, and disruption of economic order. Under this principle, the government may be liable for compensation in cases of negligence, omission, or fault in fulfilling its legal duties, just as direct perpetrators of unrest may be held responsible for damage resulting from their conduct. However, establishing liability, proving causation, and effectively implementing compensation mechanisms present significant challenges. As an analytical principle grounded in knowledge and volition, Iqdām suggests that individuals who knowingly and voluntarily enter risky situations cannot readily attribute the foreseeable consequences to others. This maxim is not absolute, however; its application is restricted in cases involving deception, coercion, duress, lack of genuine volition, or disproportionate state responses. A comparative analysis demonstrates that although each maxim can independently provide a framework for legitimizing state action, their practical application may give rise to conflicts requiring careful management informed by the public interest. Among the most significant is the tension between preserving the system and respecting human dignity and citizens’ rights, which can pose a serious challenge for the authorities during unrest. The role of Ḍamān in securing compensation for damage to public and private property, together with the interpretive and practical challenges of applying jurisprudential maxims in complex situations of unrest, also emerges as a key finding. Overall, the findings suggest that the Islamic political system’s behavioral model for responding to domestic unrest should adopt a governance-oriented, Wilāyah-based approach emphasizing proportionality, necessity, and legitimacy under both Sharīʿa and positive law. Such a model should remain grounded in jurisprudential principles while effectively managing and reducing domestic tensions and providing more transparent mechanisms for accountability and compensation. Attention to interpretive nuances and continuous reassessment of policies and approaches are essential to this endeavor. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Domestic unrest, Ḥifẓ al-Niẓām, Iḥtirām, Ḍamān, Nafī al-Sabīl, Iqdām | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آل سید غفور، سید سجاد (1404). حکمرانی امنیت از منظر قرآن کریم؛ با تاکید بر نقش گروه‌ها. مطالعات حکمرانی اسلامی، 1(2)، ص115-138.
ابن ادریس، محمد بن احمد (1410ق). السرائر الحاری لتحریر الفتاوی. (ج2؛ چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.
انصاری، مرتضی (1411ق). المکاسب المحرمه و البیع و الخیارات. (ج13). قم: نشر دارالذخائر.
تسخیری، محمدعلی (1425ق). القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه. (ج2). تهران: نشر مجمع العالمی.
حرّ عاملی، محمد بن حسن بن علی (1414ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. (ج12). بیروت: آل‌البیت(ع).
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (1413ق). قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. (ج5). قم: نشر اسلامی.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (1414ق). تذکره الفقهاء. (ج2). قم: نشر آل البیت
خمینی، سید روح‌الله (1397). کتاب البیع. (ج 1-2). قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح‌الله (1421ق). تحریر الوسیله. (ج1). قم: نشر دارالعلم.
خوئی، سید ابوالقاسم (1417ق). موسوعه الامام الخوئی. (ج3، 1، 24). بیروت: موسسه احیاء الآثار الخوئی.
زکی، محمد امین؛ عابدیان کلخوریان، سید حسن؛ کریمی، نسرین (1402). دیدگاه فقه و حقوق ایران در رابطه با اعتراضات مدنی در حکومت اسلامی. مبانی فقهی حقوق اسلامی، 16(31)، ص481-500.
سبزواری، سید عبدالاعلی (1388). مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. (ج16). قم: نشر دارالتفسیر.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج5؛ چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1387ق). المبسوط. (ج3؛ چاپ سوم). تحقیق : محمدتقی کشفی. تهران: مکتبه المرتضویه.
عاملی، زین‌الدین بن علی (1410ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام. (ج4-2). قم: نشر معارف اسلامی.
عزیزالهی، حجّت (1402). اعتراضات مشروع در چارچوب مبانی فقهی؛ با تاکید بر دیدگاه‌های مقام معظم رهبری. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 14(55)، ص67-95.
فخر المحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. (ج2-1). قم: نشر اسماعیلیان.
قانون مجازات اسلامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1392.
قانون مسئولیت مدنی مصوب 1339.
کرکی، شیخ نور‌الدین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. (ج1؛ چاپ دوم). قم: نشر آل البیت(ع).
مصطفوی، محمدکاظم (1421ق). القواعد (مائه قواعد فقهیه). (ج4). قم: انتشارات اسلامی.
مطهری‌فرد، مرتضی؛ حسینی، سید محمد (1403). مدیریت اعتراضات با تاکید بر مسئولیت حقوقی دولتمردان در قبال بروز خسارت (با تاکید بر مسئولیت مدنی). دیدگاه‌های حقوق قضائی، 29(107)، ص183-212.
مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعد الفقهیه. (ج1). قم: نشر مدرسه امیرالمومنین(ع).
موسوی بجنوردی، سید حسن (1377). القواعد الفقهیه. (ج2). محقق: محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی. قم: نشر الهادی.
موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (1417ق). مصباح الفقاهه فی المعاملات. (ج3؛ چاپ چهارم). مقرر: محمدعلی توحیدی. قم: موسسه انصاریان.
میرزاده اهری، سید مرتضی (1404). واکاوی فقهی- حقوقی توقیف اموال محرکین اغتشاشات با تکیه بر نظریه فقه کلان. فقه و سیاست، 6(2)، ص136-163.
نائینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب و البیع (تقریر ابحاث الاستاذ الاعظم المیرزا النائینی). مقرر علامه محمدتقی آملی. قم: موسسه نشر اسلامی.
نجفی، محمدحسن بن باقر (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. (ج21-22، 37). تدوین عباس قوچانی و علی آخوندی. بیروت: نشر دار احیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمد مهدی (1245ق). مستند الشیعه فی احکام الشریعه. قم: موسسه آل البیت(ع).
ورعی، سید جواد؛ ورعی، سید امین (1397). مستند قرآنی بغی در اصطلاح فقهی. فقه و حقوق معاصر، 4(7)، ص75-94. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 70 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 41 |
||