آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,669 |
| تعداد مقالات | 37,694 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,391,970 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,537,863 |
چالش نسبت اراده عمومی و حاکمیت شریعت در نظریه تقنین؛ بازخوانی نظری قانون‌گذاری در اندیشه اسلامی | ||
| فلسفه حقوق | ||
| دوره 5، شماره 1، خرداد 1405، صفحه 95-128 اصل مقاله (488.21 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/phlq.2026.75589.1207 | ||
| نویسندگان | ||
| فیروز اصلانی1؛ علی بهادری جهرمی* 2؛ علی فتاحی زفرقندی3 | ||
| 1دانشیار گروه حقوق عمومی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2استادیار گروه حقوق عمومی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران | ||
| 3استادیار پژوهشکده شورای نگهبان، تهران، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 15 فروردین 1405، تاریخ بازنگری: 30 فروردین 1405، تاریخ پذیرش: 20 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| نظریۀ تقنین در اندیشه اسلامی با این پرسش بنیادین روبروست که اگر حاکمیت شریعت، چارچوب هنجاری الزام‌آور جامعه را تعیین می‌کند، اراده عمومی در فرایند قانون‌گذاری چه جایگاهی دارد؟ این پرسش در الگوی مردم‌سالاری دینی که هم بر نقش تعیین‌کنندۀ مردم در اراده امور عمومی و هم بر مرجعیت شریعت تأکید دارد، به مسئله‌ای پیچیده تبدیل می‌شود. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی و با هدف بازسازی نظری رابطۀ میان شریعت و اراده عمومی در فرایند تقنین، با تفکیک میان دو سطح «اعتبار هنجاری» و «فرایند تقنین»، نشان می‌دهد که شریعت، اعتبار هنجاری و حدود صلاحیت قانون‌گذاری را تعیین می‌کند و فرایند تقنین، سازوکار تعیین، انتخاب و نهادینه‌سازی قواعد معین در درون چارچوب قانون است. مهم‌ترین دستاورد پژوهش، صورت‌بندی نقش سه‌سطحی اراده عمومی در فرایند تقنین است: مشارکت معرفتی در شناخت مسئله و موضوع؛ مشارکت تصمیم‌گیرانه در تعیین و انتخاب قاعده اجتماعی در قلمرو مجاز شرعی؛ و مشارکت نهادی در صورت‌بندی و نهادینه‌سازی قاعده الزام‌آور. بر این اساس، اراده عمومی منشأ مستقل اعتبار هنجاری نیست، بلکه عنصری مؤثر در تعیین قاعده معین در چارچوب حاکمیت شریعت تلقی می‌شود. بر اساس این تفکیک، امکان جمع میان حاکمیت شریعت و نقش واقعی مردم در قانون‌گذاری فراهم می‌شود. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| نظریۀ تقنین؛ اراده عمومی؛ حاکمیت شریعت؛ قانون‌گذاری؛ اعتبار هنجاری؛ فرایند تقنین | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Challenge of the Relationship between Popular Will and the Sovereignty of Sharia in the Theory of Legislation: A Theoretical Reappraisal of Lawmaking in Islamic Thought | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Firouz Aslani1؛ Ali Bahadori jahromi2؛ Ali Fattahi zafarghandi3 | ||
| 1Associate Professor, Department of Public Law, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| 2Assistant Professor, Department of Public Law, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran | ||
| 3Assistant Professor, Research Institute of the Guardian Council, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The theory of legislation in Islamic thought faces the fundamental question of what place popular will occupies in the legislative process if the sovereignty of Sharia determines the binding normative framework of society. This question becomes a complex issue within the model of religious democracy, which emphasizes both the determining role of the people in public affairs and the authority of Sharia. Adopting an analytical approach and seeking to reconstruct the theoretical relationship between Sharia and popular will in the legislative process, the present study distinguishes between two levels of “normative validity” and “legislative process.” It demonstrates that Sharia determines normative validity and the limits of legislative authority, while the “legislative process” constitutes the mechanism for determining, selecting, and institutionalizing specific rules within the legal framework. The most significant contribution of the study is the formulation of the multifaceted role of popular will in the legislative process: epistemic participation in identifying the issue and subject matter; decision-making participation in determining and selecting a social rule within the sphere permitted by Sharia; and institutional participation in formulating and institutionalizing a binding rule. Accordingly, popular will is not an independent source of normative validity; rather, it is regarded as an influential element in determining a specific rule within the framework of the sovereignty of Sharia. This distinction makes it possible to reconcile the sovereignty of Sharia with the real role of the people in lawmaking. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Theory of Legislation, Popular Will, Sovereignty of Sharia, Lawmaking, Normative Validity, Legislative Process | ||
| مراجع | ||
|
بهادری جهرمی، علی؛ آریان‌نژاد، علی (1404). حقوق اساسی تطبیقی. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
تقوی، سیدمرتضی (1374). «تحول موضوعات در فقه». مجلۀ فقه اهل‌بیت (ع)، ش 3.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1384). مقدمه علم حقوق. تهران: گنج دانش.
جوادی آملی، عبدالله (1388). تفسیر موضوعی قرآن (جامعه در قرآن). ج 17. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله [بی‌تا]. توحید در قرآن. قم: اسراء.
خمینى، سیدروح‌الله موسوى (1423ق). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۷۸). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، سیدروح‌الله (1389). حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه در اندیشه امام خمینی (ره). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دانش‌پژوه، مصطفی (1391). منابع حقوق. تهران: نشر جنگل.
رضوانی، علی‌اصغر (١٣٨۴). شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات. تهران: نشر مشعر.
سبحانی، جعفر (1370). مبانی حکومت اسلامی. قم: انتشارات توحید.
صدر، سیدمحمدباقر (١٣٩٩ق). لمحه فقهیه تمهیدیه عن مشروع دستور الجمهوریه الاسلامیه فی ایران. طهران: جهاد البناء، قسم الخارجیه.
صدر، سیدمحمدباقر (1417ق). دروس فی علم الاصول. قم: مؤسسه نشر اسلامی قم.
صدر، سیدمحمدباقر (1425ق). دروس فی علم الأصول. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
فتاحی زفرقندی، علی (1397). «ظرفیت سیاست‌های کلی نظام در طراحی الگوی مطلوب قانون‌گذاری». رساله مقطع دکتری دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
کدخدامرادی، کمال (1397). «تأثیر گفتمان روشنفکری عصر مشروطه بر تکوین مفهوم مدرن قانون در ایران». پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد دانشگاه امام صادق (ع).
کدخدایی، عباسعلی؛ حسینی، سیدابراهیم (1393). «نقش شریعت در نظام تقنین عربستان». فصلنامه حکومت اسلامی، ش 74.
کدخدایی، عباسعلی؛ طهرانی، محمدجواهری طهرانی (1397). «واکاوی مبانی و مؤلفه‌های نظریه تقنینی در اندیشه حقوقی مدرن». فصلنامه حکمت اسلامی، س 5، ش 1.
کعبی، عباس (1383). «تطبیق نظام حقوقی اسلام و حقوق وضعی معاصر (2)». مجله فقه اهل‌بیت، ش 37، ص95-130.
کعبی، عباس؛ ابوالحسنی، محسن (1393). مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران: تحلیل مبانی اصل چهارم قانون اساسی. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
محمصانی، صبحی رجب (1386). فلسفه قانون‌گذاری در اسلام. ترجمه: اسماعیل گلستانی. تهران: انتشارات آثار اندیشه.
مریجی، شمس‌الله (1388). «بررسی تطبیقی قانون و حاکمیت در ساختار سیاسی اسلام و دموکراسی». علوم سیاسی (دانشگاه باقرالعلوم (ع))، ش 47، ص105-126.
مصباح یزدی، محمدتقی (1369). حکومت اسلامی و ولایت فقیه. قم: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). نظریه سیاسی اسلام. قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس سره).
مطهرى، مرتضی [بی‌تا]. یادداشت‌هاى استاد مطهرى. تهران: صدرا.
منتظرى، حسین‌علی (1409ق). مبانى فقهى حکومت اسلامى. مترجم: محمود صلواتى و ابوالفضل شکورى. قم: مؤسسه کیهان.
مؤمن قمی، محمد (1387). «قوانین ثابت و متغیر»، مجله فقه اهل‌بیت، ش 56.
نایینی، میرزا محمد حسین غروى (1424ق). تنبیه الأمة و تنزیه الملة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
نجومیان، امیرعلی (1396). «نظریه چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟» آزما، ش 121.
نوایی، علی‌‌اکبر (1381). «موضوع‌شناسی فقهی و رابطۀ آن با علوم»، اندیشۀ حوزه. ش 34.
هاشمى شاهرودی، سیدمحمود و دیگران (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (ع). قم: دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (ع). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1 |
||