آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,768 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,861,332 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,792,594 |
تحلیل وجوه همگرایی و تمایز در کاربست قواعد فقهی و حقوقیِ حفظ محیط‌زیست | ||
| فقه | ||
| دوره 33، شماره 126، تیر 1405، صفحه 92-122 اصل مقاله (1.5 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jf.2026.74079.3018 | ||
| نویسندگان | ||
| شایان رئیس1؛ امیر حسین ابوالحسنی2؛ نعمت الله فیروزی* 3 | ||
| 1دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. | ||
| 2دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق، دانشگاه بین‌المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران. | ||
| 3استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 20 مهر 1404، تاریخ بازنگری: 13 اسفند 1404، تاریخ پذیرش: 15 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| پژوهش حاضر باهدف تحلیل مسئولیت‌های فقهی و حقوقی در حفظ محیط زیست، با روش کیفیِ تحلیل محتوای اسنادی و بررسی تطبیقی منابع فقهی، قوانین داخلی و اصول حقوق بین‌الملل انجام پذیرفته است. در رویارویی با بحران‌های فزایندۀ زیست‌محیطی، این پرسش اساسی مطرح است که چگونه می‌توان از ظرفیت‌های نظام فقهی و حقوقی، برای طراحی چارچوبی مؤثر و دارای ضمانت اجرا بهره برد. یافته‌ها نشان می‌دهد میان قواعد فقهی و اصول حقوقی، همگرایی بنیادین وجود دارد. اصل پیشگیری با قاعده لاضرر، نظریۀ مسئولیت مطلق با قاعده اتلاف، و اصل توسعه پایدار و عدالت بین‌نسلی با حرمت اسراف همسویی عمیقی دارند. درعین‌حال، تمایزهای مهمی نیز مشاهده می‌شود از جمله در منبع مشروعیت (الهی در برابر قراردادی)، قلمرو شمول (تکلیف فردی مسلمان در برابر الزام عمومی شهروندان) و سازوکارهای جبران خسارت (جبران عینی در فقه در برابر مفاهیمی مانند هزینه احیاء و خسارت اکولوژیک در حقوق مدرن). نوآوری اصلی پژوهش، ارائه چارچوب عملیاتی در سه سطح است: در سطح تقنین، تبدیل قواعد کلی فقهی به قوانین جزئی و تأسیس نهادهای نظارتی تلفیقی؛ در سطح قضاوت، کاربست قواعد فقهی به‌عنوان مبنا برای تفسیر قوانین و پرکردن خلأهای آن؛ و در سطح اجرا و فرهنگ‌سازی، تبیین زیست‌محیطی احکام شرعی به‌عنوان محرک درونی مکمل ضمانت اجراهای حقوقی. رویکرد مطلوب در حکمرانی محیط‌زیست، تلفیق حکمت‌های دو منظومه است و می‌تواند به ایجاد نظامی پایدار بینجامد که هم از پشتوانه اخلاقی عمیق برخوردار باشد و هم از کارآمدی اجرایی و حقوقی بهره ببرد. نظام پیشنهادی تلفیقی، ظرفیت تبدیل الزامات اخلاقی دینی به تکالیف حقوقی الزام‌آور را دارد و می‌تواند الگویی بومی برای حکمرانی سبز در جوامع اسلامی ارائه دهد. همچنین، این پژوهش بر ضرورت نهادسازی میان‌رشته‌ای میان فقه و حقوق محیط‌زیست تأکید کرده و راهکارهایی برای رفع چالش‌های اجرایی و قضایی موجود ارائه می‌نماید. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| فقه محیط زیست؛ حفظ محیط زیست؛ خسارت اکولوژیک؛ حکمرانی محیط زیست | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| An Analysis of Convergence and Distinction in the Application of Jurisprudential and Legal Principles for Environmental Protection | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Shayan Raeis1؛ Amir Hossein Abolhasani2؛ Nemattollah Firoozi3 | ||
| 1. PhD Student in Criminal Law and Criminology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran. | ||
| 2M.A. Student in Law, Imam Reza International University, Mashhad, Iran. | ||
| 3Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza (A.S.) International University, Mashhad, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The present study analyzes jurisprudential and legal responsibilities for environmental protection using a qualitative method of documentary content analysis and a comparative examination of jurisprudential sources, domestic legislation, and principles of international law. In response to escalating environmental crises, a fundamental question arises as to how the capacities of jurisprudential and legal systems can be employed to develop an effective framework supported by enforceable mechanisms. The findings indicate fundamental convergence between jurisprudential principles and legal norms. The precautionary principle is closely aligned with the lā ḍarar rule, the theory of strict liability with the itlāf rule, and the principles of sustainable development and intergenerational justice with the prohibition of extravagance (isrāf). At the same time, important distinctions can be identified, particularly with respect to the source of legitimacy (divine versus contractual), the scope of application (the individual religious duty of Muslims versus general obligations imposed on citizens), and mechanisms for compensation (restitution in jurisprudence versus concepts such as restoration costs and ecological damage in modern law). The principal novelty of the study is the development of an operational framework at three levels. At the legislative level, it proposes translating general jurisprudential principles into specific legal provisions and establishing integrated regulatory institutions. At the judicial level, it proposes applying jurisprudential principles as a basis for interpreting legislation and addressing legal gaps. At the implementation and public-awareness level, it proposes articulating the environmental dimensions of religious rulings as an internal motivating force complementary to legal enforcement mechanisms. The desirable approach to environmental governance is to integrate the insights of the two systems, potentially leading to a sustainable system that benefits both from a strong ethical foundation and from legal and institutional effectiveness. The proposed integrated framework has the capacity to transform religious ethical requirements into legally binding obligations and may provide an indigenous model for green governance in Muslim societies. The study also emphasizes the need for interdisciplinary institution-building at the intersection of Islamic jurisprudence and environmental law and proposes solutions for addressing existing implementation and judicial challenges. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Environmental Jurisprudence, Environmental Protection, Ecological Damage, Environmental Governance | ||
| مراجع | ||
|
* قرآن کریم
امامی قشلاق، محسن؛ هاشمی، سیدمحمد ؛ محبی، محسن؛ رستمی، ولی. (1397). حق بر محیط‌زیست سالم در پرتو اصول فقهی و اخلاقی. پژوهش‌های اخلاقی. 8(31). صص 237-251. https://www.rimag.ir/fa/Article/16979/FullText
امیدوار، جنان؛ مطیع، مهدی. (1401). مفهوم‌شناسی افساد فی الارض در آیات، روایات و دیدگاه‌های تفسیری. پژوهشنامه قرآن و حدیث. 15(30). صص 185-203. http://pnmag.ir/article-1-1453-fa.html
بروجردى، آقاحسین. (1386). جامع احادیث الشیعه (ج23). تهران: فرهنگ سبز.
پارساپور، زهرا. (1400). اخلاق زمین: نقد متون عرفانی و ادبی با رویکرد اخلاق زیست‌محیطی. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگى.
پورهدایت، حجت. (1400). حقوق محیط‌زیست: اصول و قواعد. تهران: خرسندی.
حسینی سیستانی، سیدعلی. (1414ق). قاعده لاضرر و لاضرار. قم: مکتبه‌آیت‌الله‌العظمی سیستانی.
حق‌شناس، محمدرضا؛ نقیبی، ابوالقاسم. (1400). نظریۀ عمومی حقوق اسلامی محیط زیست؛ مبانی ایدئولوژیک و قواعد فقهی. الهیات تطبیقی. 12(25). صص 43-58. doi: 10.22108/coth.2020.117089.1280 خمینی، روح‌الله. (1376). جواهر الأصول (ج5). تهران: مؤسسه امام خمینی&.
خواجه پیری، عباس. (1389). موجبات مسئولیت مدنی و آثار آن. تهران: الهدی.
داوریان دهکردی، هنگامه. (1404). جرایم علیه محیط‌زیست از منظر فقهی و حقوقی. هجدهمین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در تعلیم‌وتربیت. شیروان.صص 2-17. https://civilica.com/doc/2289442/
دهخدا، علی‌اکبر. (1390). لغت‌نامه دهخدا (ج1). تهران: دانشگاه تهران.
صالحی، مهدی؛ علی‌نیا، سیاوش. (1402). واکاوی مسئولیت مطلق در تخریب محیط‌زیست. پژوهشنامه مطالعات راهبردی. 5(59). صص 98-112.
صفایی، سیدحسین؛ قاسم‌زاده، سیدمرتضی. (1401). حقوق مسئولیت مدنی. تهران: سمت
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1412ق). مجمع‌البیان (ج4). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
علی یاری، حسن؛ اسکندری، فریبا. (1402). بررسی فقهی و حقوقی مسئولیت‌ها و تکالیف دولت اسلامی دررابطه‌با جرم‌انگاری محیط‌زیست. هشتمین همایش بین‌المللی مهندسی کشاورزی و محیط‌زیست. تهران. 2-11. http://openaccess.ir/c/AGRI8/paper_45574
کلینى، محمدبن‌یعقوب. (1407ق). کافی (ج7). تهران: دارالکتب الإسلامیه.
کبیری، مجتبی. (1401). بررسی فقهی وتکلیفی آسیب زدن به محیط زیست. حوزه علمیه حضرت صاحب الزمان#. بنیاد علمی فرهنگی هاد. بازیابی در: https://bonyadhad.ir/28120
گوهری، احمد. (1392). بررسی فقهی حقوقی مبانی، شرایط و احکام محیط‌زیست. تهران: دانشگاه تهران.
لطفیان، سعیده؛ نصری فخرداوود، صدیقه. (1397). سیاستگذاری محیط‌زیست در ایران: چالش‌ها و راه‌حل‌ها. سیاست. 48(1). صص 97-121. https://doi.org/10.22059/jpq.2018.201546.1006748 متقی، تقی. (1386). اخلاق زیست‌محیطی پیامبر اکرم|. قم: دفتر عقل.
مرتضوی، ضیاء. (1400). دانشنامه امام خمینی& (ج9). تهران: مؤسسه امام خمینی& .
مظفر، محمدرضا. (1370). اصول الفقه (ج1، 2). قم: حوزه علمیه قم.
مکارم شیرازی، ناصر. (1370). القواعد الفقهیة (ج2). قم: مدرسه الإمام علی بن أبی طالب×.
موسوی بجنوردى، سیدحسن. (1377). القواعد الفقهی (ج1). قم: الهادی.
نجفی، محمدحسن. (1362). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نوروزی، کورش. (1402). تحلیل فقهی و حقوقی حفاظت از محیط‌زیست با مداقه در اصل اباحه در استفاده از محیط‌زیست. تحقیقات حقوق قضایی. 4(7). صص 76-91. https://civilica.com/doc/1944032/ نیک‌نام، محمدرضا؛ مسجدسرایی، حمید؛ ذوالفقاری، مهدی. (1402). حفظ محیط‌زیست در پرتو قواعد فقهیه. مطالعات فقه و حقوق اسلامی. 14(28)، صص 7-32. https://doi.org/10.22075/feqh.2023.29632.3497 Bensaid, B., & Abdullah, A. (2023). Islamic ecological ethics: Prohibition of israf and responsibilities toward natural resources. Qudus International Journal of Islamic Studies, 11(1), 35–52. Al-Mubarak, F., & Haneef, M. A. (2024). Maqasid al-Shariah and ecological responsibility: Legal principles for preventing harm and waste. Islamic Law Review, 16(1), 55–73. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva: IPCC. Sands, P., Peel, J., Fabra, A., & MacKenzie, R. (2018). Principles of International Environmental Law (4th ed.). Cambridge: Cambridge University Press. United Nations Environment Programme (UNEP). (2024). Global Environment Outlook – GEO-7: Summary for Policymakers. Nairobi: UNEP. Yahya, M. I. (2023). Islamic legal maxims and ecological responsibility: From harm (darar) to waste (israf). Asian Journal of Islamic Studies, 12(4), 222–238. Farooq, M., & Rahman, T. (2025). Islamic environmental stewardship: Legal perspectives on waste, harm, and sustainability. Journal of Sharia and Law, 29(1), 77–94. Azmi, M. N. (2022). Environmental harm and legal liability (itlaf) in Islamic law: A modern application. International Journal of Islamic Thought, 21(2), 89–101. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 726 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 87 |
||