آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,671 |
| تعداد مقالات | 37,724 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,439,407 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,574,665 |
مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال و پیامدهای رهاسازی آموزش اخلاق اجتماعی | ||
| پژوهش های فقه اجتماعی | ||
| دوره 1، شماره 2، اسفند 1404، صفحه 7-38 اصل مقاله (1.04 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jsj.2026.74261.1022 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد حسین امامی* 1؛ شمس الله مریجی2 | ||
| 1سطح چهار رشته اسلام و مطالعات اجتماعی، مؤسسه آموزش عالی امام رضا (ع)، قم، ایران | ||
| 2استاد، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 29 دی 1404، تاریخ بازنگری: 25 بهمن 1404، تاریخ پذیرش: 29 بهمن 1404 | ||
| چکیده | ||
| تحولات شتابان فضای دیجیتال در دهه‌های اخیر، به شکل‌گیری «میدان اجتماعی نوین» انجامیده است که در آن هنجارها، ارزش‌ها و الگوهای کنش‌اخلاقی به طور مستمر تولید، بازتولید یا تضعیف می‌شوند. در این عرصه، آموزش اخلاق اجتماعی دیگر منحصر به نهادهای سنتی مانند خانواده و مدرسه نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر سیاست‌های رسانه‌ای، معماری پلتفرم‌ها و سازوکارهای حکمرانی فضای دیجیتال قرار دارد. با توجه به اینکه در بخش چشمگیری از ادبیات فقهی معاصر، مسئله اخلاق اجتماعی عمدتاً در سطح توصیه‌های فردی یا فضایل شخصی تحلیل می‌شود و مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال کمتر به گونۀ نظام‌مند مورد توجه قرار گرفته است، این مقاله با اتخاذ رویکرد فقه اجتماعی و بهره‌گیری از روش تحلیلی - اجتهادی، درصدد پاسخ به این پرسش است که اولاً مسئولیت فقهی حاکم اسلامی در قبال آموزش و نهادینه‌سازی اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال چیست؟ دیگر اینکه رهاسازی این حوزه چه پیامدهای فقهی و اجتماعی به دنبال خواهد داشت؟برای این منظور نگارندگان کوشیده‌اند از طریق بازخوانی مبانی فقه امامیه به‌ویژه نظریه ولایت فقیه، مفهوم حسبه و قاعده وجوب حفظ نظام، نشان دهند فضای دیجیتال به‌مثابۀ بخشی از زیست اجتماعی معاصر، نمی‌تواند خارج از قلمرو مسئولیت‌های حکومتی قرار گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال به دلیل پیوند مستقیم با نظم عمومی، کرامت انسانی و ثبات اجتماعی، واجد ماهیتی فراتر از اخلاق فردی است و رهاسازی آموزش اخلاق اجتماعی در این فضا، می‌تواند به تضعیف فرایندهای هنجارسازی، افزایش آسیب‌های اخلاقی و اخلال در نظم اجتماعی بینجامد. بر اساس مبانی فقهی، حاکم اسلامی نه‌تنها اختیار، بلکه تکلیف دارد به تنظیم‌گری تربیتی این فضا اقدام کند.البته تنظیم‌گری تربیتی به معنای اعمال کنترل قهری یا سانسور تقلیل داده نمی‌شود، بلکه به‌مثابۀ مجموعه‌ای از سیاست‌گذاری‌های پیشگیرانه، حمایتی و نهادی برای هدایت اخلاق اجتماعی در فضای دیجیتال تبیین می‌گردد. ما نیز می‌کوشیم با ارائه الگویی فقهی برای تنظیم‌گری تربیتی فضای دیجیتال، نشان دهیم که فقه اجتماعی می‌تواند چارچوبی کارآمد برای پیوند میان مبانی فقه امامیه و الزامات حکمرانی اخلاقی در عصر دیجیتال فراهم آورد و از فروکاست اخلاق اجتماعی به توصیه‌های فردی یا رهاسازی آن از مسئولیت حکومتی جلوگیری کند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| فقه اجتماعی؛ مسئولیت فقهی حاکم اسلامی؛ تنظیم‌گری تربیتی؛ فضای دیجیتال؛ اخلاق اجتماعی؛ ولایت فقیه | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Jurisprudential Responsibility of the Islamic Ruler in Educational Regulation of the Digital Space, and the Consequences of Leaving Social Moral Education Unregulated | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammad Hossein Emami1؛ Shamsollah Mariji2 | ||
| 1Level Four (Advanced) Seminary [Graduate] in Islam and Social Studies, Imam Reza (AS) Institute of Higher Education, Qom, Iran | ||
| 2Professor, Department of Social Sciences, Baqir al-Olum (AS) University, Qom, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The rapid transformations of the digital space in recent decades have led to the formation of a “new social field” in which norms, values, and patterns of moral action are continuously produced, reproduced, or weakened. In this arena, social moral education is no longer confined to traditional institutions such as the family and the school; rather, it is strongly shaped by media policies, platform architectures, and the governance mechanisms of the digital space. Given that, in a significant portion of contemporary jurisprudential (fiqh) literature, the issue of social morality is largely analyzed at the level of individual exhortations or personal virtues, and that the jurisprudential responsibility of the Islamic ruler for the educational regulation of the digital space has received comparatively little systematic attention, this article—adopting a social-fiqh approach and employing an analytical–ijtihādī method—seeks to answer the following questions: first, what is the Islamic ruler’s jurisprudential responsibility with respect to teaching and institutionalizing social morality in the digital space? Second, what jurisprudential and social consequences would follow from leaving this domain unregulated? To this end, the authors, through a re-reading of the foundations of Imāmī (Twelver Shīʿī) jurisprudence—especially the theory of Wilāyat al-faqīh (Guardianship of the Jurist), the concept of ḥisbah, and the legal maxim of the obligation to preserve the social order [i.e. the Establishment] (wujūb ḥifẓ al-niẓām)—argue that the digital space, as an integral component of contemporary social life, cannot be placed outside the scope of governmental responsibilities. The findings indicate that social morality in the digital space, due to its direct linkage with public order, human dignity, and social stability, possesses a nature that transcends individual morality. Moreover, leaving social moral education in this space unregulated can lead to the weakening of norm-formation processes, an increase in moral harms, and disruption of the social order. On the basis of jurisprudential principles, the Islamic ruler possesses not only the authority but also the duty to undertake educational regulation of this domain. Such educational regulation, however, is not reducible to coercive control or censorship; rather, it is articulated as a set of preventive, supportive, and institutional policies aimed at guiding social morality in the digital space. By proposing a jurisprudential model for the educational regulation of the digital space, we likewise seek to show that social fiqh can provide an effective framework for linking the foundations of Imāmī jurisprudence with the requirements of ethical governance in the digital age, and for preventing social morality from being reduced to individual recommendations or from being detached from governmental responsibility. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| social fiqh, juristic responsibility of the Islamic ruler, educational regulation, digital space, social morality, wilāyat al-faqīh | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
اراکی، محسن (1393). فقه نظام سیاسی اسلام. قم: دفتر نشر معارف.
پورنقدی، بهزاد (1388). «اخلاق در فناوری اطلاعات و آسیب‌شناسی اخلاق ارتباطات». اخلاق در علوم و فناوری. دوره 4. ش ۱ – ۲. ص ۱۹ – ۲۸.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412 ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: داراحیاء تراث العربی.
ربانی، محمدباقر (1402). ظرفیت‌های فقهی ــ اصولی در تدوین و توسعه فقه اجتماعی. قم: انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
شریفی، محمدمهدی؛ بیتا مرزبان، و سمیه لبافی (1397). «آسیب‌شناسی سیاستگذاری تولید محتوای فضای مجازی در ایران». مدیریت دولتی. دوره 34. ش 10. ص 251 – 268.
شمس، علی و همکاران (1394). «سواد رسانه‌ای، تکنیک مدیریت فضای مجازی». مقاله ارائه‌شده در دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و فناوری.
طباطبایی، سیدعلیرضا و عباس کعبی‌نسب (1397). «حکمرانی فضای مجازی و قاعده‌ی فقهی "نفی سبیل" با تأکید بر بایسته‌های نظام جمهوری اسلامی ایران». معرفت سیاسی. دوره ۱۰. ش ۲. ص ۷۱ – ۹۴.
قربانی، علیرضا؛ مهدی حمزه‌پور و علی‌اصغر کیا (1402). «شناسایی و تحلیل راهبردی عوامل مؤثر بر بهبود عملکرد حکمرانی فضای مجازی در جمهوری اسلامی ایران». مطالعات رسانه‌های نوین. دوره 9. ش 36. ص 1 – 43.
کریمی، فریده؛ زهرا صابری و مه لقاء کریمی (1394). شبکه‌های اجتماعی و تأثیر آن بر اخلاق جامعه. ج 2. دومین کنفرانس ملی و اولین کنفرانس بین‌المللی جامعه‌شناسی و اخلاق.
کیخا، بتول (1399). «تربیت اخلاقی در فضای مجازی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه الزهرا)». اندیشه‌های نوین تربیتی. دوره 16. ش 1. ص 241 – 272.
محمدی، حافظ (1399). «چالش‌های حکمرانی فضای مجازی و ارائه راهکارها برای جمهوری اسلامی ایران». حکمرانی اسلامی با زیرعنوان حکمرانی در گام دوم انقلاب، دولت اسلامی؛ چالش‌ها و راهبردها. دوره 2. ش 1. ص 1 – 13.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از همکاران (1386). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
موسوی خمینی، سیدروح الله (1385). صحیفه امام خمینی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1388). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
نقدی‌پور، سبحان و فرزانه اسلامی باباحیدری (1401). «بررسی و تحلیل اصول عام اخلاقی فضای مجازی از منظر اخلاق اسلامی». فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی. دوره 18. ش 1. ص 163 – 196. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 631 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 443 |
||