آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شمارهها | 2,640 |
| تعداد مقالات | 37,353 |
| تعداد مشاهده مقاله | 18,496,164 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,440,811 |
تکثر تفسیر متون دینی از دیدگاه دینپژوهان معاصر سنی و شیعه | ||
| مطالعات علوم قرآن | ||
| دوره 8، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 55-76 اصل مقاله (1.92 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/jqss.2026.73667.1423 | ||
| نویسنده | ||
| حسین رهنمائی* | ||
| استادیار، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 17 آذر 1404، تاریخ بازنگری: 03 اسفند 1404، تاریخ پذیرش: 16 تیر 1405 | ||
| چکیده | ||
| این پژوهش با هدف تبیین ریشههای فکری و معرفتشناختی تکثر تفاسیر متون دینی، بهویژه قرآن کریم، به بررسی دیدگاههای دینپژوهان معاصر شیعه و سنی میپردازد. مسئلهی اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه در فرایند فهم متون دینی، برداشتها و قرائتهای متعدد شکل میگیرد و این پدیده از منظر اندیشمندان مسلمان چگونه ارزیابی شده و چه پیامدی دارد. بر همین اساس، سؤال محوری پژوهش چنین صورتبندی میشود: «مهمترین عوامل مؤثر در تکثر تفاسیر چیست و نسبت این تکثر با امکان دستیابی به معنای اصیل متن چگونه فهم میشود؟». روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر گردآوری دادههای کتابخانهای است. با بررسی آرای دینپژوهان مسلمان در دو گروه؛ دینپژوهان معاصر شیعه نظیر علامه طباطبایی، محمدحسین فضلالله، مرتضی مطهری، محمدتقی مصباح یزدی و دگراندیشانی چون عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری، و دینپژوهان معاصر از اهل سنت نظیر محمدحسین ذهبی، سید قطب، فضلالرحمن ملک، عایشه بنتالشاطی، امین خولی، ابوالاعلی مودودی، محمد ارکون و نصر حامد ابوزید، یافتهها نشان میدهد که آنان در عین تفاوت در مبانی و روشها، در اصل وجود ظرفیتهای چندلایه و گستردهی معنایی در متن دینی، اشتراک نظر دارند. از نگاه بسیاری از این متفکران، تکثر تفاسیر امری طبیعی است که از غنای زبان قرآن، تفاوتهای فردی و زمینههای فرهنگی- تاریخی مفسران ناشی میشود. در مقابل، گروهی دیگر بر ضرورت دستیابی به معنای اصیل متن و پایبندی به ضوابط معتبر تفسیر تأکید دارند و تکثر نامحدود تفاسیر را تهدیدی برای ثبات معرفت دینی میشمارند. نتیجهی پژوهش حاکی از آن است که تکثر تفاسیر، در صورت تمایز نهادن میان تفسیر روشمند و برداشتهای ذوقی یا بیضابطه، میتواند فرصتی برای گسترش افق فهم دینی و تعمیق معانی قرآن باشد، نه تهدیدی برای حقیقت دینی. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تکثر تفاسیر؛ هرمنوتیک؛ اندیشمندان شیعه و سنی؛ نسبیگرایی؛ قرآن کریم | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Multiplicity of Interpretations of Religious Texts from the Perspective of Contemporary Sunni and Shia Scholars of Religion | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Hosein Rahnamaei | ||
| Assistant Professor, Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Philosophical hermeneutics has become one of the most important areas of discussion in religious studies in recent decades. It demonstrates that understanding a text, especially a religious one, is not a simple, linear, or once-and-for-all process, but rather one that takes shape within the historical, linguistic, and cultural horizons of the interpreter. From this perspective, the main issue is not merely “understanding” the text, but “how multiple understandings emerge” from a single text. Religious texts, particularly the Holy Quran, have throughout history been subject to diverse interpretations. This phenomenon raises a fundamental question: Is this multiplicity a sign of the richness and high capacity of the text, or evidence of deviation from its original meaning? The present article examines the multiplicity of interpretations of religious texts from the viewpoint of contemporary Sunni and Shia scholars of religion. It seeks to clarify the relationship between “the plurality of readings” and “the possibility of arriving at a valid meaning.” The primary objective of the research is to explain the intellectual, epistemological, and hermeneutical roots of the multiplicity of interpretations of religious texts, especially the Holy Quran, and to compare the views of contemporary Shia and Sunni scholars in this regard. The author aims to show how the multiplicity of interpretations arises, what factors reinforce it, and how Muslim thinkers evaluate this phenomenon. The study also seeks to determine whether this multiplicity necessarily leads to relativism and the disintegration of meaning, or whether it is possible to reconcile the diversity of interpretations with the preservation of the text’s truth. The central issue of the article is why and how multiple understandings and readings emerge in the process of interpreting religious texts, and what status this multiplicity holds according to Muslim thinkers. Accordingly, the main question is formulated as follows: What are the most important factors contributing to the multiplicity of interpretations, and how should the relationship between this multiplicity and the possibility of accessing the authentic meaning of the text be understood? In essence, the research seeks to answer whether a religious text possesses a single, fixed meaning, or whether, due to its linguistic, historical, and interpretive structure, it inherently possesses the capacity to generate multiple meanings. The research method is descriptive-analytical and based on the collection of library data. The author first refers to the theoretical foundations of philosophical hermeneutics in Western thought, then analyzes the views of some prominent Western and Islamic thinkers regarding the interpretation of religious texts. In the first section, the views of thinkers such as Gadamer, Ricoeur, Betti, and Ratzinger are examined to clarify the relationship between understanding, interpretation (ta’wil), historical horizon, and the truth of the text. In the second section, the opinions and positions of contemporary Shia and Sunni scholars of religion concerning the possibility and limits of interpretive multiplicity are investigated. Thus, the present study is not merely a report but an analytical effort to compare viewpoints and extract their common and distinguishing foundations. The findings of the research indicate that philosophical hermeneutics, by addressing the issue of semantic horizons, the historicity of understanding, and the role of the interpreter’s pre-understandings, has provided a significant theoretical framework for explaining the multiplicity of interpretations. In Gadamer’s view, understanding a text is never complete, and every text is open to readings within different horizons. Ricoeur also considers the text open to multiple readings and emphasizes the creativity of interpretation in meaning production, although he understands interpretation as a multi-stage and methodical process. In contrast, Betti stresses the discovery of the author’s intention, while Ratzinger opposes interpretive relativism and insists on the necessity of preserving the traditional and authentic meaning of the text. Among Muslim scholars of religion, two general trends are observable. A group of Shia and Sunni thinkers—such as Allamah Tabatabai, Muhammad Hussein Fadlullah, Morteza Motahhari, Fazlur Rahman, Aisha bint al-Shati, Amin al-Khuli, Mohammed Arkoun, and Nasr Hamid Abu Zayd—emphasize the multi-layered and expansive semantic capacity of religious texts. According to them, linguistic, historical, cultural, and methodological differences lead to the emergence of multiple interpretations of a single text. In contrast, another group—including Muhammad Hussein al-Dhahabi, Sayyid Qutb, Abul A’la Mawdudi, Muhammad Taqi Misbah Yazdi, and others—while accepting the principle of the possibility of different interpretations, stress the need to observe valid interpretive criteria and to preserve the authentic meaning of the text. They warn against undisciplined or subjective interpretations. A key conclusion of the research is that the multiplicity of interpretations should not necessarily be viewed as a threat to religious truth. If a clear distinction is made between “methodical interpretation” and “subjective impressions,” this multiplicity can be seen as a sign of the text’s richness and an opportunity for deepening religious understanding. The study also shows that many interpretive disagreements stem not from the text itself, but from differences in pre-understandings, epistemological foundations, interpretive methods, and the historical contexts of the interpreters. In the final conclusion, the present article regards the multiplicity of interpretations of religious texts as a complex but understandable and analyzable phenomenon. On the one hand, philosophical hermeneutics demonstrates that textual understanding always occurs within plural horizons, and one cannot speak of a final and absolute reading. On the other hand, Islamic interpretive traditions also emphasize that the diversity of understandings must remain within the framework of scientific, linguistic, and rational criteria. Therefore, the multiplicity of interpretations is neither inherently a sign of crisis nor necessarily evidence of the relativity of truth. Rather, it can serve as an opportunity for dialogue, deepening understanding, and expanding the meaning of the religious text—provided that the boundary between valid interpretation and undisciplined taʾwīl (esoteric interpretation) is respected. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Multiplicity of Interpretations, Hermeneutics, Shia and Sunni Thinkers, Relativism, Holy Quran | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم.
آزاد، علیرضا. (1388). نگاهی به رویکرد هرمنوتیکی فضل الرحمان در تفسیر قرآن. پژوهش دینی، 10(2)، صص132-146.
ابراهیمی، ابراهیم. دسترنج، فاطمه. (1402). بررسی تطبیقی رویکرد قرآنپژوهی «آمنه ودود» و «عایشه بنت الشاطی» (با تأکید بر مبانی و روشها). آموزههای قرآنی، 20(1)، صص3-28.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (2004م). مجموع الفتاوى. (ج13). تجمیع: عبدالحمن بن محمد، السعودیه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف.
ابنابی جمهور، محمد. (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. (ج4). تصحیح: شهاب الدین مرعشی و مجتبی عراقی. قم: مؤسسه سید الشهداء(ع).
ابوزید، نصرحامد. (2014م). مفهوم النص، دراسة فی علوم القرآن. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابویی مهریزی، محمدرضا؛ محمدزاده مشیزی، مالک. (1401). تعین معنایی متن در تقابل دو دیدگاه علامه طباطبایی و پل ریکور. مطالعات تفسیر تطبیقی، 7 (2)، صص166-183.
ارکون، محمد. (1376). متن نخستین، متن دوم. ترجمه: محمدمهدی خلجی. دانشگاه انقلاب، 14(2)، صص105-114. اویسی، کامران. (1403). نقد و بررسی دیدگاه دینشناختی مجتهد شبستری در کتاب «هرمنوتیک، کتاب و سنت». اندیشه نوین دینی، 20(3)، صص۱۴۴-۱۲۱.
بهرامی، محمد. (1391). فهم و تفسیر در نگاه علامه طباطبایی. پژوهشهای قرآنی، 18(3)، صص74-100.
پالمر، ریچارد. (1377). علم هرمنوتیک. ترجمه سعید حنایی. تهران: هرمس.
ذهبی، محمدحسین. (1976م). التفسیر والمفسرون. (ج1). القاهرة: مکتبة وهبة.
ربانی گلپایگانی، علی. (1383). هرمنوتیک و منطق فهم دین. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
ربانی گلپایگانی، علی. (1392). نقد آرای هرمنوتیکی مجتهد شبستری. تهران: کانون اندیشه جوان.
رستمیان، محمدعلی. (1401). ادلّه تعدد قرائتها از دین در بوته نقد. پژوهشنامه کلام، 9(2)، صص327-348.
رهنمائی، حسین؛ کبیر، یحیی. (2022). ضوابط تأویل آیات متشابه از دیدگاه ملاصدرا. قرآن و روشنگری دینی، 3(2)، صص45-56.
ریکور، پل. (1384). زندگی در دنیای متن. ترجمه: بابک احمدی. تهران: نشر مرکز.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1367). تحلیلی از: بسط و قبض تئوریک شریعت یا نظریه تکامل معرفت دینی. ماهنامه کیهان فرهنگی، 5(9)، صص10-15.
سبحانی، جعفر. (1385). هرمنوتیک. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سروش، عبدالکریم. (1370). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: موسسه فرهنگی صراط.
سید قطب، ابراهیم. (1408ق). فی ظلال القرآن (تفسیر قرآن کریم). بیروت: دار الشروق.
شحرور، محمد. (2006م). الکتاب و القرآن: قراءة معاصرة. بیروت: شرکة المطبوعات للتوزیع و النشر.
صدر، سید موسی. (1378). فهم قرآن از دیدگاه شهید مطهری. پژوهشهای قرآنی، 5(1-2)، صص12-29.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج1و3). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
فضلالله، سید محمدحسین. (1419ق). من وحی القرآن. (ج1). بیروت: دار المالک.
فیاضی، مسعود. (1400). اصول فقه و نقد هرمنوتیک فلسفی: مبانی و پیشفرضها. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1373). تفسیر الصافی. (ج2). تهران: مکتبه الصدر.
کرد فیروزجایی، اسدالله. (1383). نقد نظریه نسبیت فهم متون دینى. رواق اندیشه، 4(12)، صص83-93.
کلینی، محمدبنیعقوب. (1407ق). الکافی. (ج1). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لاریجانی، صادق. (1380). نقد پلورالیسم دینی. مبلغان، 3(12)، صص55-71.
مجتهد شبستری، محمد. (1383). هرمنوتیک، کتاب و سنّت. تهران: طرح نور.
مختاری، محمدحسین. (1399). خوانش تطبیقی قانونهای چهارگانه هرمنوتیکی بتی با برخی قواعد دانش اصول فقه. اصول فقه حوزه، 4(2)، صص49-72.
مرتضوی شاهرودی، سید محمود؛ ساجدی، ابوالفضل؛ مصباح، علی. (1397). بررسی و نقد مبانی هرمنوتیکی پل ریکور. کلام اسلامی، 27(1)، صص115-150.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1382). تعدد قرائتها. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1392). قرآنشناسی. (ج2). تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزیکیا. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی. (1370). مجموعه آشنایی با قرآن. (ج4). تهران: صدرا.
موحدی ساوجی، محمدحسن. (1393). نقد نسبیت معرفت دینی از منظر قرآنی. پژوهشهای فلسفی کلامی، 16(2)، صص91-120.
مودودی، أبوالأعلی. (1963م). تفهیم القرآن. (ج1). لاهور: إدارة ترجمان القرآن.
واعظی، احمد. (1383). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
Arkoun, M. (1996). Lectures du Coran. Paris: Maisonneuve et Larose.
Bleicher, J. (1980). Contemporary Hermeneutics: Hermeneutics as Method, Philosophy and Critique. London: Routledge & Kegan Paul.
Gadamer, H. G. (2006). Truth and Method. New York: Continuum.
Ratzinger, J. (1970). Faith and the Future. Chicago: Franciscan Herald Press.
Ricoeur, P. (1971). The model of the text: Meaningful action considered as a text. Social Research, Vol. 51, pp. 529-562.
Zyzak ,W. (2013). Faith According to Cardinal Joseph Ratzinger. The Person and the Challenges, 3(1), pp. 139-155. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3 |
||