آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,670 |
| تعداد مقالات | 37,718 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,407,718 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,544,903 |
واقعیت، هنجار و دادرسی اساسی: بازاندیشی مفهوم «واقعیت اساسی» با تأملی در حقوق ایران | ||
| فلسفه حقوق | ||
| دوره 5، شماره 1، خرداد 1405، صفحه 191-216 اصل مقاله (445.16 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/phlq.2026.74881.1183 | ||
| نویسنده | ||
| مهدی مرادی برلیان* | ||
| استادیار گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران | ||
| تاریخ دریافت: 17 فروردین 1405، تاریخ بازنگری: 04 اردیبهشت 1405، تاریخ پذیرش: 28 اردیبهشت 1405 | ||
| چکیده | ||
| قانون اساسی، مجموعه‌ای از هنجارهای برتر درباره سازمان قدرت، حدود صلاحیت نهادهای عمومی و تضمین حقوق بنیادین است؛ حقوق اساسی نیز دانشی است که این هنجارها، نهادهای اجرای آنها و شیوه‌های تفسیر و تضمین آنها را بررسی می‌کند. مسئله این مقاله، نقش داده‌های اجتماعی، علمی، تاریخی و اقتصادی در اعمال و تفسیر هنجارهای قانون اساسی است. تصمیم‌گیری درباره آزادی، برابری، امنیت، سلامت عمومی، مالکیت، حریم خصوصی، وضعیت اضطراری یا بار مالی قوانین غالباً بر ادعاهایی درباره خطر، ضرورت، آثار اجتماعی یا امکان اجرای تصمیم استوار است. پرسش اصلی آن است که این ادعاها تحت چه شرایطی در تعیین دامنه حق، حدود صلاحیت یا اعتبار قانون اثر حقوقی می‌یابند؟ پژوهش با روش تحلیل مفهومی، بازسازی تاریخی و مطالعه تطبیقی، ابتدا تمایز دیویس میان واقعیت دعوامحور و واقعیت تقنینی و سپس شکل‌گیری دکترین بازبینی واقعیت اساسی در حقوق آمریکا را بررسی می‌کند؛ آن‌گاه معادل‌های کارکردی این مسئله در نظام‌های حقوق نوشته به‌ویژه از طریق اصل تناسب، ارزیابی آثار قانون و کنترل مبانی واقعی تصمیم عمومی تحلیل می‌شود و درنهایت، جایگاه آن در حقوق اساسی ایران مورد توجه قرار می‌گیرد. یافته پژوهش آن است که واقعیت اساسی را نباید سومین قسم مستقل و هم‌عرض دو قسم مطرح‌شده از سوی دیویس دانست. «اساسی» وصفی کارکردی است که یک گزاره ناظر به واقعیت هنگامی به دست می‌آورد که پذیرش یا رد آن تأثیر مستقیمی در تعیین دامنه حق بنیادین، احراز حدود صلاحیت یا اعتبار قانون داشته باشد. این کارکرد به کامن‌لا اختصاص ندارد؛ هرچند مجاری ورود و شیوه ارزیابی واقعیت در نظام‌های حقوق نوشته متفاوت است. در حقوق ایران نیز متن قانون اساسی و تفاسیر رسمی موضوع اصل ۹۸ منابع هنجاری‌اند؛ اما اجرای اصولی مانند اصول ۷۵ و ۷۹ و اصول مربوط به حقوق ملت بدون ارزیابی برخی امور واقعی ممکن نیست. بنابراین واقعیت در اعمال هنجار قانون اساسی، نقشی موضوعی و توجیهی دارد، بی‌آنکه خود منبع مستقلی برای ایجاد هنجار باشد. اتکای حقوقی به داده زمانی موجه است که ادعای مؤثر بر نتیجه مشخص و قابل ارزیابی باشد، مبنای آن آشکار شود و امکان نقد آن وجود داشته باشد. این الگو می‌تواند میان متن‌گرایی مضیق و واگذاری تصمیم حقوقی به ملاحظات صرفاً سیاسی یا کارشناسی تعادل برقرار کند. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| واقعیت اساسی؛ نسبت واقعیت و هنجار؛ دادرسی اساسی؛ اصل تناسب؛ نظام حقوق نوشته؛ حقوق اساسی ایران | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Reality, Norm, and Constitutional Adjudication: Rethinking the Concept of “Constitutional Fact” with Reflections on Iranian Law | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mahdi Moradi Berelian | ||
| Associate Professor, Department of Public and International Law, Faculty of Law and Political Science, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| The Constitution is a set of higher-order norms concerning the organization of power, the limits of the jurisdiction of public institutions, and the protection of fundamental rights, while constitutional law is the field of knowledge that examines these norms, the institutions responsible for their implementation, and the methods of their interpretation and protection. This article addresses the role of social, scientific, historical, and economic facts in the application and interpretation of constitutional norms. Decisions concerning liberty, equality, security, public health, property, privacy, states of emergency, or the financial burden of laws are often based on claims concerning risk, necessity, social effects, or the feasibility of implementing a decision. The central question is under what conditions such claims acquire legal effect in determining the scope of a right, the limits of jurisdiction, or the validity of a law. Employing conceptual analysis, historical reconstruction, and comparative study, the research first examines Davis’s distinction between adjudicative facts and legislative facts, and then investigates the formation of the doctrine of constitutional fact review in American constitutional law. It subsequently examines the functional equivalents of this issue in written-law systems, particularly through the principle of proportionality, the assessment of the effects of legislation, and the review of the factual bases underlying public decisions. Finally, its position in Iranian constitutional law is considered. The findings indicate that constitutional fact should not be regarded as a third independent category alongside the two categories proposed by Davis. “Constitutional” is a functional attribute that a factual proposition acquires when its acceptance or rejection directly affects the determination of the scope of a fundamental right, the ascertainment of the limits of jurisdiction, or the validity of a law. This function is not exclusive to common-law systems; however, the avenues through which facts enter legal reasoning and the methods by which they are assessed differ across legal systems. In Iranian law, the text of the Constitution and the official interpretation referred to in Article 98 constitute normative sources, while the implementation of provisions such as Articles 75 and 79 concerning rights without assessing certain factual matters is not possible. The conclusion is that facts play a substantive and justificatory role in the application of constitutional law, although they do not constitute an independent source for the creation of norms. Legal reasoning, insofar as it gives rise to a claim that is effective, determinate, and capable of assessment, requires its underlying basis to be made explicit and open to scrutiny. This approach can establish a balance between limiting and expanding the scope of legal decision-making without reducing it merely to political considerations or expert judgment. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Constitutional Fact, Relationship between Reality and Norm, Constitutional Adjudication, Proportionality Principle, Written-Law System, Iranian Legal System | ||
| مراجع | ||
|
بیات‌مختاری، وحید؛ جلالی، محمد؛ طاهری، محسن (1405). «کاربست اصل تناسب در نظرات اقتصادی شورای نگهبان». پژوهش‌های حقوقی، دورۀ 25، ش 66.
رضایی، مهدی؛ خسروی، محمدمهدی (۱۳۹۲). «معرفت‌شناسی ثبوتی گزاره‌های حقوقی: با تکیه بر نظرگاه فلسفی حقوق اسلامی». پژوهش حقوق عمومی، ۱۵ (۳۹)، ص ۹ - ۳۴.
زارعی، محمدحسین؛ مرادی برلیان، مهدی (۱۳۹۳). «مفهوم و جایگاه اصل تناسب در حقوق اداری با نگاه ویژه به نظام حقوقی اتحادیه اروپایی». فصلنامه تحقیقات حقوقی، ۱۷ (۶۶)، ص ۱۴۵ - ۱۸۳.
عباسی، بیژن (۱۳۸۹). «دادرسی اساسی یا نظارت بر مطابقت قوانین عادی با قانون اساسی». مطالعات حقوق تطبیقی، ۱ (۲)، ص ۸۱ - ۹۹.
مرادخانی، فردین (۱۴۰۳). «پیدایش و تحولات مفهوم قانون اساسی سیاسی». پژوهش حقوق عمومی، ۲۶ (۸۴)، ص ۱۸۹ - ۲۲۸.
مرادی برلیان، مهدی (۱۳۹۲). اصل تناسب در نظام حقوقی اتحادیه اروپایی با نگاهی به آرای دیوان عدالت اداری ایران. تهران: خرسندی.
واعظی، احمد (۱۴۰۱). «عینی‌گرایی در حقوق و تشخیص قضایی». فلسفه حقوق، ۱ (۱)، ص ۷ - ۲۹.
Alexy, R. (2002). A theory of constitutional rights (J. Rivers, Trans.). Oxford University Press.
Alfange, D., Jr. (1966). The relevance of legislative facts in constitutional law. University of Pennsylvania Law Review, 114(4), 637–686.
Arendt, H. (1968). Truth and politics. In Between past and future: Eight exercises in political thought (pp. 227–264). Viking Press.
Barak, A. (2012). Proportionality: Constitutional rights and their limitations (D. Kalir, Trans.). Cambridge University Press.
Biklé, H. W. (1924). Judicial determination of questions of fact affecting the constitutional validity of legislative action. Harvard Law Review, 38(1), 6–27.
Blocher, J., & Garrett, B. L. (2024). Originalism and historical fact-finding. Georgetown Law Journal, 112(4), 699–748.
Carter, A. (2022). Proportionality and facts in constitutional adjudication. Hart Publishing.
Daly, P., & Kudischeva, K. (2023). The rise of facts in public law. In J. Tomlinson & A. Carter (Eds.), Facts in public law adjudication (pp. 11–28). Hart Publishing.
Davis, K. C. (1942). An approach to problems of evidence in the administrative process. Harvard Law Review, 55(3), 364–425.
Davis, K. C. (1955). Judicial notice. Columbia Law Review, 55(7), 945–984.
Dyk, T. B. (2023). The role of non-adjudicative facts in judicial decisionmaking. Stanford Law Review Online, 76, 10–22.
Faigman, D. L. (2008). Constitutional fictions: A unified theory of constitutional facts. Oxford University Press.
Karst, K. L. (1960). Legislative facts in constitutional litigation. The Supreme Court Review, 1960, 75–112.
Kumm, M. (2010). The idea of Socratic contestation and the right to justification: The point of rights-based proportionality review. Law & Ethics of Human Rights, 4(2), 141–175. https://doi.org/10.2202/1938-2545.1047.
Larsen, A. O. (2013). Factual precedents. University of Pennsylvania Law Review, 162(1), 59–115.
Larsen, A. O. (2014). The trouble with amicus facts. Virginia Law Review, 100(8), 1757–1818.
Larsen, A. O. (2018). Constitutional law in an age of alternative facts. New York University Law Review, 93(2), 175–248.
Monaghan, H. P. (1985). Constitutional fact review. Columbia Law Review, 85(2), 229–287.
Morag-Levine, N. (2013). Facts, formalism, and the Brandeis Brief: The origins of a myth. University of Illinois Law Review, 2013(1), 59–102.
Pine, R. N. (1988). Speculation and reality: The role of facts in judicial protection of fundamental rights. University of Pennsylvania Law Review, 136(3), 655–727. https://doi.org/10.2307/3312118.
Proctor, H. N. (2024). Rethinking legislative facts. Notre Dame Law Review, 99(3), 955–1016.
Redish, M. H., & Gohl, W. D. (2017). The wandering doctrine of constitutional fact. Arizona Law Review, 59(2), 289–337.
Rivers, J. (2006). Proportionality and variable intensity of review. Cambridge Law Journal, 65(1), 174–207. https://doi.org/10.1017/S0008197306007082.
Spillenger, C. (2005). Revenge of the triple negative: A note on the Brandeis Brief in Muller v. Oregon. Constitutional Commentary, 22(1), 5–30.
Stone Sweet, A., & Mathews, J. (2008). Proportionality balancing and global constitutionalism. Columbia Journal of Transnational Law, 47(1), 72–164.
Strong, F. R. (1968). The persistent doctrine of constitutional fact. North Carolina Law Review, 46(2), 223–284.
Strong, F. R. (1969). Dilemmic aspects of the doctrine of constitutional fact. North Carolina Law Review, 47(2), 311–333.
Tomlinson, J., & Carter, A. (Eds.). (2023). Facts in public law adjudication. Hart Publishing.
Woolhandler, A. (1988). Rethinking the judicial reception of legislative facts. Vanderbilt Law Review, 41(1), 111–126.
Zick, T. (2003). Constitutional empiricism: Quasi-neutral principles and constitutional truths. North Carolina Law Review, 82(1), 115–221.
آرا و اسناد حقوقی
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸ با اصلاحات ۱۳۶۸، اصول ۹، ۲۴، ۲۶، ۲۷، ۴۰، ۷۵، ۷۹، ۹۴، ۹۶ و ۹۸.
شورای نگهبان. (۱۳۷۸). نظر شماره ۵۲۵۴/۲۱/۷۸ مورخ ۱۳۷۸/۶/۲۱ درباره اصل ۷۵ و طرح تقسیم استان خراسان.
شورای نگهبان. (۱۳۹۱). نظریه تفسیری شماره ۴۹۷۴۹/۳۰/۹۱ مورخ ۱۳۹۱/۱۲/۲۳ درباره اصل ۷۵ قانون اساسی.
Bundesverfassungsgericht [BVerfG]. (2020, May 5). Judgment of the Second Senate—2 BvR 859/15, 2 BvR 1651/15, 2 BvR 2006/15, and 2 BvR 980/16 (PSPP), BVerfGE 154, 17.
Bundesverfassungsgericht [BVerfG]. (2021, March 24). Order of the First Senate—1 BvR 2656/18, 1 BvR 78/20, 1 BvR 96/20, and 1 BvR 288/20 (Climate Change), BVerfGE 157, 30.
Conseil constitutionnel. (2022, October 21). Decision No. 2022-1016 QPC, Société ContextLogic Inc.
Federal Rule of Evidence 201: Judicial Notice of Adjudicative Facts, including Advisory Committee Notes.
Lochner v. New York, 198 U.S. 45 (1905).
Muller v. Oregon, 208 U.S. 412 (1908). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2 |
||