آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,778 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,983,067 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,839,521 |
مفهوم «دولت سایه» و امکان‌سنجی استقرار آن در حقوق اساسی ایران | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 29، شماره 2، تیر 1405، صفحه 26-7 اصل مقاله (2.02 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.75226.3151 | ||
| نویسندگان | ||
| علی مشهدی* 1؛ حسین رضائی2؛ زهرا احمدی3 | ||
| 1استاد، گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران | ||
| 2کارشناسی ارشد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی؛ عضو مرکز وکلای قوه قضائیه، تهران، ایران. | ||
| 3کارشناسی ارشد، گروه حقوق عمومی، دانشگاه شهید بهشتی؛ وکیل پایه یک کانون وکلای دادگستری مرکز، تهران، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 14 اسفند 1404، تاریخ بازنگری: 27 اردیبهشت 1405، تاریخ پذیرش: 16 خرداد 1405 | ||
| چکیده | ||
| نهاد «دولت سایه» یا «کابینه سایه» یکی از نهادهای غیرمدوّن نظام‌های پارلمانی است و رکنی اساسی در سازوکار نظارت بر دولت و تضمین پاسخ‌گویی سیاسی است. با وجود کارکردهای برجسته این نهاد در نظارت بر دولت، ارائه خط‌مشی جایگزین و زمینه‌سازی برای انتقال مسالمت‌آمیز قدرت، جایگاه آن در دانش حقوق اساسی همچنان با ابهام‌های نظری و کاستی‌های پژوهشی جدّی مواجه است. مسئله مقاله آن است که کابینه سایه از منظر حقوق اساسی چه ماهیت، کارکردها و الزامات نهادی دارد و این نهاد در چه نسبتی با اصول بنیادین حاکمیت قانون، تفکیک قوا و مسئولیت سیاسی قرار می‌گیرد؟ این مقاله با روش تحلیلی_توصیفی، ضمن واکاوی مبانی نظری و تحول تاریخی کابینه سایه ، به بررسی امکان‌پذیری نهادسازی مشابه در نظام حقوق اساسی ایران می‌پردازد. فرضیه اصلی آن است که کابینه سایه به مثابۀ یک «دولت در انتظار»، گرچه فاقد هرگونه مبنای قانونی مدون بوده و بر عرف‌های اساسی استوار است، با این حال کارکردهای نظارتی و خط‌مشی‌سازی آن، این نهاد را به نهادی ممتاز در ساختار توازن قوا تبدیل ساخته است؛ بر این اساس ضمن بیان زمینهها و مبانی نظری، چارچوب حقوقی آن را در نظام های حقوقی بررسی خواهیم کرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در نظام حقوق اساسی ایران، با توجه به نبود حزب مخالف رسمیِ سازمان‌یافته و نیز نبود عرف‌های اساسی، امکان استقرار نهاد کابینه سایه با تعریف متعارف آن وجود ندارد. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| حقوق عمومی؛ حقوق اساسی؛ عرف اساسی؛ امکان‌پذیری نهادسازی مشابه؛ دولت سایه؛ نظام پارلمانی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The Concept of a “Shadow Government” and the Feasibility of Establishing One under Iranian Constitutional Law | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ali Mashhadi1؛ Hossein Rezaei2؛ Zahra Ahmadi3 | ||
| 1Professor, Department of Public and International Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran | ||
| 2M.A., Department of Islamic Jurisprudence and the Fundamentals of Islamic Law; Member of the Judiciary’s Center of Lawyers, Tehran, Iran | ||
| 3M.A., Department of Public Law, Shahid Beheshti University; Attorney-at-Law, Central Bar Association, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| This study aims to examine and evaluate the concept of a “shadow government” in constitutional law, with particular reference to the Iranian constitutional system. This article seeks to clarify the nature, functions, and position of the shadow cabinet as an institution within constitutional law and to assess the feasibility of establishing it under Iran’s constitutional system. Although, in terms of the structure and nature of its political institutions, Iran’s system is not purely parliamentary and exhibits only certain parliamentary features, the concept has nevertheless emerged in Iran’s political arena in recent years. Also known as the “shadow cabinet,” this institution is an uncodified feature of parliamentary systems and plays a fundamental role in overseeing the government and ensuring political accountability. Despite its significant functions in monitoring the government, proposing alternative policies, and facilitating the peaceful transfer of power, its place in constitutional law remains subject to serious theoretical ambiguities and research gaps. Over approximately the past decade, the concept has entered Iran’s political discourse; however, it has been used largely in informal contexts and sometimes with negative connotations, while its status within Iran’s constitutional system has yet to be clearly explained. This theoretical gap also underscores the need for the present study from the perspective of Iran’s constitutional system. Accordingly, the article addresses the following question: What are the nature, functions, and institutional requirements of the shadow cabinet from the standpoint of constitutional law, and how does this institution relate to the fundamental principles of the rule of law, separation of powers, and political responsibility? Using a descriptive-analytical method, the article examines the theoretical foundations and historical development of the shadow cabinet before assessing the feasibility of establishing a comparable institution within Iran’s constitutional system. The central hypothesis is that the shadow cabinet, as a “government in waiting,” although lacking any codified legal basis and resting on constitutional conventions, has assumed a distinctive position within the structure of checks and balances by virtue of its oversight and policymaking functions. In Iranian legal literature, no systematic study was found that specifically examines the nature, functions, and feasibility of establishing a shadow cabinet from the perspective of constitutional law. Scattered references to the concept of a “shadow government” have appeared primarily in non-academic political reports, adopting either a critical or a purely descriptive approach. Accordingly, after outlining the relevant background and theoretical foundations, this study examines the legal framework governing the institution across different legal systems. The findings indicate that, within Iran’s constitutional system, establishing a shadow cabinet in its conventional form is not feasible, given the absence of a formal, organized opposition party and the lack of constitutional conventions. The findings indicate that the shadow cabinet, as an uncodified institution of parliamentary systems, rests on constitutional conventions and lacks any codified legal basis. Nevertheless, its significant functions—including specialized oversight of the government, proposing alternative policies, serving as a “government in waiting,” and strengthening transparency and political accountability—have made it an effective, albeit informal, component of the system of checks and balances in Westminster-style parliamentary systems. A comparative examination of various parliamentary systems shows that, although the shadow cabinet has become an established constitutional convention in its country of origin, the United Kingdom, as well as in Australia, Canada, and several other countries, it has not been formally established in systems such as India, where a fully developed party structure and corresponding constitutional conventions are lacking. The absence of this institution has contributed to the weakening of parliamentary oversight. According to the findings of this study, establishing a shadow cabinet in its conventional form within Iran’s constitutional system is not feasible, given the political structure of the branches of government, the absence of a formal and organized opposition party, and the lack of constitutional conventions. Nevertheless, the experience referred to as the “shadow government” in Iran’s political arena, although lacking legal legitimacy, points to a functional need for parallel oversight institutions. Reconsidering this experience within the theoretical framework of constitutional law could enrich the literature on this subject in Iran. Ultimately, given the impossibility of establishing a shadow cabinet in its conventional sense in Iran, strengthening the mechanisms of parliamentary questions and impeachment would be preferable as a means of enhancing government oversight and ensuring political accountability. Article 89 of the Constitution provides for members of parliament to question and impeach ministers and the president. Strengthening this mechanism by enhancing members’ expertise and facilitating oversight procedures could partially compensate for the absence of a shadow cabinet. Furthermore, establishing “specialized oversight committees” within the Islamic Consultative Assembly, particularly committees composed of representatives opposed to the government, could enable continuous, specialized scrutiny of the performance of individual ministries. Although this approach differs fundamentally from a shadow cabinet, since committee members are tasked solely with oversight rather than formulating alternative policies, it could nevertheless represent a step toward strengthening parliamentary oversight. | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Public law, constitutional law, constitutional convention, feasibility of establishing a comparable institution, shadow government, parliamentary system | ||
| مراجع | ||
|
تاجیک، م.ر. (03/05/1396). دولت سایه یا دولت در سایه. روزنامه دنیای اقتصاد.
ثقفی، م. (1384). دولت در سایه و سایه دولت؛ ارزیابی بی‌نظمی سیاسی برآمده از دو انتخابات اخیر. گفتگو، شماره 45. جلیلی، س. (1396). دولت سایه تشکیلات نیست؛ گفتمان است. مثلث، شماره 410، صص. 21-31.
عباسی، ب. (1385). عرف در حقوق اساسی. حقوق اساسی، شماره 6-7، صص. 161-169.
قاضی شریعت‌پناهی، س.ا. (1375)، بایسته‌های حقوق اساسی. تهران: انتشارات دادگستر.
کریمی، ا.ه. (23/04/1403). الزامات و مختصات دولت سایه. دیپلماسی ایرانی.
کشاورز، م.؛ عرب اسدی، ح. (1397). دولت اسلامی، کادرسازی و دولت سایه. در: تهران: دومین کنفرانس حکمرانی و سیاست‌گذاری عمومی.
محمدی سیرت، ح.؛ عباسی، م. (1402). مقایسه تطبیقی دولت‌‌های موقت در انقلاب‌های بزرگ: مورد مطالعه انقلاب فرانسه، روسیه، الجزایر و انقلاب اسلامی. مطالعات انقلاب اسلامی، شماره 79، صص. 159- 180.
مشهدی، ع. (1397). الگوی پارلمانی عقلانی‌شده؛ با نگاهی به حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. فقه حکومتی، شماره 6، صص. 99-120.
هاردینگ، ل. (1405). دولت سایه، قتل، آشوب و بازطراحی روسی برای غرب. ع. بیاتی (مترجم). تهران: انتشارات اندیشکده روابط بین‌الملل.
هاشمی، س.م. (1386). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. (ج.2؛ چاپ هجدهم). تهران: نشر میزان.
هریسی‌نژاد، ک. (1402). حقوق اساسی تطبیقی. (چاپ سیزدهم). تهران: انتشارات آیدین. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 6,153 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 4,150 |
||