آمار
| تعداد نشریات | 54 |
| تعداد شماره‌ها | 2,676 |
| تعداد مقالات | 37,778 |
| تعداد مشاهده مقاله | 20,991,716 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 9,844,828 |
تحلیل نظری بر بحران‌های اجتماعی در ایران 1404-1396؛ ریشه‌ها و راهکارهای گذار | ||
| علوم سیاسی | ||
| دوره 29، شماره 2، تیر 1405، صفحه 122-101 اصل مقاله (2.06 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22081/psq.2026.75069.3141 | ||
| نویسندگان | ||
| ابراهیم متقی* 1؛ علی طالبی بجندی2 | ||
| 1استاد، گروه علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران | ||
| 2دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، پردیس ارس، دانشگاه تهران، ارس، ایران. | ||
| تاریخ دریافت: 22 خرداد 1405، تاریخ بازنگری: 08 شهریور 1405، تاریخ پذیرش: 03 آبان 1405 | ||
| چکیده | ||
| نظریه‌پردازان توسعه و نوسازی همواره به این موضوع توجه و اشاره داشته‌اند که «جوامع در حال گذار» عموماً دستخوش بحران سیاسی، اجتماعی و دگرگونی‌های ساختاری می‌شود. علت اصلی شکل‌گیری چنین فرایندی را می‌توان در تغییر قالب‌های ادراکی و انتظارات فزایندۀ گروه‌های اجتماعی دانست. واحدهای سیاسی در دو مرحله تاریخی درگیر بحران‌های اجتماعی و چالش‌های امنیتی میشوند. نخست مرحله «گذار از جامعه سنتی» که در چنین شرایطی، نشانه‌هایی از جابجایی انتظارات، قالب‌های ارزشی و الگوهای کنش ارتباطی شکل می‌گیرد. دوم مرحله، اعتراضات سیاسی که واکنش به انتظارات اجتماعی تأمین نشده است. در سال‌های 1396-1404در کشور ایران بحران‌های اجتماعی و اقتصادی ظهور یافت که ناشی از رکود اقتصادی، تحریم‌های گستردۀ بین‌المللی، محدودیت‌های اعمال‌شده در سیاست داخلی و انعطاف‌‌ناپذیری ساخت حکومتی در برابر انتظارات اجتماعی بود. در این دوران جامعۀ شبکه‌ای وجه مسلط کنش ارتباطی و انتقال آگاهی برای گروه‌های شهروندی بود. چگونگی پیوند انتظارات اجتماعی برآورده‌نشده، تضادهای طبقاتی و انباشت انتظارات را می‌توان عامل اساسی بحران‌های 1396-1404دانست. پرسش اصلی مقاله آن است که «بحران‌های اجتماعی ایران سال‌های 1396-1404دارای چه نشانه‌های اجتماعی، اقتصادی و امنیتی بوده و عبور از این بحران‌ها نیازمند چه سازوکارها و راهکارهایی است؟». به نظر میرسد (فرضیه) «بحران‌های اجتماعی ایران 1396-1404در عوامل داخلی و فراملی مختلفی ریشه دارد. عوامل داخلی عبارت‌اند از: شکاف‌های اجتماعی و تورم اقتصادی تصاعد‌یابنده، محرومیت نسبی و اعتراضات فراگیر ساختارشکن، افزایش نرخ تحرک اجتماعی و ظهور انتظارات فزاینده، فناوری جامعه شبکه‌ای و گسست نسلی، گذار ساخت اجتماعی از شکل‌بندی‌های ساختاری. عوامل فراملی نیز عبارت‌اند از: بازتولید روایت‌های نهفته در برابر اندیشه مقاومت، تحریم‌های بین‌المللی و بحران‌های اجتماعی و اقتصادی ایران، موازنۀ هنجاری و فعال‌سازی داعش. سازوکارهای مقابله با تهدیدهای نسلی، هویتی و اجتماعی و... نیز عبارت‌اند از: بهره‌گیری از اقتصاد و سیاست جماعت‌گرایانه، عبور از نظام سیاسی دسترسی محدود و الیگارشی حاکم، جایگاه‌یابی زنان و جوانان به عنوان نیروهای اجتماعی نوظهور. | ||
| کلیدواژه‌ها | ||
| بحران اجتماعی؛ ثبات سیاسی؛ ناآرامی‌های اجتماعی؛ شکاف‌های اجتماعی و گسست نسلی؛ جامعۀ شبکه‌ای؛ نهادینه شدن سیاسی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| A Theoretical Analysis of Social Crises in Iran, 2017–2025: Roots and Pathways to Transition | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Ebrahim Mottaghi1؛ Ali Talebi Bejandi2 | ||
| 1Professor, Department of Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| 2PhD . Student, Department of Political Science, Aras Campus, University of Tehran, Aras, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The present study examines one of the most complex periods in the history of Iran’s political and social life, namely, the period from 2017 to 2025. This period has been marked by “accumulated crises” in Iranian society—crises that have not resulted from any single factor, but rather from the intersection of rigid economic structures, international pressures and sanctions, and fundamental changes in the perceptions and demands of younger generations. The article’s central concern is the examination of the gap between the “pace and volume of social demands” and the “capacity of political institutions to respond.” The main research question is: What were the manifestations of the social crises during this period, and what institutional mechanisms are needed to move beyond this state of limbo? To explain this situation, the authors draw on Samuel Huntington’s theory, as developed in Political Order in Changing Societies. The core of this approach is the relationship between the level of social participation and the strength of political institutions. From Huntington’s perspective, a crisis occurs when social mobilization and the pressures arising from modernization develop at a pace and intensity that exceed the capacity of the prevailing institutions and bureaucracy to build institutions. In this article, political institutionalization is assessed using four key indicators. The first is adaptability: the capacity of the political structure to accommodate new demands and respond flexibly to environmental changes. The second is complexity: the degree of specialization and functional differentiation within government organizations. The third is autonomy: the degree to which decision-making institutions are independent of pressure from influential groups or particular interests. The fourth is coherence: the degree of internal coordination and integration within the governing system. We argue that the emergence of crises in Iran during this period was directly attributable to the mismatch between these indicators and the growing demands of a society rapidly moving away from traditional patterns of participation. The article attributes the crises of 2017–2025 to a combination of domestic and transnational factors. The domestic factors are as follows. First, economic disparities and relative deprivation: chronic inflation, a sharp decline in the middle class’s purchasing power, and distributive inequalities have fostered a sense of “relative deprivation.” When a large segment of society feels that conventional avenues of social mobility have been blocked and the ladder of economic advancement has broken, protests cease to be merely sectoral and take on a structural character. Second, network society and changes in communicative action: the expansion of communication technologies and social networks has shifted communication patterns from a “vertical” model (state to society) to a “horizontal” one (society to society). As a result, official state narratives are no longer the sole source of interpretations of reality, and social actors can organize rapidly. Third, the emergence of new actors: women and younger generations (Generation Z and Generation Alpha) have emerged as driving forces of social change. Their demands are no longer exclusively economic but also encompass identity, lifestyle, and the right to participate in determining their own future. These groups are difficult for the traditional bureaucratic structure to understand and accommodate. The most significant transnational factor is international sanctions. Although sanctions are not the sole cause of the crises, they have acted as a “catalyst” or accelerator. By constraining the state’s financial resources, they have substantially reduced its capacity to “distribute resources”—a traditional means of securing legitimacy or managing crises. The study’s findings indicate that the government’s response to these crises has remained largely “security-oriented.” While society is moving through the stages of modernization and demanding civic participation, political institutions remain bound by mechanisms of “limited access.” This gap has left formal institutions responding to crises through inaction or confrontation rather than resolution, thereby exacerbating them. The article emphasizes that the social crises of this period can no longer be contained through classical instruments, as the problem has shifted from a “crisis of management” to a “crisis of institutional effectiveness and legitimacy.” In its concluding section, the article argues that moving beyond this situation requires a fundamental change in the model of governance. To break this cycle of instability, it proposes the following measures. First, a shift from a security-oriented to a reform-oriented approach: the governing authorities must recognize that “political order” is not secured through “closure,” but rather through the “institutionalization of participation.” Second, reopening channels of participation: establishing genuine legal avenues for social forces—particularly women and young people—to participate in decision-making processes, rather than ignoring or excluding them. Third, an effective, society-oriented bureaucracy: economic and administrative institutions must be rebuilt to reduce rent-seeking and corruption and ensure a fairer redistribution of resources, thereby alleviating the harms caused by relative deprivation. Accordingly, mechanisms for addressing generational, identity-based, social, and other challenges include adopting communitarian economic and political approaches, moving beyond a limited-access political system dominated by an oligarchy, and recognizing women and young people as emerging social forces. Ultimately, the article warns that the continuation of the current situation and insistence on traditional models of governance could erode institutional capacity and eventually lead to deeper instability. A successful transition requires “structural renewal” and recognition of “society as an active agent.” This entails a shift in the state’s role from “exercising authority” toward “facilitation and participatory governance.” | ||
| کلیدواژه‌ها [English] | ||
| Social crisis, political stability, social unrest, social divides and generational rupture, network society, political institutionalization | ||
| مراجع | ||
|
بروک، ل.؛ هنریک هلم، ه.؛ سورنسون، ج.؛ استول، م. (1394). دولت‌های شکننده؛ جامعه‌شناسی جنگ و منازعه در دنیای مدرن. ا. رشیدی (مترجم). تهران: انتشارات امیرکبیر.
پولانی، ک. (1396). دگرگونی بزرگ، خاستگاه‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما. م. مالجو (مترجم). تهران: نشر شیرازه.
تورن، آ. (1396)،. پارادایم جدید. س. صادقی‌زاده (مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
حاتمی، ع.؛ کلاته، ف. (1393). دولت در پیرامون و پیرامون در دولت، سندروم‌های درهم‌تنیدگی اقتصاد، سیاست و اجتماع. مطالعات راهبردی، 17(63)، صص. 36-7.
دلفروز، م.ت. (1393). دولت و توسعه اقتصادی، اقتصاد سیاسی توسعه در ایران و دولت‌های توسعه‌گرا. تهران: نشر آگاه.
سن، آ.ک. (1381). در باب نابرابری اقتصادی. ح. راغفر (مترجم). تهران: نشر مؤسسه عالی پژوهش‌های تأمین اجتماعی.
شفیعی‌فر، محمد (1384). دموکراسی و عدالت اجتماعی با تاکید بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی، 8(1)، صص. 79-49.
فولر، گ.؛ فرانکه، ر. (1383). شیعیان عرب: مسلمانان فراموش شده. خ. تبریزی (مترجم). قم: مؤسسه شیعه‌شناسی.
کولی، ج. (1387). سیا و جهاد: جنگ‌های نامقدس. م. نجفی و م. نظامی‌زاده (مترجم). تهران: انتشارت صمدیه.
لاوویی، م. (1392). مقدمه‌ای بر تفکرات اقتصادی پساکینزی. م. ملایی (مترجم). تهران: نشر دنیای اقتصاد.
لوئیس، ب. (1384). مشکل از کجا آغاز شد؟ تأثیر غرب و واکنش خاورمیانه. ش. خواجیان (مترجم). تهران: انتشارات اختران.
لوئیس، ب. (1398). ایمان و قدرت؛ دین و سیاست در خاورمیانه. ج. محسنی دره‌‌بیدی (مترجم). تهران: نشر آشیان.
مصلی‌نژاد، ع. (1395). دولت و توسعه اقتصادی در ایران. تهران: نشر نی.
مصلی‌نژاد، ع. (1399). سیاستگذاری اقتصادی؛ مدل، روش و فرایند. (چاپ ششم). تهران: انتشارات رخ‌داد نو.
معلوف، ا. (1389). هویت‌های مرگبار. ع. نیک‌گهر (مترجم). تهران: نشر نی.
مؤمنی، ف. (1395). اقتصاد ایران در دوران تعدیل ساختاری. تهران: نشر نقش و نگار.
نورث، د.؛ والین، ج.؛ وب، ا.؛ وینگاست، ب. (1396). سیاست، اقتصاد و مسائل توسعه در سایه خشونت. م. میردامادی و م.ح. نعیمی‌پور (مترجم). تهران: انتشارات روزنه.
هانتینگتون، س. (1370). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی. م. ثلاثی (مترجم). تهران: نشر علم.
هانتینگتون، س. (1373. موج سوم، دموکراسی در پایان سده بیستم. ا. شهسا (مترجم). تهران: انتشارات روزنه. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 120 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 67 |
||